Boulouki: Από τα μπουλούκια των μαστόρων στη σύγχρονη αρχιτεκτονική δράση

Στα ορεινά τοπία της Ελλάδας, το χτίσιμο δεν υπήρξε ποτέ διεκπεραιωτικό. Ήταν μια πράξη άμεσα δεμένη με τον τόπο, τα υλικά του και τα μπουλούκια, τους μαστόρους και τους τεχνίτες δηλαδή, που δούλευαν συλλογικά και ταξίδευαν οργανωμένα μεταφέροντας τη γνώση από γενιά σε γενιά μέσα από τη χειρωνακτική εμπειρία. Και μπορεί αυτή η πρακτική να έχει σταματήσει εδώ και πολλές δεκαετίες, το Boulouki (Μπουλούκι) όμως την επιστρέφει στο σήμερα, ως ένα περιοδεύον, διεπιστημονικό εργαστήριο που επανενεργοποιεί τις παραδοσιακές τεχνικές δόμησης μέσα από έρευνα, εκπαίδευση και πράξη στο πεδίο.

Οι άνθρωποι πίσω από το Boulouki και το όραμά τους

Το έργο τους κινείται ανάμεσα στην αποκατάσταση και τον πειραματισμό, την επιστημονική τεκμηρίωση και τη βιωματική μάθηση, επαναφέροντας στο προσκήνιο μια γνώση που δεν έχει χαθεί αλλά έχει μείνει στο περιθώριο του σύγχρονου τρόπου κατασκευής και δημιουργίας, σε όλη τη περιφέρεια, από την Ήπειρο μέχρι τα νησιά των Κυκλάδων. Η ομάδα πίσω από την ιδέα, κυρίως αρχιτέκτονες, πολιτικοί μηχανικοί και ειδικοί στις επιστήμες της διατήρησης της πολιτιστικής κληρονομιάς και της διαχείρισής της, περιγράφουν το όραμά τους και απαντούν στα ερωτήματα βιωσιμότητας σχετικά με τον τρόπο που θα χτίζουμε –και θα κατοικούμε– στο μέλλον.

— Πώς μεταφέρατε την ιστορική εμπειρία των μπουλουκιών στο σύγχρονο πλαίσιο ενός περιοδεύοντος εργαστηρίου;
Το Μπουλούκι είναι ένα διεπιστημονικό περιοδεύον εργαστήριο, που μελετά και αναδεικνύει τα παραδοσιακά υλικά και τις τεχνικές δόμησης, μέσω εργαστηρίων και ολοκληρωμένων κατασκευαστικών έργων τα οποία οργανώνει με τη συμμετοχή των τοπικών κοινοτήτων. Η θεμελιώδης ομοιότητα με τα παραδοσιακά μπουλούκια των μαστόρων έγκειται στην κινητικότητα και στη συλλογική μετάδοση της τεχνικής γνώσης επιτόπου. Ενώ τα παραδοσιακά μπουλούκια είχαν πρωτίστως παραγωγικό σκοπό, την εκτέλεση οικοδομικών έργων, το σύγχρονο εργαστήριο λειτουργεί με εκπαιδευτικό και ερευνητικό προσανατολισμό. Σε κάθε τόπο που επισκέπτεται η ομάδα διεξάγει έρευνα, οργανώνει εργαστήρια και ανοιχτές εκδηλώσεις, δημιουργεί πολιτιστικές και εκπαιδευτικές δράσεις και ενεργοποιεί ένα ευρύ δίκτυο φορέων. Η σύνθεση χαρακτηρίζεται από εξωστρέφεια, επιτρέποντας τη συνεργασία με τοπικούς τεχνίτες, που είναι και οι φορείς της εμπειρικής γνώσης, και την ενσωμάτωση μαθητευόμενων και συμμετεχόντων. Σε αντίθεση με το ιστορικό μπουλούκι, το οποίο ήταν ένα ιεραρχημένο σινάφι μαστόρων, η δική μας ομάδα είναι μια κοινότητα που λειτουργεί ως καταλύτης για την εμπλοκή της τοπικής κοινωνίας και της ακαδημαϊκής κοινότητας.

