Με αφετηρία τους «Μηχανικούς του χάους» του Τζουλιάνο ντα Έμπολι, μια ιστορία για τον λαϊκισμό και τις θεωρίες συνωμοσίας
Ήταν μια μέρα από αυτές που φροντίζουν να μην ξεχαστούν ποτέ. Μοιάζει με σκηνή από μια αστυνομική σειρά που παίζει στο Netflix, το Unforgettable, όπου η (τι άλλο;) όμορφη πρωταγωνίστρια είναι κορυφαία ντετέκτιβ, γιατί, άπαξ και δει κάτι στη σκηνή του εγκλήματος, έστω και για απειροελάχιστο χρόνο, το θυμάται για πάντα. Στη δική μας σκηνή πρωταγωνιστεί ο Θανάσης. «Εκτελούνται μεταφοραί». Με ένα παλιό ανοιχτό φορτηγάκι, έχει και γερανάκι. Οδηγεί στους δρόμους της Πάτρας. Δίπλα του ένας αλλοδαπός εργάτης. Εργάτης του Θανάση, δηλαδή. Δεν είναι αυτή η είδηση. Η είδηση είναι το πού κάθεται ο αλλοδαπός εργάτης του Θανάση, ο οποίος οδηγεί με κόπο το αριστεροτίμονο βαρύ όχημα. Κάθεται στα αριστερά του αφεντικού του, μεταξύ του αγκώνα του Θανάση και της πόρτας. Πώς χωράει; Ε, χωράει.
Όταν η συνωμοσία γίνεται η πιο εύκολη εξήγηση
Στα δεξιά του Θανάση κάθεται ένας άντρας με γυαλιά και δίπλα στον άντρα, στη δεξιά πόρτα του φορτηγού, ένα κορίτσι. Κόρη του άντρα που κάθεται στη μέση. Μεταφέρουν πράγματα που μόλις έχουν αγοράσει για τις ανάγκες του σπιτιού της νεαρής γυναίκας, η οποία ακόμα δεν έχει προλάβει να καταλάβει τι σημαίνει να είσαι πρωτοετής φοιτήτρια σε μια πόλη μακριά από την Αθήνα. Ο Θανάσης είναι μεταφορέας, αλλά όχι επίσημος, «με φιπιάδες και τέτοιες παπαριές». Λαθρομεταφορέας, κάτι σαν τον αλλοδαπό εργάτη του, που μπορεί να είχε μπει στη χώρα ως λαθρομετανάστης.
Ο Θανάσης παίρνει λίγα, σκοτώνει τις τιμές, γύρω στο 30%-50% κάτω από τους άλλους, κι έτσι το κινητό του κυκλοφορεί από στόμα σε στόμα. Όχι σαν κάτι άλλους, που παίρνουν τα διπλά και τρίδιπλα από όσα παίρνει ο Θανάσης και δίνουν και αποδείξεις, τάχα μου, τάχα μου, ότι είναι νόμιμοι και αποδίδουν και ΦΠΑ. Τους ξέρει καλά κάτι τέτοιους ο Θανάσης. Σου δίνουν, λέει, την απόδειξη, αλλά είναι μαϊμού, είναι κάτι μπλοκάκια, «τσάμπα τα παίρνουν, σαν τα μαρούλια κυκλοφοράνε, σου δίνουν εσένανε για να ρίξουν στάχτη στα μάτια και σιγά μην τα δηλώνουν. Φάτε τα εσείς, Αθηναίοι». Ο Θανάσης ξέρει και πολλά άλλα. Ξέρει «από πού τα παίρνει ο Μητσοτάκης», «πώς και γιατί έκλεισε η Δεξιά την Πειραϊκή-Πατραϊκή για να κονομήσουν τα ΙΚΕΑ, γι' αυτούς δουλεύει ο Κούλης, όλη η Πάτρα το λέει». Ξέρει και «ποιος έβαλε τη φωτιά στην Αχάια Κλάους». Ξέρει και γιατί ο Τραμπ θα τα βρει με τον Πούτιν. Πλάκα-πλάκα, δεν είχε γίνει ακόμα η συμφωνία των δύο για το ρωσικό ντίζελ.
