Η δύναμη των θεωριών συνωμοσίας, η παραπληροφόρηση και η ανάγκη μας να βρίσκουμε κρυφές εξηγήσεις.
Ζούμε στην εποχή της πληροφορίας. Κι όμως, ποτέ άλλοτε η παραπληροφόρηση δεν είχε τόσο μεγάλη δύναμη. Με μερικά μόνο κλικ μπορεί κανείς να βρει δεκάδες «αποδείξεις» ότι οι αποστολές στη Σελήνη δεν πραγματοποιήθηκαν ποτέ, ότι τα εμβόλια αποτελούν μέσο ελέγχου του πληθυσμού ή ότι μια μυστική ομάδα κυβερνά τον κόσμο από το παρασκήνιο. Το εντυπωσιακό δεν είναι ότι αυτές οι θεωρίες υπάρχουν. Θεωρίες συνωμοσίας υπήρχαν ανέκαθεν. Το πραγματικά αξιοσημείωτο είναι πόσο εύκολα διαδίδονται και πόσο πρόθυμα τις υιοθετούν άνθρωποι κάθε ηλικίας και μορφωτικού επιπέδου.
Η άρνηση της προσελήνωσης αποτελεί ίσως το πλέον χαρακτηριστικό παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο οι θεωρίες συνωμοσίας μπορούν να επιβιώσουν ακόμη και απέναντι σε εκτενή και διαχρονικά επιβεβαιωμένα αποδεικτικά στοιχεία. Περισσότερο από μισό αιώνα μετά την αποστολή του Apollo 11, εξακολουθούν να διατυπώνονται ισχυρισμοί ότι ο άνθρωπος δεν πάτησε ποτέ στη Σελήνη, παρά την ύπαρξη εκτεταμένου φωτογραφικού και οπτικοακουστικού υλικού, των δειγμάτων σεληνιακών πετρωμάτων που μελετώνται από επιστήμονες σε όλο τον κόσμο, καθώς και των ανεξάρτητων τεχνολογικών και επιστημονικών επιβεβαιώσεων της αποστολής. Το φαινόμενο αυτό υποδηλώνει ότι η αποδοχή ή η απόρριψη μιας ιστορικής πραγματικότητας δεν εξαρτάται πάντοτε από την επάρκεια των αποδείξεων. Συχνά υπερισχύει η ελκυστικότητα μιας εναλλακτικής αφήγησης, η οποία προσφέρει μια απλούστερη ερμηνεία των γεγονότων, βασισμένη στην υπόθεση μιας οργανωμένης και εκτεταμένης εξαπάτησης. Με άλλα λόγια, δεν απορρίπτονται οι αποδείξεις επειδή είναι ανεπαρκείς, απορρίπτονται επειδή έρχονται σε σύγκρουση με ένα ήδη διαμορφωμένο τρόπο που ερμηνεύουμε τον κόσμο.
Η πρώτη πρόχειρη εξήγηση είναι, συνήθως, ότι όσοι πιστεύουν στις θεωρίες συνωμοσίας είναι αφελείς ή ανεπαρκώς ενημερωμένοι. Η πραγματικότητα, όμως, είναι πολύ πιο σύνθετη. Η πίστη στις συνωμοσίες δεν είναι θέμα νοημοσύνης. Επ’ ουδενί η προσχώρηση σε μια θεωρία συνωμοσίας δεν θα πρέπει να ερμηνεύεται ως ένδειξη μειωμένης νοητικής ικανότητας. Η επιστήμη της ψυχολογίας έχει αποδείξει ότι οι πεποιθήσεις αυτές διαμορφώνονται κυρίως μέσα από συγκεκριμένες ερμηνευτικές συμπεριφορές, οι οποίες επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο τα άτομα αξιολογούν τις διαθέσιμες πληροφορίες και τα αποδεικτικά στοιχεία. Όταν ένα τέτοιο ερμηνευτικό πλαίσιο έχει ήδη παγιωθεί ως απόλυτα σωστό στο μυαλό ενός ανθρώπου, οι νέες πληροφορίες τείνουν να αξιολογούνται με τρόπο που επιβεβαιώνει την προϋπάρχουσα πεποίθηση, ακόμη και όταν έρχονται σε αντίθεση με ισχυρά εμπειρικά δεδομένα. Το φαινόμενο αυτό έχει μελετηθεί εκτενώς στο πεδίο της γνωστικής και κοινωνικής ψυχολογίας.
