Το τελευταίο βιβλίο του Αλαίν ντε Μποττόν «Θεραπευτικό ταξίδι – Μαθήματα από το σχολείο της ζωής» κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Πατάκη
Eίναι μια φιγούρα που μοιάζει εύθραυστη. Όταν τον φωτογραφίζουμε μπροστά από τον «Δρομέα», η αντίθεση είναι εμφανής. Το επιβλητικό έργο του Βαρώτσου έχει μια δυναμική – νιώθεις ότι θ’ αρχίσει να τρέχει. Ο Αλαίν ντε Μποττόν, από την άλλη, έχει μια σταθερότητα, είναι ήρεμη δύναμη. Θα σου μιλήσει και θα νιώσεις γαλήνη.
Είναι πολύ νωρίς το πρωί της Παρασκευής και συναντιόμαστε στο λόμπι του ξενοδοχείου του, μερικές ώρες προτού φύγει από την Αθήνα. Τον ρωτάω αν όλη αυτή η γνώση για την ανθρώπινη ψυχή τον έχει κάνει πιο ευτυχισμένο ή απλώς τον έχει βοηθήσει να καταλάβει γιατί η ευτυχία είναι τόσο δύσκολη. «Μάλλον το δεύτερο. Νομίζω ότι η ευτυχία είναι για τις διακοπές, για μια μικρή στιγμή».
Όταν του ζήτησα να συστηθεί, περιέγραψε έναν συγγραφέα που ενδιαφέρεται να βοηθήσει τους ανθρώπους να κατανοήσουν τον πόνο και το μυαλό τους. Θέλει τα βιβλία του να διαβάζονται χωρίς δυσκολία και να λειτουργούν «σαν ένας φίλος στις δύσκολες στιγμές».
Στα είκοσι δύο του έγραψε το πρώτο του βιβλίο για τις σχέσεις, προσπαθώντας να βρει τον εαυτό του. Το ίδιο κάνει ακόμη. «Μπορείς όμως να είσαι αυτοβιογραφικός χωρίς να λες “εγώ” ή “έφαγα μεσημεριανό”».
Στην ομιλία του στο Pierce College, το προηγούμενο βράδυ, αναφερόταν συχνά στον Φρόιντ. Του ζητώ να ξαναπεί την ιστορία για τον Φρόιντ και την Αθήνα. Ο πατέρας του, ο Γιάκομπ, δεν είχε μπορέσει να επισκεφτεί την πόλη: ήταν πολύ φτωχός και αποτυχημένος, όπως τον περιγράφει ο Ντε Μποττόν. Ο γιος είχε γίνει επιτυχημένος και διάσημος και είχε τη δυνατότητα να κάνει το ταξίδι. Ένιωθε όμως ενοχές επειδή θα έκανε κάτι που ο πατέρας του δεν είχε καταφέρει. «Έπεσε σε κατάθλιψη και δεν ήθελε να πάει. Δεν καταλάβαινε όμως το γιατί. Σταδιακά αντιλήφθηκε ότι αυτό οφειλόταν σε κάποιου είδους σύγκρουση με τον πατέρα του. Όσο περισσότερο το σκεφτόταν, τόσο κατέληγε στο ότι μπορούσε τελικά να έρθει».
Αυτές οι εσωτερικές συγκρούσεις είναι που τον ενδιαφέρουν. «Θέλουμε να κοιμηθούμε και δεν μπορούμε, θέλουμε να κάνουμε έρωτα και το σώμα δεν συνεργάζεται, θέλουμε να γράψουμε και το μυαλό λέει όχι. Για παράδειγμα, ένας άντρας μπορεί να βρίσκεται με μια γυναίκα στο κρεβάτι και να μην μπορεί να ανταποκριθεί, χωρίς να υπάρχει ιατρικό πρόβλημα. Ίσως φοβάται ότι θα την τραυματίσει, επειδή ενδεχομένως η μητέρα του να ήταν πολύ εύθραυστη στα σεξουαλικά ζητήματα. Ή μπορεί ο πατέρας του να ήταν σπουδαίος εραστής, με πολλές γυναίκες. Ο γιος δεν τον συμπαθεί και σκέφτεται ότι, αν κάνει έρωτα, θα γίνει σαν αυτόν. Πολύ συχνά η σύγκρουση εξηγείται μόνο αν κοιτάξουμε πίσω, στο παρελθόν μας».
