Κανείς δεν είναι μόνος: Από το μήνυμα του πρωθυπουργού στο Καστελλόριζο μέχρι τον Γιώργο Μαζωνάκη και τη μοναξιά της νυχτερινής πίστας
Ποτέ δεν ήμουν φαν του Γιώργου Μαζωνάκη. Τις τελευταίες μέρες όμως βρήκα στα τραγούδια του μια γοητεία που πριν μου είχε περάσει απαρατήρητη. Το λαϊκό τραγούδι και ο λαϊκός στίχος θέλουν ανοιχτή καρδιά και απενοχοποίηση. Είναι όπως το ζεϊμπέκικο: αν δεν αφεθείς, το βήμα ενός χορού περήφανου μένει μετέωρο.
Στη ταραγμένη μου ψυχή Θα είσαι πάντα εκκρεμότητα σαν πόρτα ανοιχτή Που λείπεις, μου 'πεσε βαρύ Με αναμνήσεις σιγοκαίγομαι και λιώνω σαν κερί
«Κανείς δεν είναι μόνος του». Αυτό το μήνυμα έστειλε ο πρωθυπουργός από το Καστελλόριζο, την ίδια εβδομάδα που η Ελλάδα αποχαιρετούσε τον Γιώργο Μαζωνάκη. Η εικόνα του τραγουδιστή ταυτίστηκε με τη νύχτα, αλλά και με τη μοναχικότητα. Η πιο στενή του σχέση ήταν μάλλον η σκυλίτσα του, η Αρίθα. Ο ίδιος την είχε πει τη μεγαλύτερη αγάπη της ζωής του.
Το θέμα της μοναξιάς τρίτωσε όταν χθες, σε μια επίσκεψή μου στο Πεδίον του Άρεως, έπεσα πάνω στο βιβλίο των εκδόσεων Αλεξάνδρεια «Η μοναξιά ως πάθηση και ως ικανότητα».
Υπάρχουν πολλών ειδών μοναξιές. Υπάρχει η μοναξιά στην οποία αναφέρθηκε ο πρωθυπουργός από το ακριτικό νησί, που είναι κυρίως γεωγραφική και πολιτική. Είναι η αίσθηση του κατοίκου της εσχατιάς ότι το κράτος τον έχει ξεχάσει. Υπάρχει όμως και η άλλη, αυτή που βιώνεται στο κέντρο της Αθήνας, σε μια πυκνοκατοικημένη γειτονιά όπως τα Εξάρχεια, και η άλλη μέσα σε ένα μαγαζί γεμάτο κόσμο που σε αποθεώνει, σε ένα σκυλάδικο, πάνω στη σκηνή λουσμένος στα φώτα.
Φαίνεται πως η ψυχανάλυση άργησε να ασχοληθεί με αυτό το συναίσθημα, αν είναι συναίσθημα. Η Φρίντα Φρομ-Ράιχμαν έλεγε ότι η βαθιά μοναξιά είναι τόσο τρομακτική, που την αποφεύγουν ακόμη και οι ψυχίατροι. Όποιος τη βιώνει, πολύ δύσκολα μπορεί να τη μεταδώσει ή να την εκφράσει με λόγια.
Η Μέλανι Κλάιν υποστήριξε ότι ένα αίσθημα μοναξιάς επιμένει ακόμη και όταν κάποιος αγαπιέται και περιβάλλεται από φίλους. Γεννιέται από τη λαχτάρα για μια πλήρη εσωτερική κατάσταση που δεν μπορεί ποτέ να κατακτηθεί ολοκληρωτικά. Αν η Κλάιν έχει δίκιο, το «κανείς δεν είναι μόνος» είναι παρηγορητικό, αλλά ψυχολογικά ανακριβές, γιατί κάποιο κομμάτι του καθενός μας μένει πάντα μόνο.
Στο ίδιο βιβλίο, ο Ντόναλντ Γουίνικοτ κάνει μια αντιστροφή που φωτίζει διαφορετικά το ζήτημα: το ζητούμενο δεν είναι να μην είμαστε ποτέ μόνοι, αλλά να μπορούμε να είμαστε μόνοι. Αυτό, έγραφε, είναι ικανότητα, και από τα πιο σημαντικά σημάδια συναισθηματικής ωριμότητας. Υπάρχει όμως ένα παράδοξο: η ικανότητα αυτή χτίζεται μέσα στη σχέση. Το παιδί μαθαίνει να είναι μόνο του όταν κάποιος άλλος είναι παρών. Γι' αυτό υπάρχουν άνθρωποι περιτριγυρισμένοι από κόσμο, που παραμένουν ανίκανοι να αντέξουν τον εαυτό τους.
Πολιτικά βέβαια, για να επιστρέψω στο Καστελλόριζο, μια πολιτεία σταθερά παρούσα δεν καταργεί τη μοναξιά του νησιώτη. Του επιτρέπει όμως να μείνει στο νησί του, να είναι μόνος χωρίς να αισθάνεται εγκαταλελειμμένος. Η διάκριση ανάμεσα στον μόνο και τον αφημένο είναι αυτή που ερμηνεύεται από τον καθένα διαφορετικά.
Ο Κρίστοφερ Λονγκ και ο Τζέιμς Άβεριλ μάς λένε ότι υπάρχει και η μοναχικότητα ως επιλογή, ως χώρος ελευθερίας, στοχασμού και δημιουργίας. Όμως επιλέγουμε να είμαστε μόνοι μόνο όσο υπάρχει η δυνατότητα επιστροφής στους άλλους. Αν δεν την έχουμε, η μοναχικότητα γίνεται απομόνωση.
Αν θέλαμε να δώσουμε μια τιμιότερη εκδοχή στο μήνυμα του πρωθυπουργού, δεν θα ήταν «κανείς δεν είναι μόνος». Θα ήταν μάλλον: κανείς δεν πρέπει να μένει μόνος χωρίς να το έχει επιλέξει. Και κανείς δεν πρέπει να μείνει χωρίς κάποιον αρκετά κοντά, ώστε να μπορεί, όταν χρειαστεί, να αντέξει τη μοναξιά του.
20°