Ανάλογο φαινόμενο αμφισβήτησης παρατηρείται και στην περίπτωση των εμβολίων. Παρά το γεγονός ότι η ανάπτυξη των εμβολιαστικών προγραμμάτων συγκαταλέγεται, σύμφωνα με τη διεθνή επιστημονική κοινότητα, στα σημαντικότερα επιτεύγματα της δημόσιας υγείας, εξακολουθούν να διακινούνται θεωρίες που αμφισβητούν είτε την αποτελεσματικότητα, είτε τα κίνητρα πίσω από την ανάπτυξή τους. Η αμφισβήτηση αυτή δεν εδράζεται αποκλειστικά στην αξιολόγηση των επιστημονικών δεδομένων, αλλά συχνά συνδέεται με μια ευρύτερη δυσπιστία απέναντι στους θεσμούς, στις κυβερνήσεις, στις φαρμακευτικές εταιρείες και στους διεθνείς οργανισμούς. Έτσι, η επιστημονική τεκμηρίωση έρχεται αντιμέτωπη με ερμηνευτικές θεωρίες παγιωμένες στο μυαλό μας που αντιμετωπίζουν κάθε επίσημη πληροφορία ως προϊόν σκοπιμοτήτων και πολλές φορές και συγκάλυψης μιας «τρομερής αλήθειας».
Ο ανθρώπινος εγκέφαλος εξελίχθηκε ώστε να αναζητά μοτίβα και αιτίες. Από εξελικτική άποψη, ήταν ασφαλέστερο να υποθέσει κάποιος ότι ένας θόρυβος στους θάμνους έκρυβε έναν εχθρό παρά να τον αγνοήσει. Αυτή η τάση να συνδέουμε μεταξύ τους άσχετα γεγονότα μάς βοήθησε να επιβιώσουμε. Σήμερα, όμως, η ίδια λειτουργία μπορεί να μας οδηγήσει σε λανθασμένα συμπεράσματα. Εκεί όπου υπάρχουν συμπτώσεις, πολλοί βλέπουν κάποιο σχέδιο. Όπου υπάρχουν πολύπλοκες πολιτικές εξελίξεις, αναζητούμε τον αθέατο σκηνοθέτη, το σκοτεινό μυαλό, τον ενορχηστρωτή.
Έτσι, λοιπόν, οι θεωρίες συνωμοσίας προσφέρουν κάτι που η πραγματικότητα αδυνατεί να προσφέρει: μια συναρπαστική ιστορία. Μια αφήγηση με καλούς και κακούς, με μυστικά που περιμένουν να αποκαλυφθούν και με την υπόσχεση ότι όποιος την πιστεύει ανήκει στους λίγους που γνωρίζουν «την αλήθεια». Ίσως, αν το σκεφτεί κανείς λίγο βαθύτερα, να μην είναι η αλήθεια τελικά αυτή που χάνει τη μάχη. Ίσως να είναι ότι, ως άνθρωποι, ήμασταν πάντοτε ερωτευμένοι με τις ιστορίες. Και καμία ιστορία δεν είναι πιο δελεαστική από εκείνη που σε πείθει ότι βλέπεις κάτι το οποίο οι υπόλοιποι αγνοούν.
Οι θεωρίες συνωμοσίας γίνονται ιδιαίτερα ελκυστικές σε περιόδους κρίσης. Η πανδημία, οι οικονομικές δυσκολίες, οι πόλεμοι, όλη αυτή η ανασφάλεια δημιουργούν ένα περιβάλλον αβεβαιότητας. Κάποιοι δυσκολεύονται να αποδεχθούν ότι ορισμένα γεγονότα είναι αποτέλεσμα πολλών παραγόντων, λαθών ή απλής συγκυρίας. Προτιμούν μια εξήγηση που, όσο ακραία κι αν είναι, τους δίνει την αίσθηση ότι ο κόσμος «κινείται» υπογείως.
Σημαντικό ρόλο παίζουν και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Τίποτα δεν τραβά περισσότερο την προσοχή από μια ιστορία που υπόσχεται ότι θα σου αποκαλύπτει «όσα δεν θέλουν να μάθεις». Η αγανάκτηση, ο φόβος και η έκπληξη είναι συναισθήματα που αυξάνουν τη διάδοση μιας ανάρτησης. Έτσι, οι θεωρίες συνωμοσίας ταξιδεύουν συχνά γρηγορότερα από τις τεκμηριωμένες ειδήσεις.
Επίσης, όποιος πιστεύει ότι γνωρίζει μια «κρυφή αλήθεια» αποκτά την αίσθηση ότι ανήκει σε μια μικρή ομάδα «αφυπνισμένων», σε αντίθεση με τη μάζα που παραμένει εξαπατημένη. Οι υπόλοιποι «τρώνε κουτόχορτο». