Αυτά που πρέπει να ξέρουμε σήμερα: Διεθνή, τεχνολογία, Τεχνητή Νοημοσύνη, πολιτισμός, και ό,τι άλλο αξίζει να μπει στο ραντάρ μας
Η νέα εβδομάδα ανοίγει με ένα γεωοικονομικό πρόβλημα που μπορεί να περάσει (πολύ) γρήγορα από τη Μέση Ανατολή στην τσέπη όλων μας: το πετρέλαιο πάνω από τα 100 δολάρια το βαρέλι, δύο κρίσιμες θαλάσσιες οδοί υπό έντονη πίεση, και πολύ, πολύ ακριβότερο χρήμα. Παράλληλα, η Ρωσία εντείνει τα πλήγματα στην ουκρανική οικονομία και τις ενεργειακές υποδομές της καθώς δεν μπορεί να νικήσει στο πεδίο της μάχης, η Ευρώπη ψάχνει —επιτέλους— τον δικό της δρόμο στην τεχνητή νοημοσύνη, η ευρωπαϊκή διαστημική αυτονομία αποκτά —επιτέλους!— υλικό περιεχόμενο, και η έρευνα για το Αλτσχάιμερ περνά σε μια περίοδο όπου η λέξη «πρόληψη» αρχίζει να αποκτά πραγματικό επιστημονικό νόημα και να μην είναι κενή νοήματος.
Πράγματα που συμβαίνουν σήμερα, που θα συνεχίσουν να μας απασχολούν αύριο, και που θα έχουν οπωσδήποτε μεγάλες επιπτώσεις στο άμεσο μέλλον μας. Είμαστε εδώ για να τα παρακολουθούμε — και όχι μόνο.
5 μεγάλα SOS
1. Το νέο ενεργειακό μέτωπο περνά από δύο στενά
Η κλιμάκωση στη Μέση Ανατολή αποκτά πλέον καθαρά γεωοικονομική διάσταση. Οι υποστηριζόμενοι από το Ιράν Χούθι κατέλαβαν τη Μόκα, μία παραθαλάσσια πόλη και λιμάνι στις νοτιοδυτικές ακτές της Υεμένης, στην Ερυθρά Θάλασσα, και το στρατηγικό ηφαιστειογενές νησί Περίμ που βρίσκεται στο στενό Μπαμπ ελ-Μαντέμπ της Υεμένης, που συνδέει την Ερυθρά Θάλασσα με τον Κόλπο του Άντεν, απειλώντας ακόμη περισσότερο τη ναυσιπλοΐα στην περιοχή, ενώ μία επίθεση, εχθές, σε εμπορικό πλοίο στα Στενά του Ορμούζ άφησε πίσω της έναν νεκρό. Παράλληλα, επίθεση με ντρόουν έθεσε εκτός λειτουργίας τον σαουδαραβικό αγωγό Ανατολής-Δύσης, που είχε αποβεί η #1 κρίσιμη εναλλακτική οδός εξαγωγής πετρελαίου εκτός Στενών. Την Παρασκευή, το Brent έφτασε στιγμιαία τα 109,97 δολάρια, ενώ η απόδοση του δεκαετούς αμερικανικού ομολόγου πλησίασε το 5%. Το πρόβλημα για την παγκόσμια οικονομία είναι ο εξής (θανάσιμος) συνδυασμός: η ακριβότερη ενέργεια, οι ακριβότερες μεταφορές και το υψηλό κόστος δανεισμού μπορούν να τροφοδοτήσουν εκ νέου τον πληθωρισμό και να πιέσουν σαδιστικά την ανάπτυξη, τις επιχειρήσεις και τα δημόσια οικονομικά. Η εβδομάδα που ξεκινά θα δείξει εάν το σοκ αρχίζει να αποκτά διάρκεια. Σταυρώνουμε τα δάχτυλά μας, και θυμίζουμε στον εαυτό μας ότι στην πραγματικότητα κανείς δεν είχε καν ξανακούσει τη λέξη «Χούθι» μέχρι μια χούφτα μήνες πριν.