Αναφέρεται στη Νέκυια, την κάθοδο στον Κάτω Κόσμο για να μιλήσουμε με τα φαντάσματά μας. «Και τα φαντάσματα μπορεί να μην είναι μόνο νεκρών, αλλά οποιουδήποτε από το παρελθόν σου εξακολουθεί να σε στοιχειώνει». Στη Δυτική Αφρική, όταν έχεις προβλήματα, πηγαίνεις σ’ έναν άνθρωπο των προγόνων. Εκείνος χτυπά ρυθμικά ένα ραβδί στο έδαφος και συζητά με τους νεκρούς τα προβλήματα των ζωντανών. «Και η ψυχοθεραπεία έχει να κάνει ακριβώς με το ίδιο πράγμα».
Μπορούμε να συμφιλιωθούμε μαζί τους; Σε ορισμένους πολιτισμούς, λέει, πρέπει να κάνεις θυσία, να σκοτώσεις μια κότα. Του θυμίζω ότι αυτό γινόταν και στην αρχαία Ελλάδα. «Ναι, ακριβώς. Στη σύγχρονη ψυχοθεραπεία η ιδέα δεν είναι η θυσία της κότας, όσο το να καταλάβεις». Η κατανόηση όμως δεν αρκεί ως διανοητική άσκηση. «Είναι σαν να γιατρεύεις ένα σπασμένο κόκαλο. Παίρνει πολύ χρόνο. Πρέπει να κάνεις ασκήσεις για να εμπεδωθεί η ιδέα και να σε αλλάξει πραγματικά».
Τον ρωτάω τι είναι και τι προτιμά να είναι: φιλόσοφος ή ψυχοθεραπευτής; «Στην πραγματικότητα είμαι και τα δύο». Τα τελευταία χρόνια έχει μετακινηθεί περισσότερο προς την ψυχοθεραπεία. Από τους φιλοσόφους ξεχωρίζει τον Νίτσε, έναν πολύ ψυχολογικό φιλόσοφο, όπως λέει. Τον Ντοστογιέφσκι τον τοποθετεί κοντά στον Νίτσε. Αναφέρεται ακόμη στον Αριστοτέλη, τον Πλάτωνα και τον Επίκουρο. Η αρχαία τραγωδία τον γοητεύει ως θεραπευτική εμπειρία. «Πηγαίνοντας να δεις ένα θεατρικό έργο, δεν διασκεδάζεις απλώς, κάνεις ένα είδος θεραπευτικού ταξιδιού». Στις τραγωδίες βλέπει ανθρώπους που ξεχνούν ότι είναι άνθρωποι και νομίζουν ότι είναι θεοί. «Και μετά έρχεται η πτώση».
Η ομιλία του για τον έρωτα με είχε προβληματίσει. Ρίχνω στο τραπέζι το θέμα του κεραυνοβόλου έρωτα. Διευκρινίζει ότι το να γνωρίσεις κάποιον τυχαία και να τον ερωτευτείς δεν σημαίνει ότι δεν μπορεί αυτό να εξελιχθεί σε μια σχέση με διάρκεια. Φαντάζεται όμως ότι στο παρελθόν ο ίδιος άνθρωπος μπορεί να είχε ερωτευτεί ανθρώπους που δεν ξαναείδε ποτέ, ο έρωτάς του δεν οδήγησε κάπου. «Ως ενήλικες ερωτευόμαστε για δεύτερη φορά. Την πρώτη φορά που ερωτευτήκαμε ήμασταν παιδιά. Ερωτευτήκαμε τους γονείς μας. Και ανάλογα με το πώς πήγε εκείνη η αγάπη, αυτό θα διαμορφώσει τις δυνατότητές μας στην ενήλικη ζωή».
Τον ρωτώ αν μας καθορίζει ό,τι συνέβη όταν ήμασταν παιδιά. «Ναι, δυστυχώς. Δυστυχώς γιατί είναι πολύ ατυχές. Θα θέλαμε να μη συμβαίνει». Επιμένω στο ερώτημα που με είχε απασχολήσει πριν κοιμηθώ: απελευθερωνόμαστε ποτέ; «Μπορεί κανείς να πει ότι, όσο πιο υγιής ήταν η παιδική ηλικία κάποιου, τόσο ευκολότερα μπορεί να την ξεχάσει – με την καλή έννοια. Νομίζω ότι, όσο πιο διαταραγμένη ήταν μια παιδική ηλικία, τόσο περισσότερο θα σε στοιχειώνει για πάντα. Αν θέλεις το παιδί σου να έχει εμμονή μαζί σου, αγνόησέ το ή φέρσου του άσχημα. Αν του φέρεσαι πολύ όμορφα, θα σε ξεχάσει».
Όλη η δουλειά που έχει κάνει για το άγχος, την αγάπη και την αξία του εαυτού είναι μια προσπάθεια να καταλάβει τη δική του παιδική ηλικία. Τι είναι όμως αυτό που δεν είχε καταλάβει για τον έρωτα ο 22χρονος Αλαίν ντε Μποττόν; «Θεωρώ ότι ήταν αρκετά έξυπνος, πραγματικά. Ίσως πιο έξυπνος από τον τύπο που είναι τώρα». Σε κάθε ηλικία καταλαβαίνεις καλύτερα κάποια πράγματα. «Νομίζω ότι δεν εκτιμούσα πόσο περίπλοκη είναι η ψυχολογία, ότι υπέθετα πως ορισμένα πράγματα θα ήταν ευκολότερα απ’ ό,τι είναι».
Όσον αφορά τα βιβλία του, επιλέγει να μην τα ξανακοιτάζει. «Είναι ενδεχομένως ταπεινωτικό το να βλέπεις λάθη που δεν μπορείς να διορθώσεις. Είναι όπως όταν δεν θέλεις να κοιτάζεις παλιές φωτογραφίες σου: Γλυκόπικρο – από τη μία όμορφο, από την άλλη πικρό».
Όταν ρωτάω τι ανακάλυψε ως ψυχοθεραπευτής που η φιλοσοφία από μόνη της δεν μπορούσε να εξηγήσει, στέκεται στη διαφορά ανάμεσα στη διανοητική και στη συναισθηματική γνώση. Η πρώτη έρχεται πολύ γρήγορα, η δεύτερη πολύ αργά. «Η ψυχοθεραπεία είναι ένα είδος χορού όπου πολύ, πολύ αργά προσπαθείς να φέρεις κάποιον πιο κοντά στην αλήθεια για τον εαυτό του, όπως τη βλέπεις εσύ. Αν το κάνεις πολύ γρήγορα, ο άλλος θα την απορρίψει. Είναι μια τεχνική».
Ο Ντε Μποττόν αμφισβητεί τη φράση «αγάπα με γι’ αυτό που είμαι». Θέτω ένα υποθετικό παράδειγμα: αν κάποιος θεωρεί τη γυναίκα του λίγο μαλθακή και επιθυμεί να γίνει πιο δραστήρια, θέλει να την αλλάξει; «Βέβαια! Όλοι θέλουμε ν’ αλλάξουμε τον εαυτό μας και τους άλλους. Σε αυτή την περίπτωση, μην της φωνάζεις. Αγκάλιασέ την. Οι άνθρωποι αλλάζουν μέσα από την αγάπη, όχι μέσα από την ταπείνωση».
Το πρόβλημα με την κοινωνία είναι ότι τις περισσότερες φορές οι άνθρωποι προσπαθούν να αλλάξουν ο ένας τον άλλον μέσα από τη βία και την ανυπομονησία. Στις σχέσεις αυτό συμβαίνει συχνά αργά το βράδυ, όταν έχουμε πιει πολύ και λέμε στον άλλον «είσαι ηλίθιος». «Και, φυσικά, κανείς δεν ακούει. Αν κάποιος με αποκαλέσει ηλίθιο, δεν πρόκειται να τον ακούσω».
Η συζήτηση περνάει από την αναλογική εποχή στον σημερινό κόσμο των κινητών και της τεχνητής νοημοσύνης. «Για να ζεις μια καλή ζωή χρειάζεται να καταλαβαίνεις τον εαυτό σου, να του μιλάς». Οι συσκευές μάς επιτρέπουν να μαθαίνουμε τι σκέφτονται όλοι οι άλλοι. Εμείς όμως τι σκεφτόμαστε; «Οι συσκευές μάς βοηθούν να επικοινωνούμε με όλους τους άλλους, όχι όμως με τον εαυτό μας. Και η τεχνητή νοημοσύνη είναι το ίδιο πράγμα, μας λέει τι σκέφτεται κάποιος άλλος. Μπορούμε να βρούμε όλες τις πληροφορίες που χρειαζόμαστε έξω από εμάς. Οι πληροφορίες, βέβαια, που υπάρχουν μέσα μας είναι πιο δυσεύρετες από ποτέ».
Προτείνει να περνάμε χρόνο μόνοι μας, παραδέχεται όμως ότι αυτό είναι πολύ δύσκολο, όπως το να αφήσεις στην άκρη το τηλέφωνό σου. Κάποτε τα αεροπλάνα ήταν τα νέα μοναστήρια, γιατί για μερικές ώρες δεν υπήρχε τρόπος να συνδεθείς στο διαδίκτυο. Τώρα έβαλαν κι εκεί ασύρματο ίντερνετ, «μια από τις μεγάλες τραγωδίες για την ψυχολογία». Πετάς για τη Νέα Υόρκη, έχεις οκτώ ώρες και τις περνάς συνδεδεμένος, αντί να εκμεταλλευτείς τον χρόνο αυτό για να σκεφτείς.
Τι θα μπορούσαμε να ανακαλύψουμε μένοντας μόνοι με τις σκέψεις μας; Αυτά που μας δημιουργούν άγχος. «Το άγχος στην πραγματικότητα είναι η ανησυχία που δεν καταλαβαίνει τον εαυτό της». Τις περισσότερες φορές, εξηγεί, δεν ανησυχούμε για τα πάντα αλλά για κάτι συγκεκριμένο, που είναι δύσκολο να το αναγνωρίσουμε. Έτσι αυτό γίνεται καθολικό και ολόκληρος ο κόσμος αρχίζει να φαίνεται πολύ δύσκολος και ταραγμένος.
Για τον Ντε Μποττόν, η ευτυχία κρατά λίγο, ενώ η ζωή συνεχίζεται με καινούργιες προκλήσεις. Το περιγράφει σαν ανάβαση: Ανεβαίνεις ένα βουνό, νομίζεις ότι είναι η κορυφή και ξεκουράζεσαι λίγο. Μετά κοιτάζεις ψηλά και βλέπεις ότι υπάρχει άλλο ένα, κι έπειτα άλλο ένα. Του αναφέρω τον μύθο του Σίσυφου. «Όχι, δεν μοιάζει τόσο με την ιστορία του Σίσυφου. Περισσότερο μοιάζει με την ιστορία του Οδυσσέα. Είναι ένα ταξίδι».
