17°
Ο κήπος της Αμαλίας: Η ξεχασμένη ιστορία του Εθνικού Κήπου της Αθήνας στην εποχή του βασιλιά Όθωνα και της βασίλισσας Αμαλίας
Τον Φεβρουάριο του 1837 ένα δεκαοκτάχρονο κορίτσι από το μακρινό Ολδεμβούργο της Γερμανίας φθάνει στο λιμάνι του Πειραιά. Δεν γνωρίζει τίποτε για την Ελλάδα. Ωστόσο, θα μείνει στην Αθήνα για 25 ολόκληρα χρόνια δίπλα στον σύζυγό της, τον εξίσου νεαρό Όθωνα Φρειδερίκο Λουδοβίκο. Ονομάζεται Αμαλία Μαρία Φρειδερίκη και είναι η πρώτη βασίλισσα του σύγχρονου ελληνικού κράτους.
Όσο έζησε στην Ελλάδα ανέπτυξε έντονη φιλανθρωπική δράση. Ίδρυσε, μεταξύ άλλων, ορφανοτροφείο και το πρώτο απομαχικό ταμείο για τους ναυτικούς. Ωστόσο, η ιστορία συνέδεσε το όνομα της Αμαλίας με ένα έργο που έγινε σκοπός ζωής και διαμόρφωσε καθοριστικά την όψη της νεαρής πρωτεύουσας. Το «βασιλικό περιβόλι» ή «ο κήπος της Αμαλίας», όπως το αποκαλούσαν οι παλαιότεροι, δεν είναι άλλο από τον Εθνικό μας Κήπο.
Η Αθήνα λίγο μετά την επανάσταση δίνει την εντύπωση ενός ρημαγμένου χωριού. Όταν η Αμαλία φτάνει στο σημείο όπου ακόμα χτίζονταν το Ανάκτορό τους, το σημερινό κτίριο της Βουλής, ανακαλύπτει ένα άγονο τοπίο από παραμελημένα περιβόλια ανάμεσα σε βραχώδεις λοφίσκους.
Έναν χρόνο νωρίτερα, την άνοιξη του 1836, ο Γερμανός κηποτέχνης, περιηγητής και θρυλικός πρίγκιπας Χέρμαν φον Πίκλερ (1785-1871) επισκέπτεται την Ελλάδα. Στις σημειώσεις του αποτυπώνεται η εικόνα μιας εγκαταλελειμμένης, άνυδρης πόλης, που ελάχιστα θύμιζε πρωτεύουσα κράτους.
«Δυστυχώς, εκτός από τον φαιόχρωμο ελαιώνα που απλώνεται στο βάθος και την πτωχική βλάστηση διαφόρων περιβολιών, δεν παρουσιάζονται εδώ άλλες συστάδες δέντρων. Κατ’ εξαίρεση διακρίνονται από μακριά κάποιες λεύκες και μέσα εις την πόλη υπάρχουν τρεις αξιοθρήνητοι φοίνικες και μερικά κυπαρίσσια που, παρ’ όλα αυτά, ενισχύουν εις το σύνολό τους την γραφικότητα του τοπίου. Η δροσιά λείπει, δυστυχώς, παντού εδώ».
Ο χώρος που κατά την αρχαιότητα φιλοξενούσε ένα από τρία δημόσια πάρκα της Αθήνας και το περίφημο ιερό άλσος του Λυκείου, απ’ όπου περνούσαν τα υδραγωγεία της πόλης γεμάτα δροσερό νερό, είχε γίνει πλέον έρημη γη.
Η Αμαλία αντιλαμβάνεται αμέσως την ανάγκη της πόλης για πράσινο. Σηκώνει το βλέμμα στον ορίζοντα και θαυμάζει την εξαίσια θέα προς την Ακρόπολη, τον ναό του Ολυμπίου Διός και τη θάλασσα με τα βουνά της Πελοποννήσου στο βάθος. Φαντάζεται πόσο όμορφα θα αναδεικνύονταν το τοπίο αυτό, πλαισιωμένο από συστάδες δέντρων και πλούσιες φυλλωσιές. Ο πεθερός της, βασιλιάς Λουδοβίκος Α’ της Βαυαρίας, την παροτρύνει: «Σκιά, πολλή σκιά χρειάζεται η Αθήνα, σε αντίθεση με την Αγγλία όπου το φως του ήλιου είναι η εξαίρεση. Γι’ αυτό και τα πάρκα της πρέπει να είναι διαφορετικά».