2. Η Ρωσία μεταφέρει όλο και περισσότερο τον πόλεμο στην ουκρανική οικονομία
Καθώς πλησιάζει ο χειμώνας, η Μόσχα εντείνει τις τρομοκρατικές επιθέσεις της σε ουκρανικές πόλεις, λιμάνια και υποδομές. Ρωσικά πλήγματα το Σάββατο σκότωσαν τουλάχιστον εννέα ανθρώπους και τραυμάτισαν δεκάδες —ο συνολικός αριθμός των θυμάτων μεταξύ των αμάχων είναι ιλιγγιώδης—, ενώ χθες Κυριακή μία νέα επίθεση με ντρόουν στην Οδησσό προκάλεσε πολλούς τραυματισμούς και ακόμη περισσότερες καταστροφές. Η Οδησσός, οφείλουμε να θυμίσουμε, έχει ιδιαίτερη σημασία επειδή συνιστά τον βασικό λιμενικό κόμβο των ουκρανικών εξαγωγών. Ο Βολοντίμιρ Ζελένσκι θυμίζει επίσης, με κάθε ευκαιρία και προς πάσα κατεύθυνση, ότι η Ρωσία στρέφει συστηματικά τον πόλεμο προς την οικονομία και τις υποδομές που θα χρειαστεί η χώρα τον χειμώνα: μέσα σε μία μόνο ημέρα, το καθεστώς Πούτιν εξαπολύει πολλές εκατοντάδες ντρόουν και πυραύλους σε μη στρατιωτικούς στόχους. Παράλληλα, επανέρχεται ο κίνδυνος γύρω από τον πυρηνικό σταθμό της Ζαπορίζια, όπου η Ρωσία παίζει ένα πολύ επικίνδυνο παιχνίδι για την ευρωπαϊκή ασφάλεια. Παρακολουθούμε πλέον έναν πόλεμο φθοράς που αφορά ολοένα περισσότερο την ικανότητα μιας ολόκληρης χώρας να λειτουργεί σε ένα βασικό επίπεδο. Η Δύση στηρίζει μεν… αλλά προσώρας στηρίζει από μακριά.
3. Μπορεί η Ευρώπη να αποκτήσει ΑΙ χωρίς ολιγάρχες;
Ο Μάριο Ντράγκι έθεσε αυτή την εβδομάδα ένα από τα σημαντικότερα ερωτήματα για το ευρωπαϊκό μέλλον: Πώς μπορεί η Ευρώπη να αξιοποιήσει την τεχνητή νοημοσύνη για ανάπτυξη χωρίς να παραδώσει τα δεδομένα, τις υποδομές και τελικά την οικονομική ισχύ σε μια χούφτα τεχνολογικών κολοσσών; Ο Ντράγκι θεωρεί προσφυώς την ΑΙ σαν τον πιο ελπιδοφόρο μοχλό για την αύξηση της ευρωπαϊκής παραγωγικότητας, εντοπίζοντας παράλληλα ένα κρίσιμο πλεονέκτημα που εξακολουθεί να διαθέτει η ήπειρός μας: τα δεδομένα. Η πρότασή του είναι έξοχη: περισσότερα ευρωπαϊκά κέντρα δεδομένων και μεγαλύτερη υπολογιστική ισχύς, συγκέντρωση της κατακερματισμένης ζήτησης των ευρωπαϊκών επιχειρήσεων, και αρκετοί ανταγωνιστικοί πάροχοι ώστε να μη δημιουργηθεί μια νέα τεχνολογική ολιγαρχία. Το πραγματικό ερώτημα της δεκαετίας είναι το ποιος θα ελέγχει τις υποδομές πάνω στις οποίες θα λειτουργεί η ΑΙ. Πέντε-δέκα νεαροί μεγιστάνες; Ή, παράλληλα με αυτούς —που είναι εν πολλοίς αναπόφευκτοι—, και η Ευρώπη σαν μία από τις παγκόσμιες υπερδυνάμεις; (Γιατί αυτό ακριβώς είμαστε).
Μία από τις πιο φιλόδοξες ευρωπαϊκές τεχνολογικές υποδομές πέρασε αυτή την εβδομάδα από τα σχέδια στην κατασκευή. Η Airbus υπέγραψε την πρώτη σύμβαση για την ανάπτυξη δορυφόρων του IRIS², του νέου ευρωπαϊκού συστήματος ασφαλών δορυφορικών επικοινωνιών. Η πρώτη συστοιχία χαμηλής τροχιάς θα περιλαμβάνει τουλάχιστον 66 δορυφόρους με παράδοση το 2029, ενώ το συνολικό σύστημα προβλέπεται να φτάσει τους 348 δορυφόρους και να τεθεί σε λειτουργία στις αρχές της επόμενης δεκαετίας. Η σημασία του IRIS² υπερβαίνει κατά πολύ το διάστημα. Η Ευρώπη επιχειρεί να αποκτήσει αυτόνομη και 100% ασφαλή συνδεσιμότητα για κυβερνήσεις, άμυνα, επιχειρήσεις και πολίτες, περιορίζοντας την εξάρτηση από ιδιωτικά αμερικανικά δίκτυα όπως το Starlink. Το κόστος έχει ήδη ανέβει στα 15,7 δισ. ευρώ, και η χρηματοδότηση παραμένει ασφαλώς δύσκολη. Το πρόγραμμα όμως αποτελεί πλέον ένα χαρακτηριστικότατο παράδειγμα της νέας ευρωπαϊκής αντίληψης: τεχνολογική υποδομή σημαίνει στρατηγική αυτονομία. Δεν υπάρχει άλλος δρόμος, ούτε πρόκειται να υπάρξει. Τυχόν «λαϊκές» αντιδράσεις (στο σύνολό τους υποκινούνται από το Κρεμλίνο) πρέπει να παραμεριστούν άμεσα ως μη γενόμενες.
5. Το Αλτσχάιμερ περνά από τη θεραπεία στην πρόληψη
Ύστερα από πολλές δεκαετίες απογοητεύσεων, η έρευνα για το Αλτσχάιμερ βρίσκεται σε ένα εντυπωσιακά διαφορετικό σημείο. Οι θεραπείες με τα μονοκλωνικά αντισώματα λεκανεμάμπη και ντονανεμάμπη έχουν ήδη αποδείξει ότι μπορούν να επιβραδύνουν τη γνωστική έκπτωση σε ορισμένους ασθενείς πρώιμου σταδίου, ενώ οι εξετάσεις αίματος για βιοδείκτες όπως η p-tau217 φέρνουν πολύ πιο κοντά την έγκαιρη διάγνωση. Και είναι τώρα ακριβώς που αρχίζει το επόμενο μεγάλο βήμα: μπορεί άραγε η νόσος να αναχαιτιστεί πριν εμφανιστούν τα πρώτα εκφυλιστικά συμπτώματα; Η μεγάλη διεθνής μελέτη PrevenTRON θα εξετάσει 1.600 ανθρώπους ηλικίας 55-80 ετών χωρίς προβλήματα μνήμης και θα δοκιμάσει την πειραματική τροντινεμάμπη (ένα υπό δοκιμή μονοκλωνικό αντίσωμα της εταιρείας Roche, σχεδιασμένο για τη θεραπεία της νόσου Alzheimer σε αρχικά στάδια) σε όσους εμφανίζουν βιολογικά σημάδια αυξημένου κινδύνου. Η δοκιμή θα χρειαστεί τέσσερα έως έξι χρόνια. Η αλλαγή όμως έχει ήδη συμβεί στη λογική της έρευνας: οι επιστήμονες αρχίζουν να αντιμετωπίζουν το Αλτσχάιμερ σαν μια διαδικασία που μπορεί να εντοπιστεί αρκετά χρόνια πριν από την άνοια. Κι αυτό είναι ενθαρρυντικό. Την επόμενη Δευτέρα, 21 Σεπτεμβρίου, είναι η Παγκόσμια Ημέρα Αλτσχάιμερ. Ίσως έχουμε και άλλες ανακοινώσεις μέχρι τότε.
+ 10 θέματα στο ραντάρ
18 χρόνια από τη LehmanBrothers: Αύριο Τρίτη συμπληρώνονται 18 χρόνια από την αίτηση πτώχευσης της Lehman Brothers στις 15 Σεπτεμβρίου 2008, τη μεγαλύτερη εταιρική χρεοκοπία στην αμερικανική ιστορία και το γεγονός-σύμβολο μιας κρίσης που οδήγησε σε αυστηρότερες κεφαλαιακές απαιτήσεις και εποπτεία, χωρίς να εξαφανίσει το συστημικό ρίσκο από τον χρηματοπιστωτικό κόσμο. Ή, σαν αύριο ξεκινά η παγκόσμια οικονομική κρίση, από την οποία ακόμη δεν έχει συνέλθει ο πλανήτης. Ένα κραχ που θα εξακολουθεί να μας πονάει καιρό ακόμα.
Η ΑΙ μπαίνει στην επενδυτική τραπεζική: Η OpenAI παρουσίασε μία εξειδικευμένη έκδοση του ChatGPT για χρηματοπιστωτικές υπηρεσίες, με εργαλεία για έρευνα, οικονομικά μοντέλα και τραπεζικές παρουσιάσεις. Ακόμη ένα βήμα στη μετάβαση από τα γενικά chatbots σε επαγγελματικά συστήματα για συγκεκριμένους κλάδους. Παρά ταύτα, είναι ήδη πολλοί αυτοί που εμπιστεύονται τις οικονομίες τους σε μη εξειδικευμένα ΑΙ, «τσιμπώντας» στις σχετικές διαφημίσεις που έχουν πλημμυρίσει τα ΜΚΔ. Με προφανώς άσχημα αποτελέσματα. Όλοι χάνουν τα λεφτά τους.
Η σκοτεινή πλευρά της ΑΙ: Η Anthropic ανακοίνωσε ότι απέκλεισε από τα μοντέλα της απόπειρες χρήσης τους για κυβερνοεπιθέσεις, παρακολούθηση, προπαγάνδα και «επικίνδυνη βιολογική έρευνα», ένα μάλλον καλό τεστ για το πόσο γρήγορα οφείλουν να εξελίσσονται οι δικλίδες ασφαλείας μαζί με τις δυνατότητες των μοντέλων. Θα προλάβουμε; Ή όχι; Το μέλλον θα το δείξει. Και όχι το απώτατο. Ό,τι είναι να γίνει, θα γίνεται διαρκώς πλέον. Κυριολεκτικά: κάθε μέρα που θα περνάει. Η ΑΙ είναι μαζί μια Ντίσνεϊλαντ, μια βιβλιοθήκη, ένα εργαστήριο, ένα σχολείο — και ένα ναρκοπέδιο.
Οι Ρώσοι τρέμουν μια νέα επιστράτευση: Παρά τις επίσημες διαβεβαιώσεις εντός της Ρωσίας ότι δεν σχεδιάζεται νέα επιστράτευση, ή μάλλον ακριβώς εξαιτίας αυτών των διαβεβαιώσεων, διάφορες οργανώσεις στο εξωτερικό καταγράφουν μία απότομη κινητοποίηση από άντρες που ψάχνουν μέσω ίντερνετ πώς να το σκάσουν από τη χώρα πριν από τις βουλευτικές εκλογές της 18ης-20ής Σεπτεμβρίου, ή απλώς πώς μπορούν να κρυφτούν αποτελεσματικά. Το καθεστώς χρειάζεται νεκρούς και από τις δύο όχθες του μετώπου, και θα τους ψάξει όπου και να καταφύγουν.
Μπορούμε να φάμε τα πλαστικά σκουπίδια μας; Ερευνητές ανέπτυξαν ένα σύστημα που χρησιμοποιεί μία γενετικά τροποποιημένη μαγιά για να μετατρέπει το πλαστικό PET και τα γεωργικά απόβλητα σε πρωτεΐνες, λίπη και βιταμίνες —ακόμη και με άρωμα βανίλιας!—, δημιουργώντας θρεπτικά τρισδιάστατα εκτυπωμένα μπισκότα. Η τεχνολογία που χρησιμοποιήθηκε, όπως μαθαίνουμε από την American Chemical Society, ξεκίνησε με χρηματοδότηση από τον διαγωνισμό Deep Space Food Challenge της NASA. Προφανώς επικροτούμε, αν και θα συνεχίσουμε να δείχνουμε την προτίμησή μας στα μπισκότα Μιράντα.
Ένα καινούργιο μυστήριο στο Σύμπαν: Το διαστημικό τηλεσκόπιο ακτίνων Χ Chandra της NASA εντόπισε 84 παράξενα αντικείμενα σε έξι κοντινούς γαλαξίες, μια νέα κατηγορία δυαδικών αστρικών συστημάτων που οι αστρονόμοι ονόμασαν «υπερμαλακές πηγές ακτίνων Χ» (Supersoft X-Ray Sources, ή SSS), αποτελούμενα από έναν λευκό νάνο και ένα συνοδό άστρο, που προκαλούν συνεχή θερμοπυρηνική σύντηξη, εκπέμποντας χαμηλής ενέργειας ακτινοβολία. Η μελέτη τους είναι κοσμολογικά κρίσιμη καθώς αποτελούν υποψήφιους προδρόμους για υπερκαινοφανείς αστέρες Τύπου Ia, αυτούς που μας βοηθούν να μετρούμε αποστάσεις στο Σύμπαν. Ακούγεται πολύ μακρινό όλο αυτό, αλλά ίσως να μην είναι και τόσο.
Μπορεί να πεθάνει η δημοκρατία μαζί με την ανάγνωση; Ο Βρετανός δημοσιογράφος και συγγραφέας Τζον Χάρις συνέδεσε χθες Κυριακή στον Guardian τη μεγάλη υποχώρηση της ανάγνωσης με κάτι πολύ μεγαλύτερο από την κρίση του βιβλίου — την εξασθένηση της αναλυτικής σκέψης και την ευκολότερη διάδοση της πολιτικής προπαγάνδας σε μια κοινωνία που εδώ και καιρό έχει μάθει να προσλαμβάνει τον κόσμο μέσα από αποσπασματικές εικόνες και βίντεο μικρής ή πολύ μικρής διάρκειας. Το λέμε και εμείς αυτό, και γράφεται όλο και πιο συχνά σε όλα τα μεγάλα διεθνή Μέσα. Μόνο που δεν τα διαβάζουν πολλοί πια.
Μία εναντίον όλων: Η May el-Toukhy, η μοναδική γυναίκα σκηνοθέτις ανάμεσα στις 21 ταινίες του διαγωνιστικού προγράμματος της Βενετίας, κέρδισε προχθές Σάββατο —όπως ξέρουμε όλοι— τον Χρυσό Λέοντα με την ταινία της «Woman Unknown». Είναι τόσο κακό να υποεκπροσωπούνται οι γυναίκες (και να σηκώνεται η δικαιολογημένη ανάλογη κατακραυγή σε όλο τον κόσμο), ώστε δεν θα μάθουμε ποτέ αν πραγματικά το άξιζε ή όχι. Το φετινό κολοσσιαίο σκάνδαλο με την απουσία των γυναικών —η χαρά των τραμπικών του πλανήτη— ήταν σημαντικότερο από όλες τις ταινίες του φεστιβάλ ΜΑΖΙ.
Η μεγαλύτερη εκδοτική Πέμπτη ήρθε νωρίς: Η βρετανική αγορά βιβλίου έζησε την περασμένη Πέμπτη 10 Σεπτεμβρίου την πρωιμότερη Super Thursday στην ιστορία της, με πολλά νέα βιβλία από μεγάλα ονόματα. Η Julia Donaldson, ο Jamie Oliver και ο Richard Osman —ανάμεσα σε άλλα βαριά χαρτιά— δείχνουν ότι η μάχη των χριστουγεννιάτικων πωλήσεων δεν περιμένει πλέον τον Δεκέμβριο: αρχίζει τρεις ολόκληρους μήνες πριν. Ο λόγος; Το βιβλίο περνά μία μεγάλη κρίση: αν εξαιρέσουμε τα κορίτσια που διαβάζουν Romantasy συντηρώντας σχεδόν από μόνες τους την αγορά του βιβλίου, οι σημερινοί αναγνώστες είναι οι ίδιοι με τους περσινούς και τους προπέρσινους. Δεν αυξήθηκαν: περιορίζονται στο κάστρο τους.
Το μυστικό της μακροζωίας μπορεί να κρύβεται στις νυχτερίδες: Μια νέα έρευνα σε μακρόβια είδη νυχτερίδων δείχνει ότι τα συμπαθή —ή περίπου συμπαθή— θηλαστικά συνδυάζουν ασυνήθιστα την ισχυρή άμυνα του ανοσοποιητικού τους συστήματος με μηχανισμούς εξουδετέρωσης κατεστραμμένων κυττάρων, ένα βιολογικό τέχνασμα που ίσως εξηγεί πώς ζουν επί δεκαετίες αποφεύγοντας σε εντυπωσιακό βαθμό τον καρκίνο και άλλες ασθένειες. Βέβαια, σε αντίθεση με τους περισσότερους από εμάς, οι νυχτερίδες είναι πλάσματα της νύχτας. Κάτι μάς λέει αυτό. Όχι;
* * *
Το Ημερολόγιο κυκλοφορεί κάθε Δευτέρα και Παρασκευή, παρουσιάζοντας τα 5+10 θέματα SOS της εβδομάδας που ξεκινά και του Σαββατοκύριακου που έρχεται αντιστοίχως: διεθνή, τεχνολογία, Τεχνητή Νοημοσύνη, πολιτισμός, και ό,τι άλλο αξίζει να μπει στο ραντάρ μας. Κάθε Τρίτη πρωί, μας ακούτε στο πόντκαστ για το βιβλίο και την τηλεόραση που κάνουμε με τη Σαπφώ Καρδιακού. Κάθε Σάββατο, βυθιστείτε στο πλούσιο και χορταστικό αλμανάκ μας στη ThessVoice. Τις Κυριακές, μιλάμε για το Βιβλίο της Εβδομάδας:σας προτρέπουμε να μη διαβάσετε μόνο την παρουσίαση, να διαβάσετε και το βιβλίο! Μη διστάσετε να μας στείλετε μέιλ, αν θέλετε να μας πείτε ή να μας ρωτήσετε κάτι — οτιδήποτε. Σας ευχαριστούμε πολύ.
17°
