Νέοι τίτλοι που ξεχωρίζουν, προτάσεις που αξίζουν τον χρόνο σας, κείμενα για το βιβλίο και την ανάγνωση
Mickaël Launay, «Το θεώρημα της ομπρέλας. Η τέχνη της παρατήρησης του κόσμου» (μετάφραση Ανδρέας Μιχαηλίδης, 376 σελίδες, Εκδόσεις Πατάκη)
Δεν έχω ιδέα από μαθηματικά, πρώτον, και τα μαθηματικά με τρομάζουν, δεύτερον. Παρά ταύτα, το «Θεώρημα της Ομπρέλας» με βύθισε στις σελίδες του σαν να ήταν ένα περιπετειώδες μυθιστόρημα με σφιχτή πλοκή, γεμάτο αγωνία, και με πολλούς πιθανούς ενόχους. Το βιβλίο του Mickaël Launay ανήκει μεν στην παράδοση της εκλαϊκευμένης επιστήμης, αλλά ξεχωρίζει για μια συγκεκριμένη επιλογή: δεν επιχειρεί μόνο να «εξηγήσει» τα μαθηματικά, αλλά —τρόπον τινά— να ανατρέψει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε την πραγματικότητα. Κι αυτό είναι που το κάνει πραγματικά συναρπαστικό.
Το βιβλίο δομείται γύρω από μια βασική ιδέα: ότι η καθημερινή μας εμπειρία είναι γεμάτη ψευδαισθήσεις. Φαινομενικά παράλογες προτάσεις —όπως ότι ταξιδεύουμε με τεράστιες ταχύτητες ή ότι ορισμένα φυσικά φαινόμενα λειτουργούν 100% αντίθετα από τη διαίσθησή μας— αποδεικνύονται απολύτως ακριβείς, αρκεί να αλλάξει κανείς οπτική γωνία: η γνώση δεν έρχεται από (ακόμη περισσότερη) πληροφορία, αλλά από μια κάποια διαφορετική προσέγγιση. Αρκεί να την επιλέξουμε!
Ο Launay οργανώνει την αφήγησή του σε μεγάλες θεματικές ενότητες που συνδέουν τα μαθηματικά, τη φυσική και την ιστορία των επιστημών. Ξεκινά από απλά, καθημερινά παραδείγματα —όπως αριθμητικά μοτίβα που βρίσκονται διαρκώς γύρω μας, ή αγοραστικές συμπεριφορές: κάτι που με συγκίνησε και προσωπικά καθώς απολαμβάνω τα ψώνια στο σουπερμάρκετ— και προχωρά σταδιακά σε πιο σύνθετες έννοιες: στους λογαρίθμους, στη θεωρία πιθανοτήτων, στις μη ευκλείδειες γεωμετρίες, στις δομές φράκταλ, στη σχετικότητα και τη δομή του χωροχρόνου. Σε όλα αυτά τα (καθόλου) μαγικά πράγματα.
Η διαδρομή που ακολουθεί είναι αφηγηματική —είναι χαρισματικός αφηγητής, με εξαιρετική ικανότητα εκλαΐκευσης—, διανθισμένη με μαθηματικά ανέκδοτα και ιστορίες επιστημονικών ανακαλύψεων που λειτουργούν σαν γέφυρες κατανόησης. Το κείμενο καταφέρνει να εξηγήσει ακόμη και απαιτητικές έννοιες με σαφήνεια και με πολύ συγκεκριμένα, απτά παραδείγματα, διατηρώντας μια ισορροπία ανάμεσα στην απλότητα από τη μία και την επιστημονική ακρίβεια από την άλλη.
Ο Launay δεν περιορίζεται σε επιφανειακή παρουσίαση: προχωρά σε βάθος, φτάνοντας μέχρι και σε πολύ σύνθετα πεδία, χωρίς όμως να καταφεύγει σε βαριά μαθηματική τυποποίηση. Η γραφή είναι ρέουσα (μια έννοια που χρησιμοποιούμε αφελώς πολύ συχνά, μα που εδώ έχει βέβαια πρωτεύουσα σημασία — υποστηρίζεται, δε, άψογα από τη μετάφραση του έμπειρου και εξειδικευμένου Ανδρέα Μιχαηλίδη), καθιστώντας το κείμενο προσιτό ακόμη και σε μη εξοικειωμένο κοινό — όπως εγώ.
Έξοχα αφηγηματική εκλαϊκευμένη επιστήμη, λοιπόν, αλλά και ένα σοβαρό επιστημονικό δοκίμιο ταυτόχρονα. Η βασική του συμβολή είναι παιδαγωγική με την ευρεία έννοια: δείχνει ότι τα μαθηματικά δεν είναι ένα σύνολο κανόνων προς απομνημόνευση —κάτι πέρα για πέρα βαρετό—, αλλά ένας τρόπος σκέψης που αποκαλύπτει κρυμμένες δομές του κόσμου. Αν μας ενδιαφέρουν; Απολύτως!
