Άρης Αλεξάνδρου, «Ποιήματα 1941-1974»

Ο Άρης Αλεξάνδρου υπήρξε μία από τις πιο ανήσυχες και αντισυμβατικές μορφές της μεταπολεμικής ελληνικής λογοτεχνίας. Ποιητής, μεταφραστής και πεζογράφος, διαμόρφωσε ένα έργο βαθιά πολιτικό και υπαρξιακό, ισορροπώντας ανάμεσα στη στράτευση και την αμφισβήτηση. Η ζωή του σημαδεύτηκε από εξορίες, φυλακίσεις, διαψεύσεις και, τελικά, την αυτοεξορία.

Ξεκίνησε την πορεία του στα γράμματα μόλις στα 24 του χρόνια με την ποιητική συλλογή «Ακόμα τούτη η άνοιξη» (1946) και συνέχισε να γράφει ποίηση μέχρι το τέλος της ζωής του. «Ο Ποιητής αργά ή γρήγορα θα έρθει σε σύγκρουση µε την κοινωνία ή την οµάδα, και θα ακολουθήσει –βασικά– έναν από τους παρακάτω τρεις δρόμους: Ή θα ασκήσει κριτική στις κυβερνήσεις και στις ηγεσίες των κομμάτων, ή θα κλειστεί στο γυάλινο πύργο του, ή θα συµβιβαστεί και θα γίνει ένας κομφορµιστής… Για µένα, γνήσιοι Ποιητές είναι εκείνοι που διαλέγουν τον πρώτο δρόμο...», έλεγε το 1959 σε συνέντευξή του στον Ρένο Αποστολίδη. Τα ποιήματά του —σκληρά, πολιτικά, υπαρξιακά— λειτουργούν ως τεκμήρια μιας διαδρομής: από την πίστη στην ιδεολογία έως την απόρριψη κάθε βεβαιότητας. Το εμβληματικό του μυθιστόρημα «Το Κιβώτιο» παραμένει ένα από τα σημαντικότερα έργα της νεοελληνικής γραμματείας του 20ού αιώνα, προσφέροντας μια βαθιά και κριτική ματιά στα γεγονότα του Εμφυλίου Πολέμου. 

«. . . Ο ποιητής γεννήθηκε, έζησε και πέθανε εξόριστος, αλλά δεν υπήρξε φυγάς δεν έφυγε την ευθύνη της στράτευσης ούτε της ελευθερίας. Έπραξε και έγραψε σε λόγο και σε χρόνο τιμής. Αυτό το έργο-βίος, ο βίος-έργο είναι ένα ντοκουμέντο για το μεγάλο πως. Πως διαλύθηκε το όραμα, πως «πήδηξε στο χώμα το είδωλο», που όλοι πια αποποιούνται, ποδοπατούν, ξυλεύονται. Αν θέλησα να προτείνω να διαβάσουμε εδώ μαζί το έργο αυτό, δεν είναι για να δικαιωθεί μια συγκεκριμένη πνευματική τάση και ένα πρόσωπο του δράματος, αλλά γιατί αυτή η κληρονομιά προσφέρεται στην κάθαρση από το αδικοχυμένο αίμα της συνείδησης. Είναι η δικαίωση του πνεύματος, της ελευθερίας του και της τιμής του», σημείωνε ο μεγάλος κριτικός λογοτεχνίας Δημήτρης Ραυτόπουλος στη μονογραφία του «Ο Εξόριστος» (εκδ. Σοκόλη), μια σπουδαία μελέτη - ανάλυση ολόκληρου του έργου - ποιητικού, μεταφραστικού και πεζογραφικού- του Άρη Αλεξάνδρου. 

Το βιβλίο «Ποιήματα 1941-1974» που πρόσφατα κυκλοφόρησε από τις Εκδόσεις Πατάκη, συγκεντρώνει ογδόντα ποιήματα — «οδόσημα μιας πορείας», όπως τα χαρακτήριζε ο ίδιος ο ποιητής — που παραμένουν μέχρι σήμερα επίκαιρα, φωτίζοντας, συχνά με ειρωνική οξύτητα, τις ρωγμές της ανθρώπινης αγωνίας.