Στον μικρό σκουπιδότοπο δίπλα στον σκουριασμένο λεβιέ ταχυτήτων είναι πεταμένα χαρτιά από τυρόπιτες, σπασμένα πλαστικά κύπελλα με ξεραμένα υπολείμματα καφέδων, που έχουν σχηματίσει γραμμές σαν πολυκαιρισμένοι χάρτες σε καταφύγια, και διάφορα άλλα. Πάνω τους πατάνε μόνο ο άντρας και η κόρη του. Ο Θανάσης οδηγεί και ο αλλοδαπός εργάτης του δεν πατάει, αφού είναι στριμωγμένος στο πλαϊνό κάλυμμα της πόρτας σαν πακέτο χαρτομάντηλα ή σαν ζουμπηγμένο διαφημιστικό από αυτά που μοιράζουν στα φανάρια συμπατριώτες του εργάτη του, αλλά και Ελληνάκια, αγόρια και κορίτσια, συνομήλικα της κόρης του άντρα που κάθεται δίπλα στον Θανάση, αυτού που «τα ξέρει όλα απ' έξω κι ανακατωτά».
Ο Θανάσης, λοιπόν, έχει από μία θεωρία για τον καθένα. Για καθετί έχει την εξήγηση. Για όσες υποθέσεις πρόλαβε να αναλύσει μεταφέροντας τα έπιπλα της πρωτοετούς, είχε και από ένα σενάριο, και όλα τα σενάρια, μυστηριωδώς, είχαν πάντα δύο κοινά στοιχεία: τα γνώριζε μόνο ο ίδιος και όλα κατέληγαν στο ότι «πρέπει να φύγει ο Μητσοτάκης». «Διαφωνείς με αυτό που σου λέω;» ρώτησε τον πατέρα την ώρα που έστριβε και το φορτηγό και το τσιγάρο που ετοιμαζόταν να ανάψει.
«Ναι, Θανάση, δεν είναι τόσο απλά τα πράγματα ούτε λύνονται τόσο εύκολα», απάντησε ο πατέρας. «Αλλά και έτσι να είναι, ποιος λες να έρθει να τα διορθώσει;»
«Δεν με νοιάζει ποιος θα έρθει, με νοιάζει ποιος θέλω να φύγει», είπε ο Θανάσης και ταυτόχρονα φώναξε στον εργάτη του να ετοιμάζεται να κατέβει, γιατί έφταναν. Στον πατέρα δεν ξαναμίλησε. Είχε στραβώσει ο Θανάσης, με τον στριμωγμένο αλλοδαπό εργάτη στα αριστερά του, ο Θανάσης που δεν κόβει αποδείξεις, ο Θανάσης που ξέρει γιατί ο Μητσοτάκης δουλεύει για την ΙΚΕΑ, ο Θανάσης που ξέρει γιατί ο Τραμπ κάνει τα γλυκά μάτια στον Πούτιν, ο Θανάσης που έχει έτοιμες όλες τις θεωρίες συνωμοσίας για να εξηγεί τα πάντα.
Ο Θανάσης δεν είναι μεμονωμένη περίπτωση, είναι ένας από τους πολλούς που ακολουθούν το ίδιο δρομολόγιο διαφυγής. Διαφυγής από την πραγματικότητα, με μια θεωρία για καθετί. Το τι κερδίζει είναι πολύ μεγάλη ιστορία. Αν δεν υπήρχε κέρδος, δεν θα ξεφύτρωνε κάθε τρία λεπτά και από μία καινούργια. Αν, άλλωστε, η πραγματικότητα και ο κόσμος δεν ήταν τόσο πολύπλοκοι, δεν θα είχαν τόση πέραση οι θεωρίες συνωμοσίας που τα κάνουν όλα απλά. Σε όλο αυτό υπάρχει και κάτι από μαθηματικά και φυσική. Και το λέει με ωραία σαφήνεια ο Ιταλοελβετός συγγραφέας Τζουλιάνο ντα Έμπολι, που πριν από λίγες ημέρες συνομίλησε με τον Κυριάκο Πιερρακάκη σε εκδήλωση για το μέλλον της Ευρώπης στο ΕΛΙΑΜΕΠ.
Σε ένα από τα βιβλία του, τους «Μηχανικούς του χάους» (εκδ. Κέδρος, μτφρ. Μαρία Μαλαφέκα), όπου αναλύει τους σύγχρονους μηχανισμούς κατασκευής και διακίνησης λαϊκισμού και θεωριών συνωμοσίας, αναφέρεται σε έναν από τους «μηχανικούς» τέτοιων καταστάσεων, τον Ντόμινικ Κάμινγκς, επικεφαλής της καμπάνιας υπέρ του Brexit, που είχε πει: «Αν θέλετε να προοδεύσετε στην πολιτική, μη χρησιμοποιείτε ειδήμονες ούτε επικοινωνιολόγους, χρησιμοποιήστε καλύτερα φυσικούς». «Ο Κάμινγκς», γράφει ο ντα Έμπολι, «κατόρθωσε να στοχοποιήσει εκατομμύρια αναποφάσιστους ψηφοφόρους, την ύπαρξη των οποίων αγνοούσε η αντίπαλη πλευρά, απευθύνοντάς τους ακριβώς τα μηνύματα που έπρεπε, τη στιγμή που έπρεπε, για να τους κάνει να γείρουν προς το στρατόπεδο του Brexit».
Ο ντα Έμπολι αναπτύσσει και μια πολύ ενδιαφέρουσα θεωρία, με την οποία συνδέει τους μηχανισμούς του κλασικού ρωμαϊκού καρναβαλιού με εκείνους που παράγουν και κυκλοφορούν θεωρίες συνωμοσίας για να απαντήσουν στα πιο πολύπλοκα θέματα και, εκτός από όλα τα άλλα, να κάνουν τον καθένα μας χαρούμενο με την ψευδαίσθηση ότι, αν και απλοί άνθρωποι, του λαού, μπορούμε να ξέρουμε την αλήθεια που δεν ξέρει κανείς άλλος. «Από την εποχή του Μεσαίωνα, το καρναβάλι είναι ευκαιρία που δίνεται στον λαό να ανατρέψει, συμβολικά και για περιορισμένο χρόνο, όλες τις ιεραρχίες που έχουν θεσμοθετηθεί ανάμεσα στην εξουσία και στους υποτελείς, ανάμεσα στον ευγενή και στον παρία, ανάμεσα στους επάνω και στους κάτω, ανάμεσα στον εξευγενισμένο και στον αγροίκο, ανάμεσα στο ιερό και στο ασεβές. Μέσα σε αυτό το κλίμα οι τρελοί γίνονται γνωστικοί, οι βασιλιάδες ζητιάνοι, και η πραγματικότητα ταυτίζεται με τη φαντασία». Και σε άλλο σημείο: «(Στο καρναβάλι) Από θεατής ο καθένας γίνεται συνεργός, χωρίς καμία διάκριση που να στηρίζεται στο εισόδημα ή στο μορφωτικό επίπεδο. Η άποψη του πρώτου τυχόντα μετρά όσο και αυτή του ειδήμονα, κι ακόμη περισσότερο. Στο μεταξύ, η μάσκα έχει μεταφερθεί στο διαδίκτυο, όπου η ανωνυμία εξαφανίζει τις αναστολές που εμφανίζονταν κάποτε τη στιγμή της μεταμφίεσης. Τα τρολ είναι οι Παλιάτσοι, που ρίχνουν λάδι στην απελευθερωτική φωτιά του λαϊκιστικού καρναβαλιού».
Αυτά κάνει το καρναβάλι, αυτά κάνουν και οι θεωρίες συνωμοσίας, αυτά ξέρει καλά και ο Θανάσης. Αν αυτός δεν ξέρει από πατρινό καρναβάλι, τότε ποιος ξέρει…
20°