Διαβάστε ένα χαρακτηριστικό απόσπασμα από το βιβλίο:
Ωστόσο, παρ’ όλο τον θαυμασμό που το Τσιμποράσο μπορεί θεμιτά να εμπνεύσει τόσο σε ποιητές όσο και σε τοπογράφους, υπάρχει κάτι που μοιάζει να ωθεί τη δόξα του πέρα από τη λογική. Αρκετοί ταξιδιωτικοί οδηγοί της περιοχής ισχυρίζονται ανεπιφύλακτα ότι η κορυφή του είναι η πιο ψηλή του κόσμου. Μάλιστα, του κόσμου... Όποιος έμαθε στο σχολείο ότι το όρος Έβερεστ έχει ύψος 8.848 μέτρα δεν μπορεί παρά να αποδοκιμάσει ένα τέτοιο ψεύδος. Το ηφαίστειο του Εκουαδόρ χρειάζεται να ψηλώσει πάνω από 2 χιλιόμετρα για να μπορέσει να ανταγωνιστεί τον γίγαντα του Νεπάλ. Το θέμα είναι πολύ χοντρό για να γίνει πιστευτό και αναρωτιέται κανείς τι πέρασε από το κεφάλι όλων αυτών που θέλησαν να μας το σερβίρουν!
Κι όμως, ως συνήθως, η αλήθεια είναι πιο ζωντανή και δημιουργική από τις αναμασημένες πληροφορίες που βρίσκουμε στις εγκυκλοπαίδειες. Η πραγματικότητα διαθέτει περισσότερη φαντασία από εμάς και θα χρειαστεί, για άλλη μια φορά, να θέσουμε υπό αμφισβήτηση τις βασικές μας γνώσεις.
Η Γη δεν είναι απολύτως σφαιρική. Είναι ελαφρώς πεπλατυσμένη στους πόλους και διογκωμένη στον ισημερινό. Έτσι, αν το Έβερεστ είναι όντως το ψηλότερο βουνό πάνω από την επιφάνεια της θάλασσας, το γεωγραφικό του πλάτος είναι τέτοιο, που η επιφάνεια της θάλασσας βρίσκεται πιο χαμηλά απ’ ό,τι στον ισημερινό. Αν μετρηθεί με αφετηρία το κέντρο της Γης, το ύψος του Έβερεστ είναι 6.382,6 χιλιόμετρα, ενώ το Τσιμποράσο έχει ύψος 6.384,4 χιλιόμετρα, κερδίζει δηλαδή το Έβερεστ κατά 2 χιλιόμετρα!
Με άλλα λόγια, το ερώτημα σχετικά με την πιο ψηλή κορυφή του κόσμου δεν είναι και τόσο αθώο. Αν δεν τεθεί μέσα σε ένα συγκεκριμένο πλαίσιο, η διατύπωσή του είναι λανθασμένη και δεν επιδέχεται μια μοναδική και ξεκάθαρη απάντηση. Για να τεθεί σωστά το ερώτημα, πρέπει να οριστεί με σαφήνεια η έννοια του υψομέτρου και να γίνουν κάποιες επιλογές που δεν είναι καθόλου προφανείς. Υπάρχουν, για παράδειγμα, καταστάσεις στις οποίες ούτε η στάθμη της θάλασσας ούτε το κέντρο της Γης είναι η κατάλληλη αφετηρία, και θα πρέπει να χρησιμοποιηθεί το ύψος σε σχέση με το έδαφος της περιοχής που περιβάλλει το όρος, λαμβάνοντας υπόψη και τα βυθισμένα του μέρη. Σε αυτή την περίπτωση, ούτε το Έβερεστ ούτε το Τσιμποράσο κερδίζουν τα πρωτεία· αυτά πηγαίνουν στο Μάουνα Κέα, ένα ηφαίστειο στη Χαβάη που υψώνεται 4.207 μέτρα πάνω από την επιφάνεια της θάλασσας, αλλά 10.210 μέτρα πάνω από τον πυθμένα του Ειρηνικού ωκεανού.
