Ο σκοτεινός «Ουρανός» του Τάκη Κανελλόπουλου: Η βραβευμένη αντιπολεμική ταινία

Ο Τάκης Κανελλόπουλος, που διακρίθηκε κυρίως για τις ταινίες του «Ουρανός» (1962) και «Εκδρομή» (1966), υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους σκηνοθέτες του «Νέου Ελληνικού Κινηματογράφου», ένα κίνημα στο οποίο ανήκε επίσης ο Θοδωρής Αγγελόπουλος. Ο «Ουρανός» είναι μία πολεμική, ή μάλλον μία βαθιά αντι-πολεμική ταινία και αποτελεί ένα από τα ελάχιστα παραδείγματα τέτοιων ταινιών στον ελληνικό κινηματογράφο. Η ασπρόμαυρη φωτογραφία της ταινίας, το σύνθετο σενάριο, η μουσική του Αργύρη Κουνάδη και οι δυνατές ερμηνείες των ηθοποιών, κέρδισαν τους κριτικούς του Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης (όπου η ταινία κέρδισε το βραβείο καλύτερης φωτογραφίας), του διεθνούς Τύπου (η βρετανική εφημερίδα Observer την ονόμασε μία από τις καλύτερες της χρονιάς), αλλά και μεγάλων διεθνών σκηνοθετών, σαν τον Φεντερίκο Φελίνι.

«Ουρανός», το βραβευμένο αντιπολεμικό δράμα του Τάκη Κανελλόπουλου, παραγωγής 1962

Η ιστορία του «Ουρανού» δεν είναι γραμμική και δεν επικεντρώνεται, παρά μόνο φευγαλέα, σε συγκεκριμένους χαρακτήρες. Αυτό είναι, άλλωστε, χαρακτηριστικό των πιο ρεαλιστικών πολεμικών έργων, που προσπαθούν να απεικονίσουν το χάος που επικρατεί σε ένα μέτωπο, σαν αυτό της Αλβανίας, αλλά και τον αφανισμό του ατόμου, μέσα στο σύνολο ενός στρατού. Το αυτοβιογραφικό βιβλίο του Έριχ Μαρία Ρεμάρκ για τα βιώματά του κατά τη διάρκεια του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, αλλά και η μετέπειτα κινηματογραφική μεταφορά του έργου (1930), σίγουρα επηρέασαν τον Κανελλόπουλο.

Τάκης Κανελλόπουλος: Η πολυβραβευμένη αντιπολεμική ταινία του «Ουρανός»

Στην ταινία παρακολουθούμε στιγμιότυπα από τις περιπέτειες διαφόρων στρατιωτών που έχουν πάει να πολεμήσουν τους Ιταλούς εισβολείς στα βουνά της Αλβανίας. Δύο αντρόγυνα χωρίζουν, όταν οι άντρες καλούνται από τον ελληνικό στρατό, ένας δάσκαλος πολεμάει στο πλευρό των μαθητών του και πέφτει στη μάχη, πριν πέσουν τελικά και οι ίδιοι οι μαθητές, ένας σπουδαγμένος φαντάρος παραδέχεται πως δεν του «καίγεται καρφί» αν θα νικήσουν ή όχι, ένας άλλος ψάχνει απελπισμένα για παπούτσια και τελικά τα βρίσκει στα πόδια ενός συμπατριώτη του, που πέφτει νεκρός από τις σφαίρες του εχθρού, ένας τρίτος φαντάρος διψάει τόσο, που αψηφά τα πυρά του εχθρού και σκοτώνεται, τελικά, στην όχθη ενός ποταμού. Τα στιγμιότυπα αυτά, από μόνα τους, μοιάζουν ασήμαντα, όμως αποτελούν ψηφίδες της μεγαλύτερης, θλιβερής εικόνας του πολέμου που ο Κανελλόπουλος θέλει να συνθέσει.

«Ουρανός», το βραβευμένο αντιπολεμικό δράμα του Τάκη Κανελλόπουλου, παραγωγής 1962

Ο «Ουρανός» είναι σε κάθε περίπτωση μία αντιπολεμική ταινία. Είναι ένα «μολυβένιο έργο», όπως είπε και ο λαογράφος Ηλίας Πετρόπουλος, που εστιάζει στις συνέπειες του πολέμου επάνω στον άνθρωπο, οι οποίες βέβαια είναι εντελώς καταστροφικές, ανεξαρτήτως της νίκης ή της ήττας του στρατού μιας χώρας. Οι στρατιώτες, σε μία σκηνή, τραγουδούν ίσως την πιο πένθιμη εκδοχή του τραγουδιού, «Κορόιδο Μουσολίνι», ενώ στα μισά της ταινίας η πλοκή διακόπτεται από δελτία ειδήσεων που μιλούν ψυχρά και «αντικειμενικά» για τις εξελίξεις του πολέμου. Ο Κανελλόπουλος, εδώ, φαίνεται να κατηγορεί, εμμέσως, την εθνική προπαγάνδα για τα δεινά που επέφερε ο πόλεμος στην ελληνική κοινωνία.

«Ουρανός», το βραβευμένο αντιπολεμικό δράμα του Τάκη Κανελλόπουλου, παραγωγής 1962

Ο «Ουρανός» που συμπεριλήφθηκε σε διάφορα διεθνή φεστιβάλ κινηματογράφου, όπως εκείνα των Καννών, του Βερολίνου και της Νάπολης, το 1963, κερδίζοντας μερικά βραβεία, είναι μία από τις ελάχιστες ελληνικές ταινίες που έχουν ως κεντρικό θέμα τους το έπος του 1940. Από την άλλη είναι και μία από τις ελάχιστες του κινηματογράφου της χώρας μας που μιλούν με τόση ειλικρίνεια για τα δεινά του πολέμου, μαζί, ίσως, με το «Πικρό Ψωμί» (1951) του Γρηγόρη Γρηγορίου, που μιλάει καθαρά για την μεταπολεμική περίοδο. Ο Κανελλόπουλος, αποτίνοντας τον φόρο τιμής του στους βετεράνους του ελληνοϊταλικού πολέμου, έφερε συγχρόνως το κίνημα του Νεορεαλισμού στην Ελλάδα, δίνοντας έτσι νέα πνοή στον κινηματογράφο της χώρας και επηρεάζοντας δεκάδες νέους σκηνοθέτες.