Sheena Patel: «Είμαι φαν»

Sheena Patel, «Είμαι φαν» (μετάφραση Κρυστάλλη Γλυνιαδάκη, 280 σελίδες, Εκδόσεις Αλεξάνδρεια)

Ένα σύντομο αλλά αιχμηρό και ολότελα σύγχρονο μυθιστόρημα που κινείται ανάμεσα στην εξομολόγηση και την κοινωνική παρατήρηση. Η βασική αφηγηματική του γραμμή είναι απλή (και τρομακτικά οικεία σε όλους μας, κι ας θέλαμε να μην είναι): μια νεαρή γυναίκα έχει, όχι έρωτα αλλά εμμονή, κόλλημα, με έναν άντρα, με τον οποίο διατηρεί μια ασαφή, άνιση σχέση, ενώ ταυτόχρονα παρακολουθεί μανιωδώς μέσω των κοινωνικών δικτύων την (ψηφιακή) ζωή μιας άλλης γυναίκας, της ερωμένης του — μιας ρηχής influencer. Έχουμε να κάνουμε με ένα τρίγωνο εξάρτησης, επιθυμίας και μίσους, που συχνά θυμίζει αναρτήσεις στο Instagram, ή τις σκέψεις που κάνει κάποιος πριν υποπέσει σε μία ακόμη απεγνωσμένη ανάρτηση στο Instagram.

Το βασικό όπλο του βιβλίου είναι η γραφή. Η Πέιτελ δουλεύει με κοφτές, επαναληπτικές —και επαναλαμβανόμενες— προτάσεις που κατρακυλούν στη σελίδα και που σχεδόν πονάνε, χωρίς να μπαίνει στον κόπο να αλλάζει συχνά παράγραφο, δημιουργώντας μια αίσθηση κελαρυστής εμμονής και ρυθμικού, αν μας επιτρέπεται να το πούμε έτσι, ψυχαναγκασμού. Το ύφος θυμίζει «ροή συνείδησης», αλλά ας μη μας ξεγελάει: είναι απόλυτα ελεγχόμενο — κάθε επανάληψη και κάθε παραλλαγή φράσης λειτουργεί σωρευτικά, σαν το τέμπο ενός μπάσου, τροφοδοτώντας την ένταση. Το αποτέλεσμα είναι ένα κείμενο που διαβάζεται γρήγορα —συμβαίνει αυτό που λέμε συχνά: άπαξ και προχωρήσεις λίγες σελίδες και καταλάβεις περί τίνος πρόκειται, δεν μπορείς να το αφήσεις από τα χέρια σου· και συμβαίνει όντως, δεν είναι τρόπος τού λέγειν— και αφήνει μια βαριά εντύπωση στον αναγνώστη.

Το ύφος θυμίζει «ροή συνείδησης», αλλά ας μη μας ξεγελάει: είναι απόλυτα ελεγχόμενο — κάθε επανάληψη και κάθε παραλλαγή φράσης λειτουργεί σωρευτικά, σαν το τέμπο ενός μπάσου, τροφοδοτώντας την ένταση

Θεματικά, το βιβλίο εστιάζει σε τρία επίπεδα. Πρώτον, στην ερωτική εξάρτηση και στην ανισορροπία ισχύος μέσα σε μια σχέση όπου η μία πλευρά επενδύει τα πάντα και η άλλη —που διατηρεί απολύτως τον έλεγχο— τίποτα. Δεύτερον, στην κουλτούρα των social media, όπου η εικόνα, η αυτοπροβολή και η κατασκευή ταυτότητας δημιουργούν ένα πεδίο σύγκρισης και φθόνου που εξ ορισμού είναι κενό και δεν μπορεί να οδηγήσει πουθενά. Τρίτον, στο ζήτημα της φυλής και της κοινωνικής θέσης: η αφηγήτρια αντιλαμβάνεται ότι η απόρριψή της δεν είναι μόνο προσωπική αλλά —θα λέγαμε— και δομική. Παρ’ όλα αυτά, δεν υπάρχει ευτυχώς κάποιου είδους διδακτισμός εδώ.

Η ανώνυμη κεντρική ηρωίδα και αφηγήτρια, που ζει ένα ταντάλιο μαρτύριο, δεν περιγράφεται έτσι που να μας είναι συμπαθής, ή τουλάχιστον όχι συμπαθής με την «παραδοσιακή» έννοια. Είναι εμμονική, είναι μικροπρεπής, και είναι πλήρως εγκλωβισμένη στη δική της οπτική. Μια «τρελή». Πρόκειται, ξανά, για μια απολύτως συνειδητή επιλογή φυσικά: η Πέιτελ δεν θέλει να ταυτιστεί ο αναγνώστης με την πρωταγωνίστριά της: θέλει να εκθέσει μέσω αυτής έναν τρόπο σκέψης που τροφοδοτείται και εντείνεται από τους νέους μοντέρνους καιρούς μας και —όσο και αν δεν θέλουμε να το παραδεχτούμε— μας αφορά όλους ολοένα και περισσότερο. Παρακολουθούμε τα πάθη μιας συνείδησης που γνωρίζει την παθολογία της, ξέρει καλά πού οδηγείται, αλλά δεν μπορεί να κάνει κάτι γι’ αυτό. Τυφλωμένη από τις βιτριολικές εμμονές της, αυτή την ψηφιακή πίκρα —και ποιανού η γλώσσα δεν ξέρει αυτή τη γεύση, άλλωστε;—, μπορεί μόνο να συνεχίζει στο ίδιο τέμπο, και να αποκαλύπτεται ολοένα μπροστά στα δικά της μάτια, και στα δικά μας.

Είναι εμμονική, είναι μικροπρεπής, και είναι πλήρως εγκλωβισμένη στη δική της οπτική. Μια «τρελή»

Δεν χρειάζεται να ψάξουμε για πλοκή, εδώ, ή για κάποια ουσιαστική εξέλιξη στα πράγματα· πόσο δε μάλλον για κάθαρση. Δεν είναι αυτό το ζητούμενο. Το κείμενο λειτουργεί περισσότερο σαν μελέτη κατάστασης, παρά σαν κλασική αφήγηση με αυτές ή τις άλλες κορυφώσεις. Όπως συμβαίνει και στην πραγματική ψηφιακή μας ζωή, τα πάντα επαναλαμβάνονται ξανά και ξανά, μοιάζοντας σχεδόν στάσιμα, με μια υπόγεια ένταση να τα καίει και να τα τριβελίζει. Αυτή η ηθελημένη στασιμότητα ωστόσο, που αντικατοπτρίζει τον φαύλο κύκλο της εμμονής, είναι και από τα βασικά ατού του βιβλίου. Άλλος λίγο άλλος πολύ, όλοι μας —ξαναλέμε— ζούμε μέσα στο ολόγραμμα των σόσιαλ μίντια όπως τα ποντίκια που, για να ξεφύγουν από το κλουβί, όλη μέρα τρέχουν στον μικρό τροχό της φυλακής τους. Κάθε φορά που επιστρέφουμε σε κάτι που ξέραμε, είναι σαν να μας πνίγει άλλη μία κυκλική επιστροφή της ίδιας δίνης που την καταπίνει και μας καταπίνει.

Άλλος λίγο άλλος πολύ, όλοι μας —ξαναλέμε— ζούμε μέσα στο ολόγραμμα των σόσιαλ μίντια όπως τα ποντίκια που, για να ξεφύγουν από το κλουβί, όλη μέρα τρέχουν στον μικρό τροχό της φυλακής τους

