Ρωσία: Η δημοτικότητα του Βλαντίμιρ Πούτιν, η ιδέα «Καλός τσάρος, κακοί βογιάροι» και πώς βλέπουμε τη χώρα με δυτικά μάτια
Η δημοτικότητα του Βλαντίμιρ Πούτιν έχει ελαφρώς μειωθεί εξαιτίας των οικονομικών πιέσεων και των εχθροπραξιών στην Ουκρανία που παρατείνονται πολύ περισσότερο από όσο ανέμεναν οι Ρώσοι. Όμως, πέντε μήνες πριν από τις βουλευτικές εκλογές στη Ρωσία, ο θυμός και η δυσαρέσκεια δεν μεταφράζονται σε ενεργητική αντιπολίτευση εναντίον του Ρώσου προέδρου και της κυβέρνησής του. Αν και το κρατικό ινστιτούτο VTsIOM καταγράφει πτώση των ποσοστών αποδοχής του Ρώσου ηγέτη λίγο κάτω από το συνηθισμένο όριο του 70% —έτσι κι αλλιώς εντυπωσιακό για τους Δυτικούς παρατηρητές— η δυσαρέσκεια στρέφεται λιγότερο προς τον ίδιο και περισσότερο προς τα κατώτερα κλιμάκια της διοίκησης που εκλαμβάνονται ως ανεπαρκή ή ανέντιμα. Για την πλειοψηφία των Ρώσων, ο Βαλόντια δεν είναι η αιτία των προβλημάτων αλλά ο μόνος που μπορεί να τα λύσει αν βρει τους κατάλληλους συνεργάτες κι αν τον αφήσουν οι δαιμονικές ξένες δυνάμεις. Όπως έλεγαν στην εποχή του Στάλιν, για όλα φταίνε οι «τοπικές καταχρήσεις» και οι «παραμορφώσεις»· οι γραφειοκρατίσκοι του καθεστώτος, στους οποίους τώρα, με σκηνοθετημένες εκδηλώσεις, ο Πούτιν αποδίδει εμμέσως όλα τα δεινά.
Οι Ρώσοι έχουν διαμορφωθεί μέσα από αιώνες μονομερούς προπαγάνδας και εντυπωσιάζονται εύκολα από δημαγωγούς και σωτήρες: ο Βλαντίμιρ Πούτιν τούς ξέρει καλά· διενεργεί επιτυχημένες εκστρατείες σαγήνης των νέων και έχει κερδίσει την εύνοια μεγάλων μαζών, προβάλλοντας, παρά την ηλικία του, νεανική και δυναμική εικόνα. Παραλλήλως, φροντίζει να βρίσκεται κοντά στις μητέρες των στρατιωτών (όλες καρτερικές σαν την Πελαγία Βλάσοβα, τη μάνα του Πάβελ στο μυθιστόρημα του Γκόρκι), κοντά στους στρατιώτες, στους μαθητές, στις μειονότητες, στους επιχειρηματίες, στις πολύτεκνες οικογένειες, στα παιδιά και στις γριούλες. Ο Πούτιν είναι ο διάδοχος του Στάλιν, με παρόμοιο, μελετημένο, πατριωτικό αφήγημα, εξύμνηση της θυσίας και επιστροφή στις αναμνήσεις των αγώνων εναντίον των Γερμανών Ναζί — οι Ναζί σήμερα είναι οι Ουκρανοί. Σε κάθε φάση της μεταπολεμικής ιστορίας οι Ρώσοι χρειάζονται έναν εχθρό που να μοιάζει στους Ναζί.