— Ποιο είναι το πιο ενδιαφέρον μάθημα που έχετε πάρει από τους τεχνίτες-φορείς παραδοσιακής γνώσης με τους οποίους έχετε συνεργαστεί;
Οι παλιοί τεχνίτες είχαν την ικανότητα να «διαβάζουν» την ύλη και το περιβάλλον. Αυτή η ενσώματη γνώση δεν είναι κωδικοποιημένη σε εγχειρίδια, αλλά αποτελεί προϊόν μακροχρόνιας εμπειρικής παρατήρησης και πρακτικής εφαρμογής. Το πλέον σημαντικό είναι η ευελιξία και η ανθεκτικότητα της παραδοσιακής τεχνικής. Οι μάστορες διαθέτουν μια «οικοδομική διαίσθηση» που τους επιτρέπει να επιλύουν σύνθετα δομικά προβλήματα με ελάχιστα εργαλεία και πόρους, επιβεβαιώνοντας τη σημασία της άμεσης σχέσης ανθρώπου-υλικού-εργαλείου. Η λογική της παράδοσης μας επαναφέρει στην ουσία, μας διδάσκει το μέτρο, την οικονομία των πόρων και τον σεβασμό στον τόπο. Ένα παραδοσιακό έργο επιδιώκει την εναρμόνιση με το τοπίο, γερνάει όμορφα αποκτώντας πατίνα, «αναπνέει» και προστατεύει τον κάτοικο.

— Πώς συνδέετε τις παραδοσιακές τεχνικές με τα σύγχρονα ζητήματα περιβαλλοντικής βιωσιμότητας και κλιματικής αλλαγής;
Η ολιστική προσέγγιση του Μπουλουκιού αναδεικνύει την εγγενή βιωσιμότητα των παραδοσιακών τεχνικών, οι οποίες βασίζονται στην εντοπιότητα των υλικών (πέτρα, κονιάματα, ξύλο), στη χαμηλή ενσωματωμένη ενέργεια (low embodied energy) και στην πλήρη ανακυκλωσιμότητα και επανάχρηση. Μελετούμε αυτές τις τεχνικές ως πρωτόκολλα σχεδιασμού, όπου η επιλογή των υλικών και οι μέθοδοι δόμησης μεγιστοποιούν τη θερμική απόδοση και την ανθεκτικότητα με ελάχιστο ανθρακικό αποτύπωμα. Η σύνδεση μεταξύ της παραδοσιακής οικοδομικής γνώσης, της περιβαλλοντικής βιωσιμότητας και της κλιματικής αλλαγής είναι δομική και ουσιαστική. Ενσωματώνοντας την παραδοσιακή γνώση, προτείνουμε ανθεκτικές, κλιματικά προσαρμοσμένες λύσεις ως μια τεκμηριωμένη απάντηση στον προβληματικό περιβαλλοντικό αντίκτυπο των συμβατικών σύγχρονων κατασκευών.

— Ποια είναι η στάση των συμμετεχόντων όταν για πρώτη φορά δουλεύουν με φυσικά υλικά και παραδοσιακές μεθόδους; Βλέπετε περισσότερους νέους αρχιτέκτονες ή φοιτητές να αναζητούν χειρωνακτική γνώση και επαφή με τα υλικά;
Η φυσική επαφή με την πέτρα, το ξύλο ή τον ασβέστη επαναφέρει τη διάσταση της χειρωνακτικής νοημοσύνης στον αρχιτεκτονικό σχεδιασμό. Η νέα γενιά επαγγελματιών φαίνεται να αναζητά μια πιο ουσιαστική πρακτική, η οποία υπερβαίνει την αποκλειστικά ψηφιακή αναπαράσταση και επαναξιολογεί τη σημασία της υλικότητας και της κατασκευαστικής διαδικασίας ως κεντρικά στοιχεία της αρχιτεκτονικής σύνθεσης. Το ενδιαφέρον από φοιτητές της Αρχιτεκτονικής και άλλων τμημάτων για την απόκτηση πρακτικών δεξιοτήτων παραμένει σταθερά αυξανόμενο ανά τα χρόνια. Χαρακτηρίζεται από ένα αρχικό στάδιο γνωστικής και πρακτικής αναπροσαρμογής, το οποίο γρήγορα μετεξελίσσεται σε εμπειρική κατάκτηση της ύλης.