Το βιβλίο ξεχωρίζει περισσότερο για τη φωνή και την ακρίβεια της παρατήρησής του — είναι τρομερό πόσο συχνά νιώθουμε πως αυτά τα πράγματα τα γράψαμε, ή έστω τα σκεφτήκαμε, εμείς, κι ας μην είμαστε εγκλωβισμένοι σ’ αυτή την ιστορία: γιατί είμαστε εγκλωβισμένοι σε άλλες παρόμοιες. Είναι ένα πορτρέτο της σύγχρονης αποσπασματικής διαστροφικής επιθυμίας, μιας διαδικτυακής σαδομαζοχιστικής λαχτάρας, υπό το πρίσμα της ψηφιακής κουλτούρας και των κοινωνικών ανισοτήτων, γραμμένο με αιχμηρό, ασθματικό, συχνά παράδοξα κωμικό —και βεβαίως, και ευτυχώς, «ελευθέριο»— ύφος που καθηλώνει. Πράγμα που οφείλουμε, στα ελληνικά, και στην υποδειγματική μετάφραση της Κρυστάλλης Γλυνιαδάκη. Πόσο έξοχη δουλειά!

• Διαβάστε ένα χαρακτηριστικό απόσπασμα από το βιβλίο:

μαρτίν σιμς, «ugly plymouth»,
στην γκαλερί sadie coles hq

Μέσα σε μια γκαλερί φωτισμένη βίαια στο κόκκινο του αίματος, τρεις ξεχωριστές οθόνες δείχνουν ασύνδετα πλάνα σε λούπα. Τα βιντεοκλιπάκια δείχνουν τα ταξίδια της καλλιτέχνιδας στη θάλασσα, εκείνη και τις φίλες της να μπαίνουν σ’ ένα ταξί, τις εκθέσεις στις οποίες πηγαίνει, απειροελάχιστα σε διάρκεια πλάνα από πρόσωπα, μια ατελείωτη αλληλουχία εικόνων και ήχων που μιμείται τον τρόπο με τον οποίο καταναλώνουμε στόρις στο Instagram όπου διατρέχουμε σε ένα λεπτό τη ζωή δεκάδων ανθρώπων, ακολουθώντας το αφηγηματικό σχήμα με το οποίο παρουσιάζουν τις ζωές τους – αυτό εδώ έκανε come out ως μη δυαδικό, αυτό εδώ μετακομίζει με το σύντροφό του, αυτό εδώ βγήκε ραντεβού, ψάχνει να ερωτευτεί, αναρτά στιγμιότυπα οθόνης από την εφαρμογή γνωριμιών Hinge κι αυτοσαρκάζεται στους εξακόσιους ακόλουθούς του επειδή ντρέπεται που ψάχνει σ’ αυτή την εποχή της αυτοματοποίησης, όπου πρώτα πρέπει να σε μάθει ο αλγόριθμος κι ύστερα θα σε μάθει και κανένας άνθρωπος –όπου ο αλγόριθμος σε γνωρίζει όλο και περισσότερο μέσα από τις εκατοντάδες αναποτελεσματικές συζητήσεις που κάνεις για το αγαπημένο σου χρώμα και για το πόσα αδέρφια έχεις–, το άλλο ανεβάζει βίντεο για το πόση πρόοδο έχει κάνει στο pole dancing και μετά σου δείχνει τι κάνει πια με μεγάλη ευκολία, κοτσάροντας από πάνω ένα κειμενάκι που λέει, τα πάντα θέλουν χρόνο! εξέλιξη! Ακούς ανθρώπους που δεν ξέρεις σε σαλόνια που ποτέ δε θα προσκληθείς να ετοιμάζουν γεύματα που δε θα φας ποτέ. Ο ρυθμός του βίντεο της Σιμς είναι σπασμωδικός, ασταθής, αποπροσανατολιστικός, αλλά συνάμα οικείος. Έχουμε συνηθίσει να βλέπουμε βίντεο κατ’ αυτόν τον τρόπο. Σε αυτού του είδους την αφήγηση α λα σόσιαλ δεν υπάρχει κάποια δραματική αλλαγή, δεν υπάρχει κρεσέντο, δεν υπάρχει αποζημίωση στην πλοκή. Η Σιμς απομονώνει αυτό το μέσον και σου ζητάει να εστιάσεις πάνω στην καθημερινότητά του, να αμφισβητήσεις την κατακερματισμένη αφηγηματικότητα με την οποία παρουσιάζουμε τους εαυτούς μας ως πρωταγωνιστές των βίντεό μας, την αιχμηρότητα και την αποσπασματικότητα των φιλμαρισμένων συνομιλιών, τις πληροφορίες-κράχτες που εμφανίζονται πριν κάποια μεγάλη αποκάλυψη, το πόσο επιτηδευμένα παρουσιάζουμε τους νέους μας συντρόφους, το πώς αποτυπώνουμε τις παράπλευρες εργασίες που κάνουμε στην εποχή του ύστερου καπιταλισμού και τις πλασάρουμε ως οικουμενική αναζήτηση της θέσης όλων μας στον κόσμο μέσα από την αγάπη και την αποδοχή και την επιτυχία. Η Σιμς τα παρουσιάζει όλα αυτά εδώ, απομονωμένα, σε τρεις ξεχωριστές οθόνες, σαν έναν καταρράκτη πυροτεχνημάτων που, μόλις φτάνουν στο τέλος, ξαναρχίζουν από την αρχή.

