Κυπριακό: Η κόπωση, η θεσμική πραγματικότητα και ο φόβος της λύσης εξηγούν γιατί το Κυπριακό μένει εκτός του εκλογικού επίκεντρου
Στις 24 Μαΐου οι Κύπριοι καλούνται στις κάλπες για να ανανεώσουν το σώμα των αντιπροσώπων τους στο Κοινοβούλιο. Η βασική εικόνα που προκύπτει από τις δημοσκοπήσεις είναι η μεγάλη πιθανότητα να δούμε, για πρώτη φορά, από 6 έως και 10 πολιτικά κόμματα να εκπροσωπούνται στα έδρανα. Όσο για το ποιο κόμμα θα βρεθεί στην πρώτη θέση, όλα δείχνουν ότι η μάχη μεταξύ ΔΗΣΥ (δεξιά) και ΑΚΕΛ (αριστερά) θα είναι αμφίρροπη μέχρι την τελευταία στιγμή.
Όσο, λοιπόν, πλησιάζουμε προς την κάλπη, προσπαθώ να καταλάβω τι πραγματικά επηρεάζει την επιλογή των ψηφοφόρων. Και σκέφτομαι: Πότε ήταν η τελευταία φορά που οι Κύπριοι δήλωναν ότι θα ψηφίσουν με βάση το Κυπριακό; Όχι αν τους απασχολεί. Όχι αν τους πονά. Όχι αν το θεωρούν σημαντικό. Αλλά αν θα ψηφίσουν με αυτό ως γνώμονα.
Αν δυσκολευόμαστε να απαντήσουμε, τότε ίσως αξίζει να σταθούμε σε μια αντίφαση που επαναλαμβάνεται σε όλες σχεδόν τις δημοσκοπήσεις: «Tο μεγαλύτερο εθνικό ζήτημα δεν είναι το μεγαλύτερο εκλογικό ζήτημα». Για να καταλάβουμε γιατί, χρειάζεται να δούμε πώς έχουμε τοποθετήσει το πρόβλημα μέσα μας. Θα χρειαστεί, δηλαδή, να το δούμε αλλιώς· όχι μόνο πολιτικά, αλλά και ιστορικά, ψυχολογικά, θεσμικά. Να δούμε τι μάθαμε να θεωρούμε δεδομένο, τι αφήσαμε στην άκρη, και τι πιστεύουμε — σωστά ή λάθος — ότι μπορούμε να επηρεάσουμε.
Όμως, ας αναρωτηθούμε κατ' αρχήν: Πρόκειται για μια καινούργια συμπεριφορά; Ή μήπως έτσι ψηφίζαμε πάντα κι απλώς τώρα το παρατηρούμε πιο καθαρά;
Δεν είναι εύκολο να δοθεί μια απόλυτη απάντηση. Δεν υπάρχουν συνεχόμενα στοιχεία που να δείχνουν με ακρίβεια πόσο καθοριστικό ήταν το Κυπριακό σε κάθε εκλογική αναμέτρηση. Υπάρχουν όμως ενδείξεις. Σε περιόδους όπου το πρόβλημα βρέθηκε σε κρίσιμη καμπή, το βάρος του στη δημόσια συζήτηση — και κατ’ επέκταση στην ψήφο — φαίνεται να ήταν μεγαλύτερο. Αλλά αυτή δεν ήταν η μόνιμη κατάσταση. Στις περισσότερες βουλευτικές εκλογές, το Κυπριακό συνυπήρχε με τα υπόλοιπα ζητήματα, χωρίς να τα εκτοπίζει.
Αυτό, λοιπόν, που βλέπουμε σήμερα δεν είναι κάτι νέο, αλλά μια πιο καθαρή εκδοχή μιας τάσης που υπήρχε από παλιά.
