Τα πρώτα σημάδια μιας κακοποιητικής σχέσης: η «τέλεια» αρχή, η χειραγώγηση, ο έλεγχος και η ψυχολογική βία
Στις ιστορίες ανθρώπων που βρέθηκαν εγκλωβισμένοι σε κακοποιητικές σχέσεις επαναλαμβάνεται συχνά η ίδια φράση: «Στην αρχή όλα έμοιαζαν τέλεια, δεν το είδα να έρχεται. Δεν θα φανταζόμουν ποτέ ότι τα πράγματα θα μπορούσαν να εξελιχθούν έτσι». Η αλήθεια, όμως, είναι πως η συντροφική βία –όποια μορφή κι αν λαμβάνει, σωματική, ψυχολογική, λεκτική, σεξουαλική, οικονομικού ελέγχου ή κοινωνικής απομόνωσης– σπάνια εκδηλώνεται χωρίς να έχουν προηγηθεί ενδείξεις. Πριν από την πρώτη μεγάλη σύγκρουση, προηγείται συνήθως μια «αθόρυβη», «αόρατη», ίσως, περίοδος, όπου τα πρώτα προειδοποιητικά σημάδια κάνουν την εμφάνισή τους.
Συχνά, στην αρχή μιας τέτοιας σχέσης δημιουργείται μια ιδανικοποιημένη ατμόσφαιρα που παραπέμπει στον μήνα του μέλιτος. Το άτομο που αργότερα θα εκδηλώσει κακοποιητικές συμπεριφορές καλλιεργεί την αίσθηση ότι η σύντροφός του είναι το επίκεντρο του κόσμου του, την εξιδανικεύει και της εκφράζει έντονο –συχνά υπερβολικό– θαυμασμό.
Πολύ γρήγορα μπορεί να αρχίσει να εκμυστηρεύεται προσωπικά τραυματικά βιώματα, αποδίδοντας στο άλλο άτομο τον ρόλο του «σωτήρα» ή του «μοναδικού ανθρώπου που τον καταλαβαίνει». Με αυτόν τον τρόπο δημιουργείται η αίσθηση μιας σχέσης που αποκτά ιδιαίτερη εμπιστοσύνη και ένα ισχυρό δεσμό, αλλά ταυτόχρονα και μια βαθιά συναισθηματική εξάρτηση. Μέχρι να δημιουργηθεί αυτό το δέσιμο, απουσιάζει κάθε εμφανής υπόνοια βίας ή κακοποίησης.
Προφανώς ένα μεμονωμένο ατόπημα ή μια περιστασιακή ένταση δεν θα πρέπει να προκαλούν πανικό, καθώς το «καμπανάκι» χτυπάει όταν έχουμε να κάνουμε με συστηματική επανάληψη τέτοιων συμπεριφορών. Ένα επαναλαμβανόμενο και σταδιακά κλιμακούμενο μοτίβο συμπεριφοράς είναι πολύ πιο ανησυχητικό από οποιαδήποτε μεμονωμένη πράξη.
Στην καθημερινότητα, αυτά τα μοτίβα ξετυλίγονται σταδιακά μέσα από «μικρές» τριβές. Μετά την αρχική περίοδο έντονης σύνδεσης μεταξύ του ζευγαριού, ο σύντροφος μπορεί να εμφανίζει μία αλαζονική στάση, έχοντας διαρκώς απαιτήσεις και αξιώσεις. Σύντομα, η αποδόμηση του άλλου (των σκέψεών του, των επιχειρημάτων του κ.λπ.) διεκδικεί τη θέση της ως η «νέα κανονικότητα» ακόμη και χωρίς να υπάρχει σοβαρό διακύβευμα. Ένα απλό «όχι» στις επιθυμίες του αρκεί για να πυροδοτήσει έντονες αντιδράσεις και εκρήξεις θυμού με κοινό παρονομαστή την προσπάθεια χειραγώγησης. Η παραμικρή κριτική προκαλεί άμεση αντίδραση και ενδεχομένως λεκτική βία, μειωτική και προσβλητική συμπεριφορά.
Το άτομο που υφίσταται κακοποίηση αρχίζει να νιώθει ότι τίποτα δεν κάνει σωστά και συχνά θεωρεί πως το ίδιο ευθύνεται για το ανικανοποίητο του συντρόφου του. Παράλληλα, ο έλεγχος της συμπεριφοράς μονιμοποιείται. Η τάση επιβολής μπορεί να μεταφερθεί και στο δημόσιο χώρο, δημιουργώντας εσκεμμένα άβολες καταστάσεις. Το θύμα βιώνει ντροπή και σταδιακά κλείνεται όλο και περισσότερο στον εαυτό του.
Όσο τα παραπάνω εδραιώνονται, ξεκινά μεθοδικά και η κοινωνική απομόνωση του θύματος. Ο σύντροφος χρησιμοποιεί φράσεις όπως «καλύτερα να είμαστε οι δυο μας», «μόνο εμένα έχεις», «η οικογένειά σου δεν σε νοιάζεται», απομακρύνοντας σταδιακά το άτομο από το υποστηρικτικό του περιβάλλον. Οι συμπεριφορές αυτές συχνά κλιμακώνονται και μπορεί να οδηγήσουν ακόμη και σε σωματική βία. Τις περιόδους έντασης, συγκρούσεων και κακοποίησης διαδέχονται πολλές φορές στιγμές μεταμέλειας και ηρεμίας, δημιουργώντας έναν φαύλο κύκλο κακοποίησης και σύγχυσης στο θύμα για όσα συμβαίνουν και για το ποιος ευθύνεται για όσα συμβαίνουν.
Κομβικό σημείο στην αναγνώριση μιας κακοποιητικής δυναμικής είναι η κατανόηση των ενδείξεων που εμφανίζονται ήδη από τους πρώτους μήνες μιας σχέσης και συχνά αγνοούνται. Αυτά τα σημεία μπορούν να λειτουργήσουν ως «παράθυρο ευκαιρίας» για τη διακοπή μιας δυνάμει κακοποιητικής σχέσης, πριν η συναισθηματική επένδυση γίνει βαθύτερη και η αποχώρηση δυσκολότερη.
Ας μην ξεχνάμε ότι τα άτομα που κακοποιούνται συχνά φοβούνται να αποχωρήσουν από τη σχέση. Φοβούνται τα αντίποινα, την κλιμάκωση της βίας ή ακόμη και για τη ζωή τους. Είναι ενδεικτικό ότι μεγάλο ποσοστό δολοφονιών –κυρίως γυναικών– καταγράφεται αφότου η σχέση έχει διακοπεί, καθιστώντας σε πολλές περιπτώσεις τη διακοπή μιας σχέσης ιδιαίτερα δυσχερή, χωρίς την κατάλληλη προετοιμασία και υποστήριξη.
Η ενημέρωση και η αναγνώριση των πρόδρομων σημείων δεν αποσκοπεί στο να ζούμε με καχυποψία απέναντι σε κάθε νέα γνωριμία, αλλά με ενσυνειδητότητα. Η έγκαιρη αναγνώριση των μοτίβων και η κατάρριψη της ψευδαίσθησης της τέλειας σχέσης νωρίς, ορθώνει τοίχο προστασίας έναντι της βίας προτού αυτή γίνει ασφυκτική ρουτίνα.
17°