Εξάλλου, η ζωή μακριά από το μέτωπο συνεχίζεται κανονικά. Στις μεγάλες πόλεις οι επιχειρήσεις στην Ουκρανία δεν έχουν αντίκτυπο στην καθημερινότητα των ανθρώπων —αν και πράγματι, κάπου κάπου, σε μια οικογένεια έρχεται ένα φέρετρο. Στις παραμεθόριες περιοχές που έχουν πληγεί από βομβαρδισμούς, επικυρώνεται η θεωρία της «Ρωσίας υπό επίθεση», την οποία οι Ρώσοι καλούνται να υπερασπιστούν μέχρι θανάτου. Εντός του συστήματος, η κριτική προς την κυβέρνηση προέρχεται συχνά από εξτρεμιστές που πιστεύουν ότι ο Πούτιν παραείναι μετριοπαθής κι ότι απαιτούνται σκληρότερα πλήγματα στην Ουκρανία για να τελειώσει η υπόθεση μια ώρα αρχύτερα. Όσο για τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, δεν αναφέρουν τον πόλεμο —ο οποίος επισήμως «δεν υπάρχει»— ούτε τον ίδιο τον Πούτιν. Ούτως ή άλλως, η κριτική είναι ανεκτή· ενίοτε, είναι ευπρόσδεκτη· εκτονώνει τον λαό διατηρώντας τη μεταβίβαση της ευθύνης. Επομένως, καταγράφονται δύο φαινόμενα: κόπωση και θυμός προς τις αρχές· μείγμα αφοσίωσης και δέους για τον Πούτιν, όχι ορθολογική στήριξη.
Ούτε οι οικονομικές δυσκολίες είναι παράγοντας αμφισβήτησης του Ρώσου ηγέτη. Οι Ρώσοι έχουν μάθει να συμμορφώνονται και να προσαρμόζονται· να τα βγάζουν πέρα με ό,τι έχουν. Моя хата с краю! Η φράση σημαίνει «η καλύβα μου είναι στην άκρη», δηλαδή κάθομαι στην άκρη του χωριού και δεν αναμειγνύομαι με όσα συμβαίνουν στο κέντρο. Όχι ότι δεν μπορεί να προκύψει κάποια διαμαρτυρία· μπορεί. Αλλά συνήθως επικεντρώνεται σε περιφερειακά ζητήματα, όχι στις βαθύτερες αιτίες. Σε ομοσπονδιακό επίπεδο, η αποποίηση της πολιτικής ευθύνης έλαβε χώρα στα μέσα της δεκαετίας του 2010, όταν κατεστάλη η διαφωνία και εξοντώθηκαν οι επικεφαλής της αντιπολίτευσης: στην αρχή ο Μπαρίς Νεμτσόφ· αργότερα, ο Αλεξέι Ναβάλνι. Ίσως αυτό που απογοητεύει τους Ρώσους περισσότερο από οτιδήποτε άλλο να είναι οι διακοπές λειτουργίας του Διαδικτύου. Όμως, κι αυτή η πολιτική συνοδεύεται από εξηγήσεις που πείθουν πολλούς: αν και οι Ρώσοι ήταν πάντοτε υπερευαίσθητοι σε ζητήματα εθνικής ασφαλείας, ο Πούτιν έχει καταφέρει να τους διαπλάσει σύμφωνα με την παρανοϊκή του εικόνα. Έτσι, δεν έχει ανάγκη από μηχανισμούς βίας: η κυβέρνηση δεν έχει εξαντλήσει τους πόρους καταστολής· προς το παρόν, της αρκεί η λογοκρισία και η προπαγάνδα που εισβάλλει σε κάθε χώρο —πληροφοριακό, φυσικό και ψυχικό— καθιστώντας την ιδέα της εξέγερσης αναχρονιστική. Αν και το κλίμα φόβου είναι υπαρκτό —«Θα πέσω θύμα του τσεκουριού ή θα ξεγλιστρήσω μέσα από το δίχτυ;»— οι Ρώσοι πιστεύουν ακόμα αυτό που πίστευαν επί τσάρων: Καλός τσάρος, κακοί βογιάροι. Για όλα φταίνε οι ανθυποελίτ που υπονομεύουν τον вождь, τον ηγέτη, τον πατέρα του έθνους.
Όσο για τις εκλογές που θα γίνουν στις 18-20 Σεπτεμβρίου για να αναδειχθούν τα 450 μέλη της Δούμας, αν και όλοι υποπτεύονται ότι κάποια νοθεία (ιδιαίτερα σε απομακρυσμένες περιοχές) διευκόλυνε τη νίκη του Βλαντίμιρ Πούτιν στις προεδρικές, οποιαδήποτε κατεργαριά (σημειωτέον ότι τα 2/3 του πληθυσμού ψηφίζουν διαδικτυακά, όπου η επαλήθευση της ψήφου είναι δύσκολη) δεν θα αλλάξει τα αποτελέσματα των βουλευτικών εκλογών. Σύμφωνα με τις δημοσκοπήσεις, το κόμμα «Ενωμένη Ρωσία» (με επικεφαλής της λίστας πιθανότατα τον Μεντβέντεφ, τον Λαβρόφ και φαβορί βετεράνους του πολέμου στην Ουκρανία) αναμένεται να διατηρήσει τη συνταγματική του πλειοψηφία (γύρω στο 53% των ψήφων και άνω των 2/3 εδρών), συνεχίζοντας την κατάσταση που έχει εδραιωθεί από το 2007. Δεύτερο αναμένεται να αναδειχθεί το Κομμουνιστικό Κόμμα με ποσοστό 13% που εφαρμόζει πολιτική αποδοχής του Πούτιν και τρίτο το Φιλελεύθερο Δημοκρατικό Κόμμα με 11%, το οποίο δεν είναι ούτε φιλελεύθερο, ούτε δημοκρατικό· στηρίζει σχεδόν πάντοτε τον Πούτιν. Στη συνέχεια έρχονται η σοσιαλδημοκρατική «Δίκαιη Ρωσία» με 7% και το τεχνοκρατικό φιλοπουτινικό κόμμα «Νέοι Άνθρωποι» με 6%. Για πρώτη φορά θα λειτουργήσουν εκλογικές περιφέρειες στα κατεχόμενα ουκρανικά εδάφη (Ντόνετσκ, Λουχάνσκ, Χερσώνα, Ζαπορίζια).
Με λίγα λόγια, για τα ρωσικά δεδομένα, στη Ρωσία επικρατεί τάξη και ασφάλεια. Οι Ρώσοι δεν βλέπουν τα σχέδια του Πούτιν όπως τα βλέπουμε εμείς στη Δύση. Αλλά ποτέ δεν ξέρεις τι ακριβώς σκέφτονται: εκτός του ότι φοβούνται να μιλήσουν μήπως ξεστομίσουν κάτι που θα προκαλέσει τις αρχές, οι περισσότεροι δεν εκθέτουν τα προβλήματά τους στο εξωτερικό· δεν συζητούν ανοιχτά τα εσωτερικά τους θέματα και δεν κακολογούν ποτέ τη χώρα τους σε ξένους. Αν και δεν υπακούουν στους νόμους με τον τρόπο που υπακούουν οι Βορειοευρωπαίοι, ούτε επιδεικνύουν «πειθαρχία» προτεσταντικού τύπου, ταυτίζουν την ατομική τους μοίρα με εκείνη της πατρίδας τους. Το αντιστάθμισμα για τις ταλαιπωρίες τους είναι ο μύθος του μεγαλείου της Μεγάλης Ρωσίας σε ένα μείγμα Σοβιετίας και τσαρικής αυτοκρατορίας. Αυτός ο φανατικός εθνικισμός συνδυάζεται με στωικότητα και αυταπάρνηση· χαρακτηριστικά των Ρώσων ήδη από την εποχή των αρχαίων πριγκίπων. Το αντάλλαγμα για τις θυσίες είναι οι πολεμικές νίκες και η υπερηφάνεια γι’ αυτές: η υπερηφάνεια για τη συμβολή τους στον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο αποτελεί τόσο κεντρικό στοιχείο της εθνικής ταυτότητας των Ρώσων ώστε θυμούνται τον Στάλιν απείρως περισσότερο ως εμπνευστή αυτής της δόξας παρά ως τύραννο που συνέβαλε στη δημιουργία ενός ολοκληρωτικού καθεστώτος υπεύθυνου για θανάτους εκατομμυρίων σε λιμούς, εκκαθαρίσεις και στρατόπεδα εργασίας. Σε έρευνα του 2023 της υπηρεσίας δημοσκοπήσεων Levada Center, το 63% των ερωτηθέντων είχε εκφράσει θετική άποψη για τον Στάλιν και το 47% είχε εκφράσει «σεβασμό». Στην ουσία, τον έβλεπαν και τον βλέπουν ως τη φυσική συνέχεια του Μεγάλου Πέτρου και της Αικατερίνης, εφόσον έφερε εις πέρας την αποστολή να ανοικοδομήσει τη «Μεγάλη Ρωσία».
Όσο για τις δυτικές χώρες, ήταν πάντοτε τόσο έντονη και επιτυχημένη η αριστερή προπαγάνδα για τη Ρωσία στο εσωτερικό τους ώστε απέτυχαν να καταλάβουν τη ρωσική νοοτροπία. Συνήθως, οι ευρωπαϊκές ελίτ, στα προγραμματισμένα και αυστηρά πλαισιωμένα ταξίδια τους στην ΕΣΣΔ, έρχονταν σε επαφή είτε με φιλο-ευρωπαίους αντιφρονούντες, είτε με επιλεγμένους διανοουμένους: έτσι, στο πέρασμα των δεκαετιών δημιουργήθηκαν εκατομμύρια χρήσιμων ηλιθίων, ο απόηχος των οποίων είναι παρών ακόμα και σήμερα. Όπως είπε ο Γεωργιανός συγγραφέας Γκριγκόρι Χαρτισβίλι (γνωστός ως Μπαρίς Ακούνιν), ο Πούτιν εφαρμόζει την «Ορθόδοξη σαρία» χρησιμοποιώντας ξενοφοβικά, παρανοϊκά, μισογυνικά και αντισημιτικά κλισέ: «η Μόσχα» πρόσθεσε ο Χαρτισβίλι, «είναι σήμερα η Μέκκα των ηλιθίων». Αλλά βεβαίως, ο Αντρέι Γκουρούλιοφ, μέλος της Δούμας και του κόμματος του Πούτιν, τού απάντησε:
«Είσαι εχθρός της πατρίδας και πρέπει να πεθάνεις!».
Σε ό,τι αφορά τις ρωσικές επεκτατικές βλέψεις, καθώς, όπως είπα, η ηγεσία του Πούτιν ενσαρκώνει, περισσότερο από κάθε άλλη μετά το 1991, την ιστορική συνέχεια μεταξύ τσαρικής Ρωσίας και Σοβιετικής Ένωσης, για να αποκατασταθούν οι ζημιές της διάλυσης της ΕΣΣΔ πρέπει τα αποσχισμένα εδάφη των παλαιών σοβιετικών «δημοκρατιών» να επανέλθουν στην Ένωση. Άρα, η νίκη επί της Γεωργίας το 2008, με επίδικο το έδαφος της Νότιας Οσετίας, και η αποστολή ρωσικών στρατευμάτων στη Συρία και στην Αφρική εκλαμβάνονται ως εξελίξεις στη σωστή κατεύθυνση: η πλειοψηφία ρίχνει το φταίξιμο στη Δύση για την παράταση του πολέμου στην Ουκρανία και για όλες τις τοπικές αντιστάσεις στη ρωσική κυριαρχία. Όσο για τη δολοφονία του Αλεξέι Ναβάλνι, πιστεύει ότι αυτή είναι η μοίρα που περιμένει τους προδότες, τα παράσιτα και τα αποβράσματα· αυτή ήταν η ορολογία που επικρατούσε επί Σοβιετικής Ένωσης, αυτή επικρατεί και σήμερα. Τα τελευταία δέκα χρόνια έχουν συλληφθεί πάνω από 115.000 άτομα με γελοίες κατηγορίες σοβιετικού τύπου: «τρομοκρατία», «διάδοση ψευδών πληροφοριών για τον ρωσικό στρατό», «κατασκοπεία», «εξτρεμισμό» —Опять двадцать пять! Στην κυριολεξία «Πάλι είκοσι πέντε»: στα ελληνικά η φράση μεταφράζεται «Όλο τα ίδια και τα ίδια» ή «Τι είχες Γιάννη τι είχα πάντα».
17°