Αν τα ψάρια ήταν γεωγράφοι, αναμφίβολα αυτό τον ορισμό θα επέλεγαν. Δε θα είχε κανένα νόημα γι’ αυτά να τοποθετήσουν το μηδέν στην επιφάνεια ενός ωκεανού, στο εσωτερικό του οποίου ζουν και δραστηριοποιούνται. Σκεφτήκαμε ποτέ εμείς να μετράμε το υψόμετρο με αφετηρία την εξωτερική επιφάνεια της ατμόσφαιρας, που βρίσκεται πολλά χιλιόμετρα πάνω από τα κεφάλια μας;
Νά και το οπισθόφυλλο:
Ξέρατε ότι η 34η Απριλίου είναι µια πολύ χρήσιµη µέρα; Ότι κάποια ποτάµια ρέουν από κάτω προς τα πάνω; Ότι η Σελήνη κινείται σε ευθεία γραµµή; Ότι ίσως το εξώφυλλο αυτού του βιβλίου είναι κόκκινο; Και ότι την ώρα που διαβάζετε αυτές τις γραµµές ταξιδεύετε µε ταχύτητα 300.000 χιλιόµετρα το δευτερόλεπτο;
Η αντίληψή µας για τον κόσµο είναι µερικές φορές παραπλανητική. Στην επιστήµη η πραγµατικότητα συγκρούεται µε τις προκαταλήψεις µας και δεν παύει να θέτει υπό αµφισβήτηση ακόµα και τις πιο καλά ριζωµένες πεποιθήσεις µας. Δεν αρκεί πάντα να είναι κανείς ιδιαιτέρως ευφυής για να µπορεί να απαντήσει στα µεγάλα ερωτήµατα: πρέπει να είναι πάνω απ’ όλα ευρηµατικός. Μια απλή αλλαγή της οπτικής γωνίας αρκεί µερικές φορές για να διαφωτίσει τα πιο σύνθετα φαινόµενα.
Ειδικότερα τα µαθηµατικά µάς προσφέρουν ένα ισχυρό εργαλείο για να κατανοήσουµε τους µηχανισµούς του σύµπαντος. Μας µαθαίνουν πώς να σκεφτόµαστε ευρύτερα ώστε να κατανοούµε σε µεγαλύτερο βάθος. Αυτό ακριβώς µας δείχνει σ’ αυτό το βιβλίο ο Mickaël Launay µέσα από ένα συναρπαστικό ταξίδι που ξεκινά από τους διαδρόµους ενός σουπερµάρκετ και ολοκληρώνεται στα ιλιγγιώδη βάθη των µαύρων τρυπών. Ενδιάµεσα, ο συγγραφέας φροντίζει να δίνει απαντήσεις σε ανατρεπτικά ερωτήµατα:
– Γιατί το Έβερεστ µπορεί και να µην είναι το ψηλότερο βουνό στον κόσµο;
– Ποιος είναι ο πιο διάσηµος τύπος της επιστήµης που όλοι τον γνωρίζουν αλλά ελάχιστοι τον κατανοούν;
– Πώς η θεωρία της γενικής σχετικότητας σφράγισε οριστικά τη µοίρα του πλανήτη Ήφαιστου;
– Τι είναι το Googol απ’ το οποίο πήρε το όνοµά της η Google;
Α, ναι! Μένει να απαντηθεί κι ένα τελευταίο ερώτηµα: τι σχέση έχουν όλα αυτά µε µια οµπρέλα;
Και ένα μικρό βιογραφικό του συγγραφέα:
Ο Γάλλος Mickael Launay γεννήθηκε το 1984 και σπούδασε στην Ecole Normale Superieure Ulm, όπου και εκπόνησε το διδακτορικό του (µε θέµα τις πιθανότητες) το 2012. Τα τελευταία δεκαπέντε χρόνια συµµετέχει σε πολυάριθµες δράσεις διάδοσης των µαθηµατικών στα παιδιά και στο ευρύ κοινό. Το 2013 ίδρυσε ένα κανάλι εκλαΐκευσης των µαθηµατικών, το Micmaths, στο YouTube. Από τις Εκδόσεις Πατάκη κυκλοφορούν τα βιβλία του «Η µεγάλη περιπέτεια των µαθηµατικών» (2019, µτφρ. Ανδρέας Μιχαηλίδης) και «Το θεώρημα της ομπρέλας. Η τέχνη της παρατήρησης του κόσμου» (2026, μτφρ. Ανδρέας Μιχαηλίδης).
Βρείτε το στο βιβλιοπωλείο της γειτονιάς σας, ή όπου αλλού σάς αρέσει να προμηθεύεστε τα βιβλία σας.
Μια συζήτηση με αφορμή την κυκλοφορία του βιβλίου «Η νέα παγκόσμια τάξη, το δίκαιο της ισχύος» που συνέγραψε με τον καθηγητή και διεθνολόγο Κωνσταντίνο Φίλη
Δεν υπάρχει πιο δραματική πλοκή από το ίδιο το ανθρώπινο είδος. Γεννιέται ατελές, ζει ανάμεσα σε άλλους ατελείς, γερνά και πεθαίνει. Η Στράουτ δεν προσπαθεί να το εξηγήσει ούτε να το παρηγορήσει. Το καταγράφει.
17°
