Το σύμπαν του κεραμίστα Ηλία Χριστόπουλου: Πρωτόγονη φωτιά, σύγχρονη φόρμα

Λίγο έξω από την Καλαμάτα, μέσα σε ένα κτήμα γεμάτο ελαιόδεντρα όπου επικρατεί απόλυτη ηρεμία, βρίσκεται το εργαστήριο του Ηλία Χριστόπουλου. Ο διακεκριμένος κεραμίστας επιλέγει να δημιουργεί μακριά από τον θόρυβο της πόλης και την ταχύτητα της σύγχρονης εποχής. Στο αγρόκτημά του, περιτριγυρισμένος από τα έργα και τις γάτες του που γλιστρούν αθόρυβα ανάμεσά τους, δίνει σχήμα στις ιδέες του και συνομιλεί με τη σύγχρονη κεραμική. Στο βιογραφικό του υπάρχουν δεκάδες συμμετοχές σε εκθέσεις σε Ελλάδα και εξωτερικό, βραβεύσεις, πολύχρονη διδασκαλία, σεμινάρια, συνεργασίες όμως ο ίδιος αποφεύγει τους περιττούς εντυπωσιασμούς. Τον επισκεφτήκαμε ένα κυριακάτικο μεσημέρι και του ζητήσαμε να μας ξεναγήσει στο γήινο κόσμο του και να μοιραστεί μαζί μας τη φιλοσοφία της δουλειάς του.

Ηλία, έκανες τα πρώτα σου βήματα στην κεραμική το 1990 στο Εικαστικό Εργαστήριο της Καλαμάτας. Τι ήταν αυτό που έκανε έναν 14χρονο να ασχοληθεί με τον πηλό;
Ως παιδί προσπαθούσα να φτιάξω μόνος μου πηλό ανακατεύοντας χώμα και νερό. Μετά έψηνα τα έργα μου στην ξυλόσομπα. Εργαστήριο κεραμικής στην Καλαμάτα φυσικά υπήρχε ήδη από το 1985, αλλά σε μένα ήταν άγνωστο. Μέχρι που έπεσε στα χέρια της μητέρας μου ένα διαφημιστικό φυλλάδιό του. Γνωρίζοντας την αγάπη μου για αυτό το υλικό, τον πηλό, μου πρότεινε να εγγραφώ.

Έργα σου έχουν βραβευτεί σε πανελλήνιες και διεθνείς εκθέσεις, έχουν ταξιδέψει στη Γαλλία, την Κίνα, την Ιαπωνία, τα συναντάμε σε συλλογές στην Ελλάδα, στην Ουγγαρία, στη Σλοβενία. Πόσο εύκολο είναι για έναν Έλληνα δημιουργό με έδρα την περιφέρεια να αποκτήσει διεθνή παρουσία και αναγνώριση;
Πάρα πολύ εύκολο. Ο τρόπος είναι ένας. Δουλειά και να παρακολουθείς ό,τι γίνεται παγκοσμίως. Δεν χρειάζεσαι κανέναν μεσάζοντα. Σκέψου ότι η πρώτη μου έκθεση ήταν το 2002 στην Μπιενάλε της Νότιας Γαλλίας, στο Vallauris, εκεί που ο Πικάσο έκανε όλα τα κεραμικά του και μέχρι σήμερα έχω φτάσει τις 30 συμμετοχές σε διεθνείς εκθέσεις.

Διδάσκεις κεραμική. Πότε ξεκίνησες;
Ξεκίνησα να διδάσκω το 1997 με προτροπή της τότε Διευθύντριας του εικαστικού εργαστηρίου Αιμιλίας Μπαντούνα. Επίσης κάνω σεμινάρια στο εργαστήριό μου.

Πώς έχει αλλάξει το προφίλ και οι προσδοκίες των μαθητών που περνούν την πόρτα του εργαστηρίου από τη δεκαετία του '90 μέχρι σήμερα;
Η κεραμική είναι μια τέχνη που έχει πολλά πεδία εξερεύνησης. Το 1993, που μπήκα στα τμήματα των ενηλίκων, υπήρχε πραγματικό ενδιαφέρον για το υλικό αυτό χωρίς ο μαθητής να θέλει απαραίτητα να γίνει κεραμίστας. Από τότε έχει αλλάξει ριζικά η προσέγγιση των ανθρώπων απέναντι στην κεραμική. Πλέον είναι μόδα. Και όπως ξέρουμε, η μόδα περνάει. Έρχονται καθαρά για ψυχοθεραπεία, γιατί αναζητούν την επαφή με ένα υλικό που γειώνει, και είναι λογικό γιατί είναι διαφορετικές οι ανάγκες των ανθρώπων.

Κεραμική για την ψυχή;
Κάθε αντικείμενο που δημιουργεί κάποιος έχει διττή χρηστικότητα: στην καθημερινότητα και στην ψυχή.