• Νά και κάτι από το εξώφυλλο:

Μια άνιση ερωτική σχέση και μια υπόθεση απιστίας. Η αφηγήτρια χρησιμοποιεί την εμπειρία της σαν πρίσμα μέσα απ’ το οποίο παρατηρεί την περίπλοκη επίδραση που έχουμε ο ένας στον άλλον. Με καθαρό και αμείλικτο βλέμμα, αναλύει τη συμπεριφορά όλων των εμπλεκομένων, μαζί και τη δική της, και κάνει απροσδόκητες συνδέσεις ανάμεσα στις υπόγειες συγκρούσεις για κυριαρχία που βρίσκονται στον πυρήνα των ανθρώπινων σχέσεων κι εκείνες του ευρύτερου κόσμου. Συνιστά έτσι μια οξεία κριτική στην πρoσβασιμότητα, στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, στις πατριαρχικές ετεροκανονικές σχέσεις και στην εμμονή με το κοινωνικό στάτους και την προβολή του.

Με αυτό το εντυπωσιακό ντεμπούτο, η Σίνα Πέιτελ προβάλλει σαν μια σημαντική νέα φωνή στη λογοτεχνία, ικανή να μεταφέρει στο χαρτί ένα ολόκληρο φάσμα ενδόμυχων εμπειριών και αισθημάτων. Σεξ, βία, πολιτική, τρυφερότητα, χιούμορ – η Πέιτελ τα επεξεργάζεται όλα με πρωτοτυπία και σπάνια εκφραστική δεξιοτεχνία.

• Και ένα μικρό βιογραφικό της συγγραφέως:

Η Sheena Patel είναι συγγραφέας και βοηθός σκηνοθέτη στον κινηματογράφο και την τηλεόραση. Μαζί με τις 4 Brown Girls Who Write έχει εκδώσει το «This Is What Love Is» (Rough Trade Books, 2020). Για το «Είμαι φαν» ανακηρύχθηκε από την εφημερίδα Observer μεταξύ των δέκα κορυφαίων πρωτοεμφανιζόμενων συγγραφέων.

Βρείτε το στο βιβλιοπωλείο της γειτονιάς σας, ή όπου αλλού σάς αρέσει να προμηθεύεστε τα βιβλία σας.

* * *

Το Ημερολόγιο κυκλοφορεί κάθε Δευτέρα και Πέμπτη. Κάθε Σάββατο, παρουσιάζουμε το πορτρέτο μιας «άγνωστης» γυναίκας πρωτοπόρου του περασμένου καιρού, ή μιας Άλλης Γυναίκας. Τις Κυριακές, η στήλη μεταμορφώνεται στο Βιβλίο της Εβδομάδας. Στείλτε μας μέιλ αν θέλετε να μας πείτε ή να μας ρωτήσετε κάτι — οτιδήποτε. Μην ξεχνάτε, επίσης, πως κάθε Τρίτη έχουμε και πόντκαστ! Σας ευχαριστούμε πολύ.