Η οικονομική παρακμή της Ευρώπης, η κρίση του κοινωνικού κράτους και ο λαϊκισμός
Κάθε φορά που συμβαίνει ένα σημαντικό γεγονός στην επικαιρότητα, στον δημόσιο διάλογο πάντα, με σχεδόν αποκαρδιωτικό τρόπο, κυριαρχούν τα ήδη γνωστά και επαναλαμβανόμενα μοτίβα. Επεισόδια στη Γαλλία; Φταίνε τα παλιόπαιδα τα ατίθασα, φταίνε οι μετανάστες. Ή, στην Ελλάδα κυρίως, όπου κυριαρχεί ο αντίστροφος λαϊκισμός, φταίνε οι ανισότητες, φταίει ο κοινωνικός αποκλεισμός που οξύνεται. Τόσο προβλέψιμο και τόσο κλισέ όσο το αρνάκι του Πάσχα των τηλεοπτικών δελτίων, που κάθε χρόνο είναι «στα ύψη». Μισό αιώνα που ακριβαίνει το αρνάκι και εντείνεται ο κοινωνικός αποκλεισμός, απορώ πώς δεν είμαστε ήδη σκλάβοι να τραβάμε νηστικοί κουπί σε καμιά γαλέρα.
Πώς η Ευρώπη έχασε την οικονομική και τεχνολογική της υπεροχή
Είχα τη τύχη να ζήσω εκεί αρκετά χρόνια. Τότε ήμασταν σίγουροι ότι το ίντερνετ του μέλλοντος, που έφτανε με φόρα, θα λεγόταν Minitel. Ότι τα αεροπλάνα που θα μας πήγαιναν στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού σε 3 ώρες ήταν τα Concorde. Και τα TGV τα τρένα που θα ένωναν τις πιο μακρινές πόλεις του κόσμου σε ελάχιστες ώρες. Σήμερα Minitel και Concorde δεν υπάρχουν καν και τα κινέζικα τρένα είναι αυτά που ενώνουν τη Σαγκάη με το Πεκίνο σε λίγες ώρες.
Η Ευρώπη κάποια στιγμή αυτάρεσκα θεώρησε ότι δεν χρειάζεται να προσπαθεί πλέον, ότι ήρθε το τέλος της ιστορίας, ότι η κυριαρχία θα της ανήκει πάντα. Πίστεψε ότι μπορεί να εμπιστευτεί την ασφάλειά της στους αμερικανικούς πυραύλους, τη φτηνή της ενέργεια στο ρώσικο φυσικό αέριο και να στείλει τα εργοστάσιά της να μολύνουν την Κίνα. Και αυτή πράσινη, κομψή, οικολογική και ειρηνική, να φτιάχνει πλαστικά καπάκια μη αποσπώμενα. Να ζει από τον θαυμασμό των άλλων, που θέλουν μια μέρα να ζήσουν το όνειρό τους στο Παρίσι, τη Ρώμη, το Λονδίνο, ή την Αθήνα.
Ο 20ός αιώνας είναι ήδη πίσω μας και ο 21ος διέψευσε και διαψεύδει κάθε μέρα και περισσότερο αυτή την αυταπάτη. Οι άλλοι προχώρησαν, η Ευρώπη έμεινε πίσω, τώρα η οικονομική δύναμη έχει μετακομίσει ανατολικά, ο ρόλος της Ευρώπης στον κόσμο όλο και μειώνεται. Σήμερα η Ευρωπαϊκή Ένωση των 27 αντιπροσωπεύει περίπου το 5,5% του παγκόσμιου πληθυσμού, το 15,8% του παγκόσμιου εμπορίου, αλλά το 41,3% των παγκόσμιων δημόσιων δαπανών για κοινωνική προστασία. Τα δύο πρώτα νούμερα αυτής της πρότασης θα μειώνονται συνεχώς. Είναι δυνατόν το τρίτο να μείνει ανέπαφο με κάποιο θαύμα;
Όσοι αντιμετωπίζουν τα σημερινά προβλήματα με ρητορική και πρακτική του 1970, μισού αιώνα πίσω, είναι οι συντηρητικές δυνάμεις της εποχής μας.
Η Ευρώπη είχε κατακτήσει αυτό το επίπεδο ζωής, ατομικής ευημερίας, κοινωνικής προστασίας των πολιτών της, όταν μέχρι τα μέσα, τα τέλη σχεδόν, του 20ού αιώνα ήταν ο κυρίαρχος της παγκόσμιας οικονομίας. Όσο ο ρόλος της μειώνεται, τόσο το επίπεδο αυτό θα απειλείται.
Λαϊκισμός και εύκολες λύσεις απέναντι στην ευρωπαϊκή κρίση
Κι από την άλλη, εκείνη η περιβόητη προοδευτική γαλλική διανόηση το μόνο που έχει καταφέρει να πει έπειτα από τόσα χρόνια κρίσης είναι το μαγικό κόλπο να φορολογήσουμε τους πλούσιους. Ούτε καν τα κέρδη – είναι ώρα τώρα να τα βάζεις με τους ισχυρούς του πλανήτη; Την περιουσία. Το eat the rich δηλαδή, απλώς σε 800 σελίδες. Πάλι θα τρέχει ο Ζεράρ Ντεπαρντιέ στην αφορολόγητη Μόσχα. Κάθε αιώνα το ίδιο παραμύθι.
Φυσικά έχουν πρόβλημα οι νέοι που βλέπουν ένα αβέβαιο μέλλον μπροστά τους. Φυσικά έχουν πρόβλημα οι μετανάστες πρώτης και δεύτερης γενιάς, που κάποτε έφταναν στην Ευρώπη για να δουλέψουν στα ραφτάδικα της Γαλλίας, στα ορυχεία του Βελγίου, στα εργοστάσια της Γερμανίας. Τώρα έρχονται για να δουλέψουν πού, στη Wolt; Ή να κάνουν σεζόν αντικαθιστώντας τους δικούς μας νέους;
Ποιο είναι το μέλλον της Ευρώπης απέναντι στον λαϊκισμό;
Η γηραιά μας ήπειρος έχει μεγάλο πρόβλημα. Οι Ευρωπαίοι πολίτες, ιδίως οι νέοι, οι οποίοι θα ζήσουν σε έναν κόσμο που αλλάζει ραγδαία, έχουν δίκιο να νιώθουν ανασφάλεια. Όχι όμως όταν παρασύρονται από τις δημαγωγικές φωνές των άκρων, από τις αυταρχικές και αντιδημοκρατικές λύσεις του λαϊκισμού κάθε μορφής, από τον κυβερνοπόλεμο φθοράς των αντίπαλων χωρών, των εχθρών της Ευρώπης, από την υπονόμευση του ισλαμοφασισμού, που μεθοδικά διαβρώνει τη κοινωνική συνοχή.
Ίσως ο αγώνας να είναι μάταιος. Ίσως η Ευρώπη να είναι πραγματικά τόσο γερασμένη που δεν μπορεί να αντιδράσει, ίσως το εκκρεμές έχει στραφεί πια οριστικά στην άλλη πλευρά και σ’ εμάς να μην απομένει τίποτα άλλο παρά να παρακολουθούμε την παρακμή της αυτοκρατορίας.
Αν όμως υπάρχει ένας δρόμος αντίδρασης, σίγουρα δεν είναι αυτός του φετιχισμού της σπασμένης βιτρίνας, έχουν περάσει 60 χρόνια απ’ την «Κοινωνία του θεάματος», πιο Boomer πεθαίνεις. Η σημερινή Ευρώπη δεν έχει καμία σχέση με την ισχυρή και πλούσια Ευρώπη του 20ού αιώνα. Όσοι αντιμετωπίζουν τα σημερινά προβλήματα με ρητορική και πρακτική του 1970, μισού αιώνα πίσω, είναι οι συντηρητικές δυνάμεις της εποχής μας.
Το φοιτητικό κίνημα απέδειξε ότι η κοινωνική διαμαρτυρία μπορεί, υπό προϋποθέσεις, να μετατραπεί σε οργανωμένη πολιτική διεκδίκηση. Άραγε, ποια θα είναι η συνέχεια;
18°