Η κεραμική τέχνη περνάει βιωματικά από τα χέρια του δασκάλου στον μαθητή. Πρέπει να υπάρχει ισορροπία μεταξύ της αναγκαίας καθοδήγησης και της ελευθερίας που πρέπει να έχει ο μαθητής για να βρει μέσα από τα λάθη του τη φωνή του;
Η μάθηση είναι πρώτα από όλα θεωρητική αλλά κυρίως βιωματική. Όταν καλείσαι να διδάξεις, καλείσαι να μεταφέρεις τη γνώση σου και κάποιες φορές την αισθητική σου. Ο δάσκαλος πρέπει να κρατήσει μια ισορροπία ώστε να διδάξει αυτό που πρέπει αφήνοντας παράλληλα τον μαθητή να βγάλει αυτό που έχει μέσα του. Γιατί, αν τον καθοδηγήσει μέχρι τέλους, υπάρχει ο κίνδυνος να βγάλει αντίγραφα του εαυτού του. Αν καταφέρει να διατηρήσει την ισορροπία, η επιρροή του θα φαίνεται μεν στη δουλειά του μαθητή του, π.χ στην καθαρότητα της φόρμας ή στις γραμμές, αλλά η θεματολογία του μαθητή θα είναι τελείως διαφορετική.

«Πρωτόγονα καμίνια» και εναλλακτικές τεχνικές ψησίματος. Σε έναν κόσμο που κινείται με ψηφιακές ταχύτητες, τι σημαίνει για σένα η επιστροφή σε αυτές τις πρωτογενείς, σχεδόν τελετουργικές διαδικασίες;
Για μένα δεν είναι επιστροφή. Από το 1993 που ξεκίνησα την κεραμική και τις διδάχθηκα από τους δασκάλους μου τις εφαρμόζω σε όλη μου την πορεία. Άλλωστε η τεχνολογία στη δημιουργία δεν μου αρέσει καθόλου. Βέβαια σε κάποιες τέχνες βοηθάει και χρειάζεται. Στην κεραμική όμως πρέπει να υπάρχει στον βαθμό που δεν αφαιρεί το δικαίωμα στον δημιουργό να επεμβαίνει με τα χέρια του.

Χρησιμοποιείς και διδάσκεις ιαπωνικές τεχνικές, όπως το Νερικόμι και το Ρακού. Η ιαπωνική κουλτούρα της κεραμικής βασίζεται στην απλότητα και την αποδοχή της ατέλειας. Πόσο εύκολο είναι να κατανοήσουμε αυτή τη φιλοσοφία;
Είναι πολύ δύσκολο να την κατανοήσεις και να ξέρεις πού να σταματήσεις ένα έργο. Δεν ξέρεις πού είναι η αλήθεια. Αν είναι στην κατάκτηση της φιλοσοφίας ή στην έλλειψη γνώσεων. Στην πραγματικότητα, η απλότητα είναι μια διαδικασία χρονοβόρα. Ο δημιουργός πηγαίνει σιγά-σιγά προς την αφαίρεση. Είναι όπως στην προσωπική μας ζωή που, μεγαλώνοντας, αφαιρούμε οτιδήποτε δεν μας δίνει κάποια ουσιαστική αξία. 

Υπάρχει κάποια τεχνική που, αν και την εκτιμάς, τη βρίσκεις τόσο απαιτητική ή «δύστροπη» που αποφεύγεις να τη χρησιμοποιήσεις;
Θαυμάζω τη ζωγραφική πάνω στην κεραμική αλλά δεν θα το έκανα. Όπως και τη γλυπτική με βάση τον πηλό. Με γοητεύει η φόρμα αλλά δεν είμαι γλύπτης. Υπάρχουν πολλές αξιοθαύμαστες τεχνικές που απαιτούν χρόνο και τεχνογνωσία αλλά πρέπει και να σου ταιριάζει κάτι.

Αν η φωτιά, το χώμα, το νερό και ο αέρας είναι τα υλικά της κεραμικής, ποιο είναι το «αόρατο» πέμπτο συστατικό που κάνει ένα κεραμικό αντικείμενο να έχει ψυχή;
Η υπομονή.

Όχι το ταλέντο;
Το ταλέντο αν το έχεις είναι εντάξει, αν δεν το έχεις το καλλιεργείς. Η υπομονή, από την άλλη, είναι στάση ζωής. Έχει μια σκέψη από πίσω. Κάνω υπομονή γιατί αφήνω χώρο και χρόνο στα πράγματα να εξελιχθούν.

Αν κοιτάξεις πίσω σε αυτή την πορεία των 35 και πλέον χρόνων, ποια είναι εκείνα τα πρόσωπα που νιώθεις ότι σφράγισαν την ταυτότητά σου ως δημιουργού;
Ως προς το κομμάτι της διδασκαλίας, η Αιμίλια Μπαντούνα και η Κλεοπάτρα Δίγκα με δίδαξαν πώς οργανώνεται μια ιδέα που πρέπει να υλοποιήσω με έναν μαθητή, είτε είναι πέντε είτε ογδόντα πέντε χρονών. Όσον αφορά στο καλλιτεχνικό κομμάτι η Ηρώ-Μυρτώ Μαγκανάρη και ο Σάιμον Χιλ ήταν απλόχεροι στη διδασκαλία. Δίδασκαν χωρίς φόβο, χωρίς ανασφάλειες, μετέδιδαν την αγάπη, τη φιλοσοφία και τον σεβασμό τους για αυτή την ύλη.

Αν έπρεπε να κλείσουμε με μια εικόνα από την καθημερινότητά σου, ποια είναι εκείνη η στιγμή μέσα στο εργαστήριο που συμπυκνώνει όλο το πάθος και τη χαρά της δημιουργίας;
Όταν πρέπει αναγκαστικά να σταματήσω -γιατί πρέπει να κοιμηθώ- και περιμένω να ξημερώσει για μπω στο εργαστήριο ξανά. Η προσμονή της επόμενης ημέρας.

Δείτε τα έργα του Ηλία Χριστόπουλου εδώ.