Ξενοφών Κοντιάδης: Δωσίλογοι και Ονειροπόλοι. Η εξουσία, η αντίσταση και ο ρόλος της ιατρικής και της επιστήμης
Ένα εξαιρετικό βιβλίο γραμμένο από τον καθηγητή Συνταγματικού Δικαίου κ. Ξενοφώντα Κοντιάδη. Πρόκειται για μια αφήγηση συναρπαστική η οποία απορροφά ολοκληρωτικά τον αναγνώστη, ένα βιβλίο που θα μπορούσε να το κατατάξει κανείς στην κατηγορία της ιστορικής μυθιστορίας. Μέσα στο βιβλίο ακούγεται η φωνή των πρωταγωνιστών αλλά και η ιστορία τους όπως παρουσιάζεται μέσα από τη φωνή των γυναικών συζύγων τους.
Τι είναι άραγε αυτό που ωθεί επιφανείς γιατρούς να συνταχθούν με την πλευρά του Γερμανού κατακτητή όπως στην περίπτωση του δωσίλογου καθηγητή Μαιευτικής - Γυναικολογίας Κωνσταντίνου Λογοθετόπουλου, σε αντίθεση με τον σπουδαίο χειρουργό Πέτρο Κόκκαλη ο οποίος δίνοντας προτεραιότητα στην αξιοπρέπεια και τις ανθρωπιστικές του αξίες εντάσσεται στο κίνημα του βουνού και την κομμουνιστική πλευρά εις βάρος της ακαδημαϊκής και επαγγελματικής του ανέλιξης; Τι είναι αυτό που οδηγεί έναν κορυφαίο επιστήμονα ο οποίος ασκεί ανθρωπιστικό λειτούργημα να συντάσσεται με το απάνθρωπο ναζιστικό κίνημα; Πώς προσεγγίζεται η έννοια του Καλού και του Κακού μέσα από την αντιπαράθεση των γιατρών πρωταγωνιστών του βιβλίου που έδρασαν σε μια αιμάτινη και σκοτεινή περίοδο της Ελληνικής ιστορίας;
Ο (δωσίλογος) πρωταγωνιστής του βιβλίου του Κοντιάδη καθηγητής ιατρικής Κων. Λογοθετόπουλος (1878-1961) σπούδασε Ιατρική στο Πανεπιστήμιο του Μονάχου. Με την αποφοίτησή του το 1903 παρέμεινε στη Μαιευτική και Γυναικολογική Κλινική του Μονάχου, όπου εργάστηκε αρχικά ως βοηθός του καθηγητή Amann, στη συνέχεια ως επιμελητής και τέλος ως υφηγητής. Το 1910 επέστρεψε στην Αθήνα και ίδρυσε ιδιωτική χειρουργική γυναικολογική και μαιευτική κλινική δυναμικότητας 40 κλινών. Κατά τους Βαλκανικούς Πολέμους υπηρέτησε στον Ελληνικό Στρατό, αρχικά ως έφεδρος χειρουργός ιατρός στο Γ΄ Στρατιωτικό Νοσοκομείο Θεσσαλονίκης και αργότερα στο χειρουργείο της Σκάλας Σταυρού. Όταν ο πόλεμος ολοκληρώθηκε το 1913, επέστρεψε στην Αθήνα και παραχώρησε την ιδιωτική κλινική του για τη δωρεάν περίθαλψη 50 τραυματιών αξιωματικών. Απολύθηκε από το Στρατό το 1916 αλλά το 1922 επιστρατεύθηκε ξανά και υπηρέτησε στο Στρατιωτικό Νοσοκομείο Αθηνών. Για το έργο και την προσφορά του τιμήθηκε με πολεμικά μετάλλια καθώς και με το παράσημο του Αργυρού Σταυρού του Σωτήρα.
Το 1922 ορίστηκε καθηγητής στην έδρα της Γυναικολογίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Από τη θέση αυτή ανέπτυξε αξιόλογη επιστημονική δραστηριότητα και συνέβαλε στην ίδρυση νέων νοσοκομειακών ιδρυμάτων, μεταξύ των οποίων και το πρώτο Αντικαρκινικό Ινστιτούτο το 1924 στο Αρεταίειο με δωρεά του Ζαχάρωφ. Διετέλεσε κοσμήτορας της Ιατρικής Σχολής (1928–1929), και αργότερα πρύτανης του Πανεπιστημίου Αθηνών (1932–1933). Επί πρυτανείας του εγκαινιάστηκαν τα Εργαστήρια της Ιατρικής Σχολής στο Γουδί. Την ίδια εποχή εγκαινιάστηκαν πανεπιστημιακές κλινικές στα νοσοκομεία Λαϊκό και Ιπποκράτειο, και θεμελιώθηκε το Δημόσιο Μαιευτήριο Αθηνών, το μετέπειτα «Αλεξάνδρα». Ήταν ο εισηγητής της ριζικής υστερεκτομής στην Ελλάδα, ενώ ανακάλυψε την εφαρμογή "Logo-tampon" η οποία βοηθούσε στην αντιμετώπιση αιμορραγιών κατά τη διάρκεια του τοκετού. Συνέγραψε πολλές επιστημονικές εργασίες καθώς και ένα ιατρικό εγχειρίδιο Γυναικολογίας στα γερμανικά. Ανέδειξε πολλούς νέους γιατρούς, μεταξύ των οποίων και ο μετέπειτα βουλευτής της ΕΔΑ, Γρηγόρης Λαμπράκης. Λέγεται επίσης ότι ήταν ιδιοκτήτης μεγάλου αριθμού ακινήτων στην περιοχή της Αττικής. Ανήκε στα υψηλά μέλη της αθηναϊκής κοινωνίας και ήταν μέλος μασονικής στοάς.
Στις 27 Απριλίου 1941, όταν ο γερμανικός στρατός εισήλθε στην Αθήνα, ο γερμανόφιλος Λογοθετόπουλος ήταν από τους πρώτους που συνεχάρησαν τον Γερμανό πρέσβη. Λίγες ημέρες αργότερα διορίστηκε αντιπρόεδρος της κυβέρνησης και υπουργός Πρόνοιας και προσωρινά Παιδείας στην πρώτη κατοχική κυβέρνηση του Γεωργίου Τσολάκογλου. Τον επόμενο χρόνο, ενώ η Ελλάδα αντιμετώπιζε μια δύσκολη περίοδο, ίδρυσε την Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Στα τέλη του 1942 διορίστηκε πρωθυπουργός της διορισμένης από τους Γερμανούς «Ελληνικής Πολιτείας». Τελικά η θητεία του διήρκεσε μόλις τέσσερις μήνες, αφού τον Απρίλιο του 1943 οι Γερμανοί τον αντικατέστησαν με τον Ιωάννη Ράλλη, μιας και το ζητούμενο ήταν ένας πιο δυναμικός πρωθυπουργός που θα αντιμετώπιζε το αναδυόμενο Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο (ΕΑΜ). Με την αποχώρηση των δυνάμεων κατοχής το φθινόπωρο του 1944, ο Λογοθετόπουλος διέφυγε στη Γερμανία και εκεί τελικά παραδόθηκε στον Αμερικανικό Στρατό. Το 1945 καταδικάστηκε ερήμην από το Ειδικό Δικαστήριο Δωσιλόγων σε ισόβια κάθειρξη, για τη συνεργασία του με το στρατό κατοχής. Το 1946 μεταφέρθηκε με αμερικανικό μεταγωγικό αεροσκάφος στη Θεσσαλονίκη και παραδόθηκε στις ελληνικές αρχές, οι οποίες τον οδήγησαν στη φυλακή για να εκτίσει την ποινή του. Όμως το 1951 του απονεμήθηκε χάρη και έτσι πέθανε εκτός φυλακής, στιγματισμένος και περιφρονημένος, δέκα χρόνια αργότερα. Όπως και οι άλλοι δύο κατοχικοί πρωθυπουργοί, έτσι και ο Λογοθετόπουλος παρουσίασε την απολογία του σε βιβλίο, με τίτλο Ιδού η αλήθεια (1948).
Ο (ονειροπόλος) έτερος πρωταγωνιστής του βιβλίου επίσης χειρουργός και καθηγητής Ιατρικής Πέτρος Κόκκαλης (1896-1962) σπούδασε ιατρική στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών και στα Πανεπιστήμια της Ζυρίχης και της Βέρνης στην Ελβετία όπου και έλαβε το διδακτορικό του δίπλωμα (1919). Ακολούθως, από το 1919 ως το 1928 εργάστηκε στη χειρουργική κλινική του Πανεπιστημίου του Μονάχου ως βοηθός του διαπρεπή καθηγητή Φέρντιναντ Ζάουερμπρουχ, που θεωρείται ένας από τους σπουδαιότερους χειρουργούς του 20ου αιώνα. Το 1929 ο Πέτρος Κόκκαλης επέστρεψε στην Ελλάδα και έγινε διευθυντής της «Κλινικής Αθηνών» και του νοσοκομείου «Ελπίς». Παράλληλα, έγινε τακτικός καθηγητής στην έδρα της Χειρουργικής στην Ιατρική Σχολή του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών και διευθυντής χειρουργικής στο «Αρεταίειο» Πανεπιστημιακό Νοσοκομείο Αθηνών. Στον Ελληνοϊταλικό Πόλεμο υπηρέτησε ως αντισυνταγματάρχης Υγειονομικού. Το 1942 έχασε την Έδρα του στο Πανεπιστήμιο λόγω της συμμετοχής του στο Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο και στην Εθνική Αντίσταση. Συμμετείχε στην Πολιτική Επιτροπή Εθνικής Απελευθέρωσης, ως γραμματέας (υπουργός) Κοινωνικής Πρόνοιας και Παιδείας. Μετά την Απελευθέρωση της Αθήνας (1944), αναχώρησε αρχικά για το Παρίσι, αλλά το 1946, κατά τη διάρκεια του εμφυλίου πολέμου, επέστρεψε στην Ελλάδα και έγινε υπουργός στην Προσωρινή Δημοκρατική Κυβέρνηση. Το 1949 μετά την ήττα του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας εγκαταστάθηκε στην Λαοκρατική Δημοκρατία της Γερμανίας, όπου συνέχισε την ακαδημαϊκή του καριέρα ως διευθυντής του Ινστιτούτου Πειραματικής Χειρουργικής της Καρδιάς και των Αιμοφόρων Αγγείων της Γερμανικής Ακαδημίας Επιστημών, της οποίας έγινε μέλος. Επίσης έγινε προσωπικός φίλος του ηγέτη της χώρας, Βάλτερ Ούλμπριχτ. Πέθανε από έμφραγμα μυοκαρδίου το 1962 στο Ανατολικό Βερολίνο. Γιος του είναι ο επιχειρηματίας Σωκράτης Κόκκαλης.
Προς το τέλος του βιβλίου του Ξ. Κοντιάδη ηχούν εξαιρετικά ενδιαφέροντα τα λόγια του Πέτρου Κόκκαλη (αποδίδονται έμμεσα από την αφήγηση της συζύγου του) όταν μαθαίνει τον θάνατο του Λογοθετόπουλου ο οποίος τον είχε καταδιώξει και απολύσει από την Ιατρική Σχολή δυσφημώντας τον κατά την περίοδο της κατοχής: «Οι πρώην δωσίλογοι και ναζιστές συνεχίζουν να ευημερούν στην πατρίδα. Ο Λογοθετόπουλος πάντως δεν υπήρξε ο χειρότερος από αυτούς. Ήταν σπουδαίος γιατρός και δεν είχε ανάγκη να χτίσει μια περιουσία στην Κατοχή όπως έκαναν άλλοι, αφού ήταν ήδη πάμπλουτος πριν από τον πόλεμο. Δεν μπορεί κανείς να είναι βέβαιος αν ήταν ναζιστής. Ωστόσο πίσω από την ιδεολογική βιτρίνα, που είχε υποστηρίξει με άρθρα του σε κατοχικά έντυπα, κρυβόταν περισσότερο η δίψα για εξουσία, η μεγαλομανία, τα θέλγητρα της ματαιοδοξίας παρά ένα πολιτικό σχέδιο ή μια κοσμοθεωρία. Ότι υπερασπίστηκε τους Εβραίους της Θεσσαλονίκης τον διαφοροποιεί από τον ναζιστικό πυρήνα. Αυτός ο άνθρωπος πρόδωσε την πατρίδα του και φάνηκε κάποια στιγμή να αντιπροσωπεύει το απόλυτο κακό αλλά πίσω από τη φαινομενική πραγματικότητα κρυβόταν ένα αίνιγμα, μια ανεξιχνίαστη ορμή». Θα πρέπει να τονιστεί η Γερμανική καταγωγή της συζύγου του Λογοθετόπουλου η οποία πιθανά επέδρασε καταλυτικά στις φιλογερμανικές του τοποθετήσεις και ενέργειες. Είναι καθηλωτική η εξομολόγηση και τα βιώματα της συζύγου του Λογοθετόπουλου όπως παρουσιάζονται μέσα από την χαρισματική πένα του συγγραφέα.
Φαίνεται ότι προς το τέλος της ζωής του στην Ανατολική Γερμανία ο Πέτρος Κόκκαλης ένοιωσε απογοήτευση για την πορεία του Κομμουνιστικού κινήματος όμως στις σημειώσεις του φαίνεται να γράφει: «Ο Κομμουνισμός δεν είναι περίβλημα, δεν είναι φόρμα, είναι περιεχόμενο. Και το περιεχόμενο πρέπει να το βαστάμε ζωντανό και να το εμπλουτίζουμε».
Ο συγγραφέας Κοντιάδης μεταφέρει, μέσα από την αφήγηση της συζύγου του Κόκκαλη, μια πικρία και μια αμφιβολία κατά πόσον ο κόσμος παρά τον αγώνα του Πέτρου μπορεί να αλλάξει προς το καλύτερο. Περνάει μάλιστα από το μυαλό της η ιδέα της αποκήρυξης του κομμουνιστικού κινήματος ως ένας τρόπος για επιστροφή στην Ελλάδα την οποία νοσταλγεί ο Πέτρος Κόκκαλης. Όταν όμως κάνει ένα σχετικό υπαινιγμό στον άνδρα της εκείνος της απαντά: «Ποτέ μην αρνηθείς το παρελθόν, να το ενσωματώνεις στο παρόν, να σχηματίζεις το μέλλον. Πρέπει να πεθάνουμε συνεπείς με τον εαυτό μας και τους αγώνες μας».
Είναι βέβαιο ότι ο συγγραφέας του βιβλίου συνδέεται έντονα με το πρόσωπο του παππού του - επίσης διαπρεπούς χειρουργού - Ξενοφώντα Κοντιάδη ο οποίος χάνεται σε ηλικία 38 ετών κατά τη διάρκεια βομβαρδισμού από τους Γερμανούς του Στρατιωτικού Νοσοκομείου των Ιωαννίνων ενώ προσφέρει τις πολύτιμες χειρουργικές του υπηρεσίες. Σημειωτέον ότι ο σπουδαίος ιατρός Κοντιάδης υπήρξε γαμπρός του δωσίλογου καθηγητή ιατρικής Κ. Λογοθετόπουλου. Το βιβλίο αρχίζει επί της ουσίας με την περιγραφή του άδικου και συνάμα ηρωικού τέλους της ζωής του χειρουργού Ξενοφώντα Κοντιάδη ανήμερα του Πάσχα του 1941.
Το γοητευτικό αφήγημα του καθηγητή Ξενοφώντα Κοντιάδη βασίζεται σε τεκμηριωμένα ιστορικά στοιχεία και πηγές που παρατίθενται στο τέλος του βιβλίου. Στο βιβλίο αναφέρονται επίσης, πέραν των πρωταγωνιστών, αρκετοί διαπρεπείς γιατροί της εποχής εκείνης ενώ αναδεικνύονται, μοιραία, ενδιαφέροντα στοιχεία της ανθρώπινης πλευράς και των τότε επιλογών τους πέραν της ιατρικής ιδιότητας (βλ Ν. Λούρος, Μ. Γερουλάνος κ.α). Ένα γοητευτικό βιβλίο που προσφέρει μια φρέσκια ανάγνωση και ματιά σε όποιον ενδιαφέρεται να προσεγγίσει μια περίοδο της Νεοελληνικής ιστορίας οι πληγές της οποίας φαίνεται ότι δεν έχουν ακόμη κλείσει και οι επιπτώσεις της προεκτείνονται στον παρόντα χρόνο.
Μια συζήτηση με αφορμή την κυκλοφορία του βιβλίου «Η νέα παγκόσμια τάξη, το δίκαιο της ισχύος» που συνέγραψε με τον καθηγητή και διεθνολόγο Κωνσταντίνο Φίλη
Δεν υπάρχει πιο δραματική πλοκή από το ίδιο το ανθρώπινο είδος. Γεννιέται ατελές, ζει ανάμεσα σε άλλους ατελείς, γερνά και πεθαίνει. Η Στράουτ δεν προσπαθεί να το εξηγήσει ούτε να το παρηγορήσει. Το καταγράφει.
17°