Σύντομα προχωρά στη σύσταση επιτροπής για τη δημιουργία, στον προαύλιο χώρο των Ανακτόρων, του πρώτου στην ιστορία δημόσιου κήπου της πρωτεύουσας και ταυτόχρονα του πρώτου πάρκου της νεότερης Ελλάδας. Πρόεδρος της επιτροπής του σημαντικού αυτού έργου ορίζεται ο Γερμανός ακαδημαϊκός Καρλ Νικολάους Φράας (1810-1875), καθηγητής φυτολογίας στο νεοσύστατο «Οθώνειο Πανεπιστήμιο» – το σημερινό Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών.
Λίγα χρόνια μετά, ο Γάλλος συγγραφέας και περιηγητής Εντμόν Αμπού (1828–1885), θα εκθειάσει πρώτος τις ομορφιές του κήπου: «Αν υπάρχει κάτι που αξίζει να ζηλέψει κανείς στη μικρό βασίλειο της Ελλάδας, είναι η ύπαρξη αυτού του μεγάλου κήπου». Ο Αμπού επισκέπτεται την Ελλάδα το 1852 ως υπότροφος της Γαλλικής Αρχαιολογικής Σχολής, ταξιδεύει εκτεταμένα στη χώρα και παρακολουθεί στενά τα τεκταινόμενα στο παλάτι. Οι σημειώσεις του ξεχωρίζουν για την οξυδέρκεια και το απαράμιλλο καυστικό τους ύφος.
«Τα πάρκα της πρέπει να είναι διαφορετικά». Η Αμαλία θυμάται τα λόγια του πεθερού της, και προσπαθεί να φανταστεί ποιο θα μπορούσε να είναι το πρωτοποριακό στοιχείο του κήπου της. Ζητά τη βοήθεια ενός τότε σχετικά άγνωστου κηποτέχνη, του Φρανσουά Λουί Μπαρώ (1803 - 1888). Η ιδέα ενός πάρκου «διαφορετικού» εμπνέει τις πολύωρες συζητήσεις τους.
Διαπιστώνουν ότι η αντίληψη της εποχής περιορίζει τα πάρκα σε μία μόνο λειτουργία. Αποφασίζουν, λοιπόν, ο δικός τους κήπος να ξεχωρίσει, συνδυάζοντας τρεις διαφορετικές χρήσεις: κήπο των ανακτόρων, δημόσιο πάρκο και βοτανικό κήπο. Το υβριδικό αυτό μοντέλο θα αποτελέσει κάτι μοναδικό για ολόκληρη τη Νότια Ευρώπη.
Πρωτοποριακός, όμως, θα είναι και ο σχεδιασμός του. Παρότι Γάλλος στην καταγωγή, ο Μπαρώ δεν ακολουθεί τα πρότυπα των περίφημων κήπων των Βερσαλλιών, όπου η φύση υποτάσσεται σε γεωμετρικά σχέδια και αυστηρές συμμετρίες. Αντιθέτως, τολμά μια ιδιόμορφη και άκρως γοητευτική σύλληψη, με καμπυλόγραμμες χαράξεις, μικρά παρτέρια, απρόσμενους συνδυασμούς φυτών και ένα χαρακτηριστικά περίπλοκο δίκτυο από πεζόδρομους.
«Πρόκειται για κήπο αγγλικού στυλ, γεμάτο ελικοειδή μονοπάτια, χωρίς ούτε μία λεωφόρο με μεγαλοπρεπή δέντρα. Ένας κηπουρός της εποχής του Λουδοβίκου ΙΔ’ θα σκανδαλίζονταν και θα αναφωνούσε ότι η Αυτής Μεγαλειότης κινδυνεύει να εκτεθεί σε τέτοιου είδους μονοπάτια».
Στην πραγματικότητα, μια βόλτα στις αλέες του Εθνικού κήπου, όχι μόνο δεν σκανδαλίζει, αλλά αποζημιώνει. Χάρη στο πρωτότυπο σχέδιο του Μπαρώ, οι επισκέπτες χάνονται ευχάριστα μέσα στα ελικοειδή, σκιερά μονοπάτια που σε κάθε τους στροφή επιφυλάσσουν μια νέα έκπληξη: ένα παρτέρι, μια λίμνη, μια σπηλιά.