Έτσι περιγράφει και το βιβλίο του «Θεραπευτικό ταξίδι – Μαθήματα από το σχολείο της ζωής» (εκδ. Πατάκη): σαν έναν σύντροφο στις δυσκολίες της εσωτερικής ζωής, από την αυτοπεποίθηση και τις σχέσεις μέχρι τη θλίψη, το σεξ και την κοινωνική ζωή. «Είναι ένας ξεναγός για μερικά από τα τέρατα που θα δεις όχι εκεί έξω, αλλά εδώ μέσα». Ο αναγνώστης θέλει να καταλάβει ότι η ψυχική ζωή όλων μας είναι περίπλοκη και ότι αυτό είναι φυσιολογικό. «Δεν πρέπει να βασανίζεις τον εαυτό σου σκεπτόμενος ότι κάτι δεν πάει καλά μ’ εσένα».
Φαντάζεται τον αναγνώστη του αργά το βράδυ, με γεμάτη ζωή και πολλά άγχη. Δεν θέλει κάποιον να του φωνάζει, θέλει κάποιον να τον αγκαλιάσει. Η αφηγηματική φωνή είναι μια φωνή τρυφερότητας, σαν φίλος που βάζει το χέρι του γύρω απ’ τους ώμους σου και λέει: «Κοίτα, ξέρω ότι η ζωή είναι δύσκολη κι ότι έχεις προβλήματα. Δεν πειράζει. Κι εγώ αντιμετωπίζω δυσκολίες. Ας δούμε τι μπορούμε να κάνουμε».
Επιμένει στην επιλογή των λέξεων. «Δεν με ενδιαφέρει μόνο τι λέω, αλλά και πώς το λέω». Τον αναγνώστη δεν τον φαντάζεται με συγκεκριμένο πρόσωπο ή ηλικία. Πάντα όμως αναρωτιέται αν όσα γράφει είναι αρκετά σαφή, όχι για τον ίδιο, που ξέρει τι λέει, αλλά για έναν άγνωστο. Ένα βιβλίο ξαναγράφεται είκοσι φορές. «Για το συγκεκριμένο χρειάστηκαν περίπου δύο χρόνια, αλλά δεν ασχολούμουν καθημερινά με τη συγγραφή».
Στο τέλος του βιβλίου η ανάρρωση δεν παρουσιάζεται ως τελική νίκη, αλλά ως διά βίου διαχείριση της ευαλωτότητάς μας. «Ναι, νομίζω ότι αν φανταζόμαστε πως ο στόχος της ζωής είναι να διορθωθούμε και μετά να είμαστε ευτυχισμένοι, θα μπλέξουμε. Είναι πολύ καλύτερο να φανταζόμαστε ότι η ζωή είναι σαν μια κατάσταση έκτακτης ανάγκης». Θυμίζει την τελευταία φράση του «Οιδίποδα Τυράννου» του Σοφοκλή, να μην αποκαλείς κανέναν ευτυχισμένο μέχρι να πεθάνει. Με άλλα λόγια, μόνο στο τέλος μπορείς να κρίνεις. «Υπάρχει πάντα η πιθανότητα της καταστροφής. Και νομίζω ότι αυτό είναι μια πολύ καλή και μετριοπαθής φιλοσοφία για τη ζωή».
Info: Ο Αλαίν Ντε Μποττόν ήρθε στην Ελλάδα για μια διάλεξη στο Αμερικανικό Κολλέγιο Ελλάδος με Θέμα «Οι προκλήσεις του έρωτα», που προλόγισε ο Χάρης Βλαβιανός, Διευθυντής του Ινστιτούτου Ελληνικού Πολιτισμού και Ανθρωπιστικών Σπουδών στο Αμερικανικό Κολλέγιο Ελλάδος. Αυτές τις μέρες κυκλοφορεί και το νέο του βιβλίο Θεραπευτικό ταξίδι. Μαθήματα από το σχολείο της ζωής (Εκδ. Πατάκη, 2026).
Ο συγγραφέας του «Λίνε» και podcaster της ATHENS VOICE μιλά για τα παιδιά, τα «πρέπει» που μαθαίνουμε από μικροί κι εκείνες τις μικρές «καμπύλες» που μας βοηθούν να ανακαλύψουμε ποιοι είμαστε.
18°