Άρης Αλεξάνδρου: Το ποιήμα της ημέρας είναι από το βιβλίο Ποιήματα 1941-1974

Εσύ που ασχολήθηκες με τα υδραγωγεία των Ρωμαίων*
δεν μπορεί, θα καταλάβεις γιατί μας επιτρέπουν
                                          σαν τους δουλοπάροικους
ν’ αναπτύξουμε ελευθέρως
                                 κάθε πρωτοβουλία
όπως αφήνεις λεύτερο έναν τσανακογλείφτη
να γλείφει πορσελάνες.

Παρ’ όλ’ αυτά Βλαδίμηρε βιάστηκες να φύγεις.
Σκέψου τι όμορφη θα φάνταζε η Μόσχα
όταν «λάγκερνικ»* και συ θα γύριζες ψηλός και
       κουρεμένος.

Γιατί αργά ή γρήγορα θα σ’ έστελναν και σένα.
Σ’ όλα σου τα εκατό τα κομμουνιστικά
τα κομματικά βιβλία*
τ’ όνομα του Στάλιν αναφέρεται σπανίως.

Θα σε καλούσανε και σένα για μια μικρή ανάκριση:
«Μαγιακόβσκι, το ξέρετε πως είστε αρχιτέκτων της
              ανθρώπινης ψυχής;

Όπως ένας οικοδόμος κάνει σαμποτάζ
ρίχνοντας χαλίκι στη θέση του τσιμέντου
έτσι και σεις νοθέψατε το εποικοδόμημα
στερώντας το απ’ το πρέπον ποσοστό της σταλινίνης».
Τότε εσύ, έχοντας συνήθειο πάντα ν’ απαντάς
    σαν να βρισκόσουν σε μονομαχία
έστω και πεσμένος
χτυπημένος έστω του θανάτου (σαν τον φίλο σου τον
Πούσκιν)
θ’ ακουμπούσες τον αγκώνα σου στο χιόνι
κι αντιπυροβολώντας* - «Είμαι αρχιτέκτων όπως λέτε
ευθύνομαι λοιπόν για τον αριθμό των παραθύρων.
Όμως τον στόκο και τα τζάμια
τα προμηθεύει το υπουργείο
                                     καθημερινής ζωής.
Δεν θα δεχόμουνα ποτέ
να βάλω ψεύτικους φεγγίτες
                                   χάριν συμμετρίας».
Έχοντας συνήθειο ό,τι λες να το υπογράφεις
θα τους είχες απαλλάξει απ’ τον κόπο να προστρέξουν
σε μια παραβίαση
                     της σοσιαλιστικής
                                          νομιμότητάς τους.
Ένα πρωινό σαν όλα τ’ άλλα
θα ξεκίναγες μονάχος
περιστοιχισμένος απ’ τις λόγχες και τ’ αστέρια
της ατιμωτικής σου συνοδείας.
Μονάχος, δίχως πένα και χαρτί
θα ξεκίναγες αιχμάλωτος πολέμου
                                          για το στρατόπεδό σου.
Γιατί βλέπεις στην αρχή
είναι ύποπτοι εκείνοι που φέρνουν αντιρρήσεις
ύστερα κείνοι που σωπαίνουν
εκείνοι που όπως συ
κλείνονται για μέρες μέσα στην κάμαρά τους*
για να ξετάσουν απ’ αρχής
τον ουρανό τον έρωτα και τα σπίτια των ανθρώπων.
Η σκέψη είναι ύποπτη
η αναθεώρηση υπονομευτική.
Κι όμως χαλάλι όλ’ αυτά αν ήτανε να γύριζες.
Θ’ ανάπνεες αχόρταγα τη σκόνη που σηκώνουν πέφτοντας
      οι παλιές ταμπέλες
θα ‘νιωθες τόσο ευχαριστημένος
όσο εκείνος που του κόψανε τη γλώσσα
και πριν περάσουν δέκα χρόνια
του την αντικατέστησαν με μια χάλκινη τρομπέτα.
Όλ’ αυτά θα σου ‘καναν καλό
γιατί τα ‘χες καταφέρει να φτάσεις σαραντάρης*
διατηρώντας μιαν ευαισθησία
εντελώς εφηβική.
Επειδή κυκλοφορούσες στους δρόμους και στα τρένα
σαν βρακωμένο σύννεφο*
νόμιζες πως γύρω περνοδιαβαίνουν άνθρωποι
αρμονικοί
μελωδικοί σαν νότες
με αξία ολοκλήρου.

* Εσύ που ασχολήθηκες με τα υδραγωγεία των Ρωμαίων - Στο ποίημά του «Μ’ όλη μου τη φωνή», ο Μαγιακόβσκι έγραφε: Ο στίχος μου / τους ογκόλιθους διατρυπώντας των ετών / με κόπο / αγροίκος / ορατός / και σταθμητός / θα εμφανιστεί, / καθώς μαστορεμένο / από τους δούλους των Ρωμαίων / σ’ έναν ξένο τόπο / στις μέρες μας / το υδραγωγείο / έχει μπει.

*λαγκέρνικ - Κρατούμενος στα σοβιετικά στρατόπεδα συγκεντρώσεως.

* Σ’ όλα σου τα εκατό τα κομμουνιστικά τα κομματικά βιβλία - Στο ποίημά του «Μ’ όλη μου τη φωνή», ο Μαγιακόβσκι έγραφε: Ενώπιον της Κ.Ε. Ελέγχου / των επερχομένων / φωτεινών ετών / παρουσιασθείς, / πάνω απ[‘ των ποιητών-καταφερτζήδων / και των αετονύχηδων / τη συμμορία, / θα σηκώσω / σαν μπολσεβίκικη / ταυτότητα κομματική / τους εκατό μου τόμους / όλα μου / τα κομματικά βιβλία.

*(σαν τον φίλο σου τον Πούσκιν) θ’ ακουμπούσες τον αγκώνα σου στο χιόνι κι αντιπυροβολώντας – Στο πρώτο μανιφέστο των ρώσων φουτουριστών, που προσυπέγραψε κι ο Μαγιακόβσκι, υπήρχε η φράση: «Η Ακαδημία και ο Πούσκιν είναι πιο ακατανόητοι κι απ’ τα ιερογλυφικά. Να πετάξουμε τον Πούσκιν, τον Ντοστογιέβσκι, τον Τολστόι και τους λοιπούς, από το πλοίο της σύγχρονης εποχής». Το 1924, ο Μαγιακόβσκι έγραψε για την 125η επέτειο από τη γέννηση του Πούσκιν το ποίημα «Ιωβηλαίο», όπου έλεγε μεταξύ των άλλων: Όχι τη μούμια σας βεβαίως / μα ζωντανόν σάς αγαπώ. / Σαν λούστρο / οι χρηστομάθειες / σας έχουνε σκεπάσει / λίγο λίγο κι αργά. / Κι εσείς / έχω τη γνώμη / όσο ζούσατε ακόμα / -νομίζω πως μπορώ να πω- / κι εσείς επίσης / -Αφρικάνος βλέπεις- / λύνατε το ζωνάρι για καβγά.

* κλείνονται για μέρες μέσα στην κάμαρά τους - Ο Μαγιακόβσκι είχε κλειστεί επί ένα μήνα στην κάμαρά του κι έγραψε (το 1923) το πολύστιχο ερωτικό ποίημα «Περί αυτού».

* να φτάσεις σαραντάρης - Ο Μαγιακόβσκι αυτοκτόνησε τριάντα εφτά χρονών.

* Επειδή κυκλοφορούσες στους δρόμους και στα τρένα σαν βρακωμένο σύννεφο – Ο Μαγιακόβσκι αφηγήθηκε ότι, ταξιδεύοντας με το τρένο, έκανε κόρτε σε μια κοπέλα και κάποια στιγμή τής είπε: «Μα τι φοβάστε, εγώ δεν είμαι άντρας, είμαι σύννεφο με παντελόνια». Το είπε τελείως αυθόρμητα, βιάστηκε να το σημειώσει στο καρνέ του και να το χρησιμοποιήσει σαν τίτλο στο πολύστιχο ποίημα που έγραψε το 1915.

Άρης Αλεξάνδρου - βιογραφικό

Ο Άρης Αλεξάνδρου (ψευδώνυµο του Αριστοτέλη Βασιλειάδη) γεννήθηκε το 1922 στο Λένινγκραντ, από πατέρα Έλληνα και µητέρα Ρωσίδα εσθονικής καταγωγής. Το 1928 η οικογένειά του εγκαταστάθηκε στην Ελλάδα, αρχικά στη Θεσσαλονίκη και από το 1930 στην Αθήνα. Το 1940 αποφοίτησε από το Βαρβάκειο Γυμνάσιο. Έδωσε εξετάσεις στο Πολυτεχνείο και στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών χωρίς επιτυχία, πέτυχε όμως στις εξετάσεις της ΑΣΟΕΕ, µαθήµατα της οποίας παρακολούθησε για δύο χρόνια, έως το 1942. Έπειτα, άρχισε να εργάζεται ως µεταφραστής υπογράφοντας ως Άρης Αλεξάνδρου.

Στην Κατοχή υπήρξε µέλος αντιστασιακής οργάνωσης που προσχώρησε στο ΕΑΜ Νέων, από την οποία αποχώρησε έναν χρόνο αργότερα διαφωνώντας µε τη συκοφάντηση συντρόφων του ως προδοτών. Κατά τα Δεκεµβριανά του 1944 τον συνέλαβαν οι αγγλικές στρατιωτικές αρχές και κρατήθηκε στο στρατόπεδο της Ελ Ντάµπα στη Λιβύη, από όπου επέστρεψε το 1945.

Κατά τη διάρκεια του Εµφυλίου εξορίστηκε για τα πολιτικά του φρονήµατα στη Λήµνο, στη Μακρόνησο και στον Αϊ-Στράτη (Ιούνιος 1948-Δεκέµβριος 1951). Τον Νοέµβριο του 1953 καταδικάστηκε ως ανυπότακτος και παρέµεινε έγκλειστος στις φυλακές Αβέρωφ, Αίγινας και Γυάρου ως το 1958.

Το 1959 παντρεύτηκε µε την ποιήτρια και δημοσιογράφο Καίτη Δρόσου και, αµέσως μετά την επιβολή της δικτατορίας του 1967, εγκαταστάθηκε µαζί της στο Παρίσι, όπου έκανε ποικίλες χειρωνακτικές εργασίες. Από το 1975 ο Αλεξάνδρου συνεργάστηκε και πάλι ως µεταφραστής µε ελληνικούς εκδοτικούς οίκους και περιοδικά. Πέθανε στις 2 Ιουλίου του 1978, σε ηλικία 56 ετών.

Tο μυθιστόρηµά του «Το κιβώτιο» (Κέδρος, 1975) αποτέλεσε σταθµό στην ιστορία της νεοελληνικής λογοτεχνίας. Αξιοµνηµόνευτο είναι το ποιητικό του έργο. Έργα του έχουν µεταφραστεί κυρίως στα γαλλικά, στα αγγλικά, στα γερµανικά και στα ιταλικά. Από τις Εκδόσεις Πατάκη κυκλοφορούν τα δοκίμιά του (1937-1975) «Έξω απ’ τα δόντια» (2021), το σενάριο «Ο λόφος µε το σιντριβάνι» (2022), που βασίζεται στο οµώνυμο θεατρικό έργο του Γιάννη Ρίτσου, η συγκεντρωτική έκδοση των ποιημάτων του, «Ποιήματα 1941-1974» (2026), καθώς και η µετάφρασή του στο µυθιστόρηµα του Μαξίµ Γκόρκι «Οι Αρταµάνοφ» (σειρά: sub rosa, 2018).