Στο μεταξύ, η Αμαλία καταρτίζει τη λίστα με τις αγορές της απαραίτητης «πρώτης ύλης». Μια αποστολή κάθε άλλο παρά απλή, καθώς τα οικονομικά μέσα του νεοσύστατου κράτους ήταν πενιχρά, οι ανάγκες για βασικές υποδομές πιεστικές, το έδαφος βραχώδες, το νερό λιγοστό και οι άνθρωποι με εμπειρία στην κηποτεχνία δυσεύρετοι.
«Ένας κήπος κοστίζει ακριβά. Οι θάμνοι πληρώνονται δύο δραχμές ο ένας (…). Για να ποτίζει κανείς τα δέντρα, πρέπει να αγοράσει, έναντι διακοσίων δραχμών τον χρόνο, ένα ‘δικαίωμα νερού’ που ο δήμος πουλά χωρίς εγγύηση, αφού οι χωρικοί κόβουν τα υδραγωγεία προς όφελος των χωραφιών τους. Διαφορετικά, θα πρέπει να πληρώνει με δύο δραχμές και πενήντα λεπτά την ημέρα έναν Μαλιώτη για να μεταφέρει νερό από τα πηγάδια. Μόνο για τη συντήρηση του Κήπου δαπανώνται, ετησίως, πενήντα χιλιάδες δραχμές, δηλαδή το ένα εικοστό της συνολικής κρατικής χορηγίας προς τον βασιλιά».
Η Αμαλία, όμως, δεν κάνει πίσω. Πείθει τον Όθωνα να αναλάβουν οι ίδιοι τα έξοδα για κάθε αγορά που αφορά τον κήπο και ξεκινά τις παραγγελίες. Φυσικά, επιλέγει φυτά που δεν στερούνται, ούτε αυτά, πρωτοτυπίας. Η απουσία φυτωρίων στην Αθήνα ενισχύει το όραμά της για έναν κήπο πραγματικά εξωτικό. Παραγγέλνονται περί τα 500 είδη φυτών από τις πέντε ηπείρους. 15.000 φυτά από τη Γένοβα φορτώνονται στο ελληνόκτητο μπρίκι «Φοίνιξ», και, αργότερα από την Εύβοια, την Κρήτη και το Σούνιο, με προορισμό τον Πειραιά.
Στις πλούσιες λίστες των αγορών φιγουράρουν περσικές καρυδιές, αγιοκλήματα, γιασεμιές, νερατζιές, αμυγδαλιές, ροδακινιές, βελανιδιές. Δίπλα στις γνώριμες για την ελληνική γη κουτσουπιές, φυτεύονται ευλύγιστες καζουαρίνες, γιούκες, χαρουπιές και κυπαρίσσια, εμπλουτίζοντας το τοπίο με είδη διαφορετικής προέλευσης και μορφολογίας. Μέσα σε λίγα χρόνια, 7.000 δέντρα και 40.000 θάμνοι και μικρά φυτά θα πάρουν τον δρόμο για τον ιστορικότερο κήπο της Αθήνας.
«Η βασίλισσα επιθυμούσε να συγκεντρώσει γύρω της σκιές, αρώματα, χρώματα και κελαηδίσματα πουλιών· και της δόθηκε αυτό που ζήτησε».
Η είδηση ότι η βασίλισσα Αμαλία της Ελλάδας ετοιμάζει το πρώτο πάρκο της χώρας διαδίδεται στο εξωτερικό και σύντομα ο κήπος της γίνεται το όχημα μιας ιδιότυπης «βοτανικής διπλωματίας». Από τη Βραζιλία έως τον Λίβανο, σπάνια φυτά φτάνουν στην Αθήνα ως δώρα. Φοίνικες διασχίζουν τις ερήμους του Σουδάν και της Αιγύπτου, ενώ ακακίες από την Ταϊτή ταξιδεύουν στους ωκεανούς.
«Καθώς επέστρεψα, ενθουσιάστηκα! Τόσο θαυμάσια θέα, τόση ποικιλία φυτών! Απ’ όλα τα σημεία της γης μού στέλνουν φυτά. Από την Κίνα, τις Ινδίες, τη Συρία, την Αφρική, την Αγγλία. Ήδη ανθίζει μια μανόλια και μυρίζει ο αέρας από τα άνθη της».
Εντός των ελληνικών συνόρων εγκαινιάζεται αντίστοιχα η «διπλωματία των οπωροκηπευτικών». Ήδη με την άφιξή της στην Ελλάδα, η Αμαλία δέχεται από το δημοτικό συμβούλιο της Σπάρτης 300 μοσχεύματα λεμονιάς, πορτοκαλιάς και άλλων οπωροφόρων για τον μελλοντικό οπωρώνα του κήπου. Όμως ακόμα και οι πορτοκαλιές, δέντρα οικεία στο ελληνικό βλέμμα, καταφέρνουν να εντυπωσιάσουν στους επισκέπτες από τον βορρά, για λόγους που δύσκολα θα φανταζόμασταν.
«Η μεγαλύτερη γοητεία αυτού του κήπου για τους ταξιδιώτες που έρχονται από τη Γαλλία, είναι ότι βλέπουν τα φυτά που εκεί καλλιεργούμε δίπλα στη σόμπα, να ανθίζουν εδώ στο ανοιχτό έδαφος. Οι πορτοκαλιές στους κήπους του Λουξεμβούργου και του Κεραμεικού μοιάζουν με εκείνα τα σγουρά δενδρύλλια που δίνονται στα παιδιά ως πρωτοχρονιάτικα δώρα, μαζί με έξι πρόβατα και έξι βοσκούς. Η βασίλισσα διαθέτει ένα μικρό άλσος από αληθινές πορτοκαλιές, και όχι παιχνιδάκια».
Οι σαράντα φοίνικες που στέλνει ως δώρο στην Ελλάδα ο Μεχμέτ Αλή της Αιγύπτου γίνονται αφορμή για να γνωρίσουν οι Αθηναίοι το μεγαλοπρεπές αυτό δέντρο. Η επιβλητική τους όψη ενθουσιάζει τη νεαρή βασίλισσα, που αποφασίζει να τους μετατρέψει σε σήμα κατατεθέν του κήπου. «Σκιά, σκιά!» αντηχούν ξανά στη μνήμη της τα λόγια του βασιλιά Λουδοβίκου, και έτσι ζητά από τους κηπουρούς να διαμορφώσουν έναν πυκνό θόλο από φοίνικες, αδιαπέραστο από τις ακτίνες του ήλιου.
Οι κηποτέχνες την συμβουλεύουν να επιλέξει τις «Ουασινγκτόνιες», ένα είδος φοίνικα ανθεκτικό στο κλίμα και τις συνθήκες της πόλης, ικανό να εντυπωσιάζει κάθε επισκέπτη με τον εξωτικό χαρακτήρα και το επιβλητικό του ύψος. Οι περιπετειώδεις ιστορίες της μεταφοράς τους έως την πλατεία Όθωνος, τη σημερινή πλατεία Συντάγματος, γίνονται πρωτοσέλιδα στις εφημερίδες.
«Χάρηκα που οι φοίνικές μου έφθασαν στον Πειραιά. Τώρα ο αυλάρχης (Σούτσος) μαζί με τον αρχιτέκτονα και τον κηπουρό καταστρώνουν σχέδια για τη μεταφορά αυτών των γιγάντων που καμιά άμαξα δεν μπορεί να τους αντέξει. Όταν φορτώθηκε ο ένας στο πλοίο, εκείνο έγειρε από τη μια πλευρά. (…) Χρειάσθηκαν τρεις μήνες για να φθάσουν ως εδώ. (…) Χθες δεν μπόρεσαν να τραβήξουν τον φοίνικα 18 άλογα. Είναι φοβερό! Σαράντα ναύτες εργάζονται γι’ αυτό. (…) Οι ναύτες είναι σπουδαία παιδιά, χωρίς αυτούς δεν θα μπορούσε να γίνει τίποτε από αυτά που προγραμματίζουμε».
«Άλλοι τέσσερις φοίνικες πέρασαν από τους δρόμους. Οι ναύτες που τους μετέφεραν γκρίνιαζαν για τα δέντρα, τη βασίλισσα και τη δουλειά τους, για την οποία όμως πληρώνονται πολύ καλά. Τα δέντρα αυτά είναι πολύ ακριβά. Λέγεται πως εκείνο που μεταφέρθηκε από τη Νιό κόστισε 5.000 δρχ.».
Παρά τις δυσκολίες της μεταφοράς, τα μεγάλα έξοδα και τις διαμαρτυρίες των εμπλεκομένων, η Αμαλία φέρνει το σχέδιό της εις πέρας. Είναι πεπεισμένη ότι τα εξωτικά αυτά δέντρα θα προσδώσουν στην Αθήνα έναν ξεχωριστό χαρακτήρα. Ελπίζει ότι στο μέλλον, πολλές γενιές Αθηναίων θα απολαμβάνουν τη δροσερή σκιά τους:
«Σίγουρα θα απορούσατε βλέποντάς με να βρίσκομαι από τα χαράματα στον κήπο, προκειμένου να φυτευτούν οι φοίνικες, από τους οποίους ένας (…) φτάνει τα 18 μέτρα (…) «Φαντάζομαι πώς θα κάνουν εκεί τον περίπατο τους οι άνθρωποι ύστερα από 300 χρόνια. Έτσι περιγελώ όλους εκείνους που κουνούσαν το κεφάλι τους, αμφιβάλλοντας για τα σχέδιά μου».
Χάρη στις αιωνόβιες Ουασινγκτόνιες, ο Εθνικός Κήπος κερδίζει ακόμα μια πρωτιά, καθώς η δεντροστοιχία τους - που φτάνει τα 21 μέτρα ύψος - είναι μοναδική στη Νοτιοανατολική Ευρώπη.
Η μόνη περίοδος κατά την οποία οικοδομήθηκε ο χώρος του Εθνικού Κήπου ήταν τον 2ο αιώνα μ.Χ., επί Αδριανού. Τότε πιθανολογείται πως χτίστηκε και η Πύλη του Αδριανού, που όριζε συμβολικά τα σύνορα ανάμεσα στην παλιά πόλη και τη νέα Αθήνα, στην περιοχή των σημερινών Ανακτόρων, του Ζαππείου και του Εθνικού Κήπου, όπου οι Ρωμαίοι έχτιζαν τις επαύλεις τους. Τα ίχνη εκείνων των κατοικιών είχαν χαθεί με το πέρασμα του χρόνου, ώσπου το 1846 οι κηπουροί της βασίλισσας Αμαλίας, σκάβοντας για νέες φυτεύσεις, έκαναν μια απρόσμενη ανακάλυψη.
«Χάρη σε μια από αυτές τις ευτυχείς συμπτώσεις που συμβαίνουν μόνο στους τυχερούς, η βασίλισσα, ενώ καθάριζε τον κήπο της, ανακάλυψε τα ερείπια μιας ρωμαϊκής έπαυλης: περίπου 208 τετραγωνικά μέτρα ψηφιδωτών. (…) H βασίλισσα διαθέτει τώρα μια τεράστια στοά (…) των οποίων το δάπεδο το “προμηθεύτηκε” από τους Ρωμαίους, τα έπιπλα από τις καμέλιες και τους τοίχους από τις πασιφλόρες».
Θέλοντας να αναδείξει το ρωμαϊκό ψηφιδωτό, η Αμαλία δημιούργησε εκεί ένα είδος υπαίθριου σαλονιού, όπου το βασιλικό ζεύγος προγευμάτιζε ή υποδέχονταν καλεσμένους για να απολαύσουν μαζί τον διάλογο της φύσης με την αρχιτεκτονική. Ανάμεσα στους λίγους προνομιούχους αυτής της μοναδικής εμπειρίας ήταν και ο Εντμόν Αμπού, ο οποίος έμοιαζε συνεπαρμένος από το θέαμα:
«Η τραπεζαρία του βασιλιά είναι μια αίθουσα κάτω από τον ανοιχτό ουρανό, περιβαλλόμενη από σκεπαστές στοές· οι τοίχοι και οι θόλοι είναι φτιαγμένοι από αναρριχώμενες τριανταφυλλιές, πυκνές, πλεγμένες και δεμένες μεταξύ τους σαν έργο καλαθοποιού».
Μια εν πολλοίς άγνωστη πτυχή της Αθήνας, που αναδεικνύεται μέσα από την ιστορία του Εθνικού Κήπου, αφορά στο Πεισιστράτειο Υδραγωγείο. Πρόκειται για ένα από τα αρχαιότερα υδραγωγικά έργα της πόλης, το οποίο ήδη από τον 6ο αιώνα π.Χ. μετέφερε νερό από τους πρόποδες του Υμηττού στην αρχαία Αθήνα.
Στα χρόνια του Όθωνα, η επαναξιοποίηση του υδραγωγείου συνδέθηκε με τη δημιουργία του Εθνικού Κήπου. Ως αποτέλεσμα, το νερό του έγινε μήλον της έριδος ανάμεσα στα Ανάκτορα και τους Αθηναίους. Τις ώρες που ποτιζόταν ο Κήπος, ιδίως το καλοκαίρι, το παλάτι περιόριζε ή και διέκοπτε την υδροδότηση της Αθήνας, προκαλώντας τη δικαιολογημένη αγανάκτηση των κατοίκων απέναντι στους βασιλείς.
«Το πιο δαπανηρό δεν είναι οι φοίνικες, αλλά το γκαζόν. Κανείς δεν θα μάθει ποτέ πόση φροντίδα και πόσο τρεχούμενο νερό απαιτούνται για να διατηρηθεί χορτάρι στην Αθήνα, Ιούλιο μήνα. Πρόκειται για μια πολυτέλεια πραγματικά βασιλική. Για να ποτίζει αυτά τα χόρτα, η βασίλισσα ιδιοποιήθηκε ορισμένα υδραγωγεία, τα οποία διοχετεύουν το νερό τους στην πόλη για να ξεδιψάσουν τους πολίτες. (…) Οι Αθηναίοι ζημιώνονται από αυτό, αλλά το γκαζόν ευημερεί».
Μέχρι και σήμερα, ο Κήπος υδροδοτείται αποκλειστικά από το Πεισιστράτειο Υδραγωγείο, γεγονός που του χαρίζει ακόμη μία πρωτιά, καθώς είναι ο μόνος που δεν επιβαρύνει το δίκτυο πόσιμου νερού της πόλης.
Το αρχικό σχέδιο των Ανακτόρων προέβλεπε έναν ιδιωτικό βασιλικό κήπο και, δίπλα του, ένα μεγάλο δημόσιο πάρκο συνολικής έκτασης 500 στρεμμάτων. Επειδή όμως η περιοχή αυτή καταλάμβανε τμήμα της σημερινής Βασιλίσσης Σοφίας, του μοναδικού τότε δρόμου προς τα βόρεια προάστια, το σχέδιο αναθεωρήθηκε και τελικά οριοθετήθηκε ένας πολύ μικρότερος κήπος 156 στρεμμάτων, αποκλειστικά για ιδιωτική χρήση.
Ο αποκλεισμός των Αθηναίων από το μοναδικό πάρκο της πόλης έφερε μεγάλες αντιδράσεις. Στα μέσα του 1850, οι βασιλείς υποχωρούν στις πιέσεις και δίνουν πρόσβαση στο κοινό «μόνον αφού οι Μεγαλειότητές τους ξεκινήσουν έφιπποι για τον περίπατό τους στην πόλη και μέχρι τη δύση του ηλίου». Ο Γάλλος συγγραφέας καταγράφει το ιδιότυπο «κρυφτούλι» που φαίνεται να παίζουν οι βασιλείς, όχι μόνο με τους υπηκόους τους, αλλά ακόμη και με πρέσβεις που επιχειρούν να περάσουν το κατώφλι του βασιλικού κήπου:
«Είναι δίκαιο όσοι πληρώνουν για τα έξοδά του (κήπου) να έχουν το δικαίωμα να τον απολαμβάνουν. Μόνο που, καθώς και η ίδια η βασίλισσα τον επισκέπτεται και δεν της αρέσει να έρχεται πρόσωπο με πρόσωπο τους υπηκόους της, το κοινό δεν μπορεί να γίνει δεκτό, παρά μόνο από τη στιγμή που οι Μεγαλειότητές τους εξέρχονται έφιπποι και έως το σούρουπο. Το καλοκαίρι, η βασίλισσα βγαίνει καμιά φορά στις επτάμισι το απόγευμα, κι έτσι οι περιπατητές προλαβαίνουν να μπουν και να βγουν. Αν, όμως, τυχόν δεν εξέλθει πριν από τη νύχτα, ο κήπος παραμένει κλειστός όλη την ημέρα.
»Οι στρατιώτες που φυλάσσουν τις πύλες δείχνουν συχνά επιεικείς προς τους συμπατριώτες τους και τους επιτρέπουν την είσοδο πριν από την καθορισμένη ώρα. Καμιά φορά, όμως, μπορεί να σταυρώσουν τις λόγχες τους μπροστά σε έναν πρεσβευτή, ενώ όλοι οι άλλοι εισέρχονται ελευθέρα. Ο κανονισμός είναι τόσο επιδέξια διατυπωμένος (…) ώστε ο κήπος δεν έχει τίποτε να φοβηθεί από το πλήθος και κανείς δεν θα ασφυκτιά στα μονοπάτια του».
Κατά τη βασιλεία του Γεωργίου Α’, λίγα άλλαξαν στη λειτουργία του Κήπου. Ο βασιλιάς δημιούργησε το πρώτο θερμοκήπιο και έναν μικρό ζωολογικό κήπο, περιορίζοντας ωστόσο την πρόσβαση του κοινού σε μόλις δύο ημέρες την εβδομάδα και μόνο για δύο ώρες. Οι Αθηναίοι χρειάστηκε να περιμένουν έως την περίοδο της Αβασίλευτης Δημοκρατίας για να αποδοθεί επίσημα ο κήπος της Αμαλίας στο κοινό. Το 1927 μετονομάστηκε σε «Εθνικό Κήπο» και άνοιξε με ελεύθερη είσοδο έως τη δύση του ήλιου.
Σχεδόν δυο αιώνες μετά τη δημιουργία του, ο κήπος της Αμαλίας παραμένει ένα πραγματικό στολίδι μέσα στο κέντρο της Αθήνας. Είναι μια έκρηξη χρωμάτων που ξυπνά το βλέμμα από τη μονοτονία του τσιμέντου. Μια ανάσα δροσιάς κάτω από τις πυκνές σκιές. Μια μελωδία που πλέκει ο διάλογος των φλύαρων παπαγάλων του.
Στον κήπο αυτό, ο νους βρίσκει εύκολα τρόπο να δραπετεύσει: τον οδηγούν τα στενά, ελικοειδή μονοπάτια, οι φωτεινές ανακλάσεις μιας λίμνης, ακόμη και ο νωχελικός βηματισμός μιας χελώνας. Αυτή η αίσθηση απόδρασης που προσφέρει ο Εθνικός Κήπος είναι ίσως το μεγαλύτερο δώρο του προς τον επισκέπτη.
Και πράγματι, οι εξωτικοί φοίνικες που τόσο αναστάτωσαν τους κατοίκους, προσθέτουν ακόμη τη δική τους πινελιά σε έναν κήπο που κατάφερε να παραμείνει «διαφορετικός», όπως και η ίδια η Αθήνα. Η Αμαλία δικαιώθηκε και, ευτυχώς, κερδισμένοι είμαστε όλοι.
Πηγές
→ Περισσότερες ιστορίες πόλεων μέσα από τα μάτια σπουδαίων περιηγητών, μπορείτε να βρείτε στον λογοτεχνικό οδηγό πόλης Citimarks.
Μιλήσαμε με το περιοδεύον διεπιστημονικό εργαστήριο Μπουλούκι, μια ομάδα που μελετά και αναδεικνύει τα παραδοσιακά υλικά και τις τεχνικές δόμησης σε όλη την Ελλάδα.
Μια διαδρομή στον ιστορικότερο κήπο της Αθήνας, ανάμεσα σε φοίνικες, βασιλικές αφηγήσεις και μαρτυρίες ξένων περιηγητών
Ο δημοσιογράφος και αθηναιογράφος Νίκος Βατόπουλος, η αρχιτέκτονας Μυρτώ Κιούρτη και ο καθηγητής Κοινωνικής Γεωγραφίας Θωμάς Μαλούτας περιγράφουν το φαινόμενο.
Από τη Χρυσή Εποχή του Κωνσταντίνου Ρήγου στην ΕΛΣ έως την τέχνη του χθες που φωτίζει το σήμερα στην Γκαλερί Άλμα
Ζητήσαμε από επτά νέους αρχιτέκτονες, στα πρώτα τους επαγγελματικά βήματα, να επαναπροσδιορίσουν τον ρόλο του αρχιτέκτονα σήμερα