Μια πρώτη, σχεδόν αυτονόητη απάντηση είναι η κόπωση. Όχι απαραίτητα η αδιαφορία· η κόπωση. Το Κυπριακό είναι ένα πρόβλημα που συνοδεύει τη χώρα για δεκαετίες. Περάσαμε από φάσεις έντασης, ελπίδας, διαπραγματεύσεων, σχεδίων που έφτασαν κοντά και τελικά δεν προχώρησαν. Κάθε τέτοια φάση άφησε πίσω της ένα ίχνος προσδοκίας και συχνά μια απογοήτευση. Συσσωρευτικά, αυτή η διαδρομή διαμορφώνει μια στάση πιο επιφυλακτική, πιο συγκρατημένη. Ίσως λοιπόν για πολλούς ψηφοφόρους, το Κυπριακό δεν έχει πάψει να είναι σημαντικό, έχει απλά πάψει να είναι κάτι που περιμένουν να αλλάξει άμεσα.
Υπάρχει όμως και κάτι πιο δύσκολο να ειπωθεί. Το Κυπριακό δεν είναι απλώς ένα άλυτο πρόβλημα. Είναι και ένα πρόβλημα που, για πολλούς, γεννά περισσότερο φόβο στη λύση παρά στη μη λύση. Οι συνέπειες μιας πιθανής συμφωνίας είναι συγκεκριμένες και συχνά φορτισμένες: ασφάλεια, εγγυήσεις, περιουσίες, συμβίωση. Μπορούν να ειπωθούν, να αναλυθούν, να αμφισβητηθούν. Αντίθετα, οι συνέπειες της μη λύσης παραμένουν πιο αφηρημένες, πιο μακρινές, σχεδόν αόρατες στην καθημερινότητα. Έτσι δημιουργείται μια ιδιότυπη ασυμμετρία: αυτό που φοβόμαστε είναι συγκεκριμένο. Αυτό που δεν φοβόμαστε είναι ασαφές. Και όταν ο φόβος έχει μορφή, επηρεάζει και την απόσταση που κρατάμε από το ίδιο το ζήτημα.
Αυτή η ασυμμετρία δεν είναι τυχαία. Συνδέεται και με κάτι ακόμη: δεν είναι πάντα σαφές ποιες είναι οι πραγματικές εναλλακτικές. Τι σημαίνει, στην πράξη, μια συμφωνία; Τι αλλάζει και για ποιον; Και, κυρίως, τι σημαίνει η μη λύση αν παραταθεί στον χρόνο; Πώς μεταβάλλεται το ίδιο το πρόβλημα όταν μένει στάσιμο; Αυτά τα ερωτήματα δεν απαντώνται συστηματικά στον δημόσιο διάλογο. Συχνά μένουν είτε σε γενικότητες είτε σε αποσπασματικές αναφορές. Έτσι, η επιλογή δεν γίνεται ποτέ πλήρως συγκεκριμένη. Και όταν οι επιλογές δεν είναι καθαρές, δύσκολα γίνονται και εκλογικά κριτήρια.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, ενισχύεται — σχεδόν αθόρυβα — και το ίδιο το στάτους κβο. Όταν η λύση μοιάζει σύνθετη και αβέβαιη, και η μη λύση παραμένει ασαφής στις συνέπειές της, η ακινησία αποκτά ένα παράδοξο πλεονέκτημα: δεν χρειάζεται να εξηγηθεί. Απλώς συνεχίζεται. Και όσο συνεχίζεται, τόσο περισσότερο παγιώνεται ως μια μορφή «κανονικότητας».
Πρέπει, όμως να πούμε, πως αυτή η μετατόπιση έχει και μια πολύ πιο πρακτική εξήγηση: Το Κυπριακό δεν είναι —θεσμικά— ένα ζήτημα που κρίνεται στη Βουλή. Με βάση το ίδιο το Σύνταγμα, η ευθύνη για τη διαχείρισή του ανήκει στην εκτελεστική εξουσία, και κυρίως στον Πρόεδρο της Δημοκρατίας. Εκεί συγκεντρώνεται η διαπραγμάτευση, εκεί λαμβάνονται οι κρίσιμες αποφάσεις. Η Βουλή, αντίθετα, λειτουργεί σε ένα διαφορετικό πεδίο: τη νομοθεσία, την οικονομία, την καθημερινή λειτουργία του κράτους. Και έτσι, μπροστά στις βουλευτικές εκλογές, το Κυπριακό ίσως να μην εξαφανίζεται, αλλά απλώς να μην μπαίνει στο επίκεντρο της κάλπης.
Σε αυτό συμβάλλουν και τα ίδια τα κόμματα. Όχι πάντα με μια συνειδητή επιλογή να αφήσουν το Κυπριακό στην άκρη, αλλά με τον τρόπο που το εντάσσουν —ή δεν το εντάσσουν— στον προεκλογικό τους λόγο. Στις βουλευτικές εκλογές, η έμφαση μετατοπίζεται σχεδόν πάντα προς ζητήματα που θεωρούνται πιο άμεσα και απτά: την οικονομία, την ακρίβεια, τη διαφθορά, τη λειτουργία του κράτους. Το Κυπριακό παραμένει παρόν, αλλά σπάνια γίνεται το βασικό πεδίο αντιπαράθεσης. Και όταν δεν τίθεται ως κεντρικό δίλημμα, δύσκολα γίνεται και κριτήριο ψήφου.
Φοβάμαι, όμως, πως μέσα σε αυτή τη διαδρομή, έχει παγιωθεί η αντίληψη ότι το Κυπριακό είναι μια υπόθεση που βαραίνει αποκλειστικά τον Πρόεδρο. Αυτό, μέχρι ενός σημείου, ανταποκρίνεται στη θεσμική πραγματικότητα. Δεν σημαίνει, όμως, ότι εξαντλείται εκεί. Η Βουλή δεν διαπραγματεύεται, αλλά δεν είναι και αμέτοχη. Μέσα από το δημόσιο λόγο, τις θέσεις των κομμάτων, τη διαμόρφωση πολιτικού κλίματος, μπορεί να επηρεάσει —έμμεσα αλλά ουσιαστικά— την πορεία των πραγμάτων.
Κι όμως, μέσα σε αυτές τις συνθήκες, η ευθύνη μετατοπίζεται σχεδόν εξ ολοκλήρου αλλού, κι έτσι η ίδια η ψήφος αποδυναμώνεται ως μέσο παρέμβασης. Και τότε το πρόβλημα δεν είναι μόνο θεσμικό· είναι και πολιτικό. Γιατί ένα σύστημα που συγκεντρώνει τη διαχείριση ενός τόσο ζωτικού θέματος σε ένα πρόσωπο, μπορεί να ευνοήσει —άλλοτε συνειδητά, άλλοτε σιωπηλά— την αναβολή δύσκολων αποφάσεων. Τη διατήρηση αποστάσεων που δεν κοστίζουν άμεσα πολιτικά. Και, ταυτόχρονα, μια κοινωνία που αποδέχεται αυτή τη συνθήκη, βρίσκει κι εκείνη έναν εύκολο ρόλο: να νίπτει τας χείρας της. Και κάπου εκεί, το Κυπριακό απομακρύνεται όχι μόνο από την κάλπη, αλλά και από την ίδια την αίσθηση συλλογικής ευθύνης.
Ίσως, τελικά, όλα τα πιο πάνω να συναντώνται σε κάτι βαθύτερο· σε μια αθόρυβη μετατόπιση: από το συλλογικό στο ατομικό. Το Κυπριακό παραμένει εκεί — ως ιστορία, ως μνήμη, ως ανοιχτό ζήτημα. Αλλά η ψήφος φαίνεται να καθορίζεται όλο και περισσότερο από όσα αγγίζουν άμεσα την καθημερινότητα. Από το τι αλλάζει τώρα, όχι από το τι μπορεί —ή δεν μπορεί— να αλλάξει κάποτε.
Και έτσι, χωρίς να το δηλώνουμε ρητά, ίσως έχουμε ήδη κάνει μια επιλογή: να ζούμε με το Κυπριακό, να αποδεχόμαστε τις συνέπειες της μη λύσης, να μεταθέτουμε το φταίξιμο αλλού, αλλά να μην κάνουμε τίποτα γι’ αυτό.
17°