— Η ανακαίνιση του πρώην σχολείου στα Φράστα Τζουμέρκων και η μετατροπή του είναι ένα πολύ ενδιαφέρον πρότζεκτ. Πώς γεννήθηκε αυτή η ιδέα και τι σημαίνει για την ομάδα και την τοπική κοινότητα;
Το πρώην δημοτικό σχολείο στα Φράστα Τζουμέρκων είναι ένα κτίριο που μας εμπιστεύτηκαν και παραχώρησαν οι τοπικές αρχές. Το ίδιο το έργο άρχισε να αναπτύσσεται μέσα από την ανάγκη για έναν μόνιμο πυρήνα δραστηριοτήτων και πειραματισμού, που να λειτουργεί ως χώρος έρευνας, εκπαίδευσης, κοινοτικής σύνδεσης και ως ζωντανό πεδίο δοκιμών για τις αρχές της βιώσιμης αποκατάστασης, όπου η παραδοσιακή τεχνογνωσία συνδέεται πρακτικά με τις σύγχρονες ανάγκες αειφορίας. Η αναγνώριση της εγγενούς αξίας του εγκαταλειμμένου κτιριακού αποθέματος της υπαίθρου και η δυνατότητά του να αναγεννηθεί με σύγχρονους όρους αποτελεί τη χωρική υλοποίηση της φιλοσοφίας του Μπουλουκιού, ένα ζωντανό «πεδίο δοκιμών» για τις αρχές της βιώσιμης αποκατάστασης. Για την τοπική κοινότητα το έργο λειτουργεί ως μοντέλο αναζωογόνησης της ορεινής περιοχής, ενισχύοντας την κοινωνική συνοχή και την πολιτιστική ταυτότητα μέσω της ενεργού συμμετοχής και της φροντίδας του κτιρίου ως πόρου ανάπτυξης.

— Πιστεύετε ότι η παραδοσιακή οικοδομική γνώση μπορεί να επηρεάσει τη σύγχρονη αρχιτεκτονική και οικοδομική πρακτική σε ευρύτερη κλίμακα; Και σε μια εποχή που η αρχιτεκτονική συχνά κυνηγά το εντυπωσιακό ή το «instagrammable», τι μπορεί να μας διδάξει η ταπεινή λογική της παραδοσιακής δόμησης;
Η παραδοσιακή δόμηση δεν είναι φολκλόρ ή στείρα νοσταλγία· είναι ένα τεράστιο, ζωντανό απόθεμα βιώσιμων λύσεων, που είναι επίσης «instagrammable», καθώς και η λαϊκή αρχιτεκτονική πολύ συχνά αποτελεί μέρος αυτού του κυνηγιού της εντυπωσιακής εικόνας. Αν μας ενδιαφέρει λοιπόν να ξεκλειδώσουμε το κριτικό και μετασχηματιστικό δυναμικό της παράδοσης, θα πρέπει να κινηθούμε επίσης πέρα από τις εύκολα εμπορεύσιμες εικόνες της και να αναζητήσουμε τις πρακτικές και τις διαδικασίες που ιστορικά υπήρξαν αναπόσπαστες από τα κτίρια, όπως χρήση τοπικών φυσικών υλικών (πέτρα, χώμα, ξύλο), με ελάχιστο οικολογικό αποτύπωμα και παθητικό βιοκλιματικό σχεδιασμό. Η επανάχρηση υλικών και κτιρίων, η συλλογική κηδεμονία των τοπίων, τα έθιμα αλληλοβοήθειας και μοιράσματος του μόχθου, όλα αυτά αποτελούν στοιχεία αυτού που αποκαλούμε «παράδοση», τα οποία διαθέτουν τεράστια επικαιρότητα σήμερα.

Και βέβαια ένα κρίσιμο κομμάτι αυτής της «μετάφρασης» στο σήμερα αποτελεί η θεσμική αναγνώριση και η ένταξη των υλικών στους σύγχρονους οικοδομικούς κανονισμούς και η επιστροφή της «τέχνης των χεριών» στα ακαδημαϊκά προγράμματα.

— Υπάρχουν ιδέες για να δραστηριοποιηθείτε σε αθηναϊκά πρότζεκτ;
Από καιρό συζητάμε για το πώς θα μπορούσαμε να μεταφέρουμε τη μεθοδολογία μας σε σύγχρονα αστικά περιβάλλοντα και ειδικότερα στην Αθήνα. Τα πρότζεκτ που διερευνούμε περιλαμβάνουν την αναζωογόνηση υφιστάμενων κτιρίων με τη χρήση βιώσιμων, φυσικών υλικών και την ανάδειξη των παραδοσιακών οικοδομικών τεχνών ως μέσου για την αναβάθμιση της αστικής κληρονομιάς και τη βελτίωση της ποιότητας ζωής σε πυκνοδομημένα περιβάλλοντα. Ιδιαίτερα μας ενδιαφέρει το πώς μορφές παραδοσιακής οικολογικής γνώσης που ανιχνεύουμε σε τοπία και οικισμούς της ελληνικής υπαίθρου μπορούν να βρουν εφαρμογές σε σύγχρονα αστικά περιβάλλοντα και να μας καθοδηγήσουν στη διαχείριση φυσικών πόρων, την αντιμετώπιση ακραίων κλιματικών φαινομένων και την ανάπτυξη περιβαλλοντικών υποδομών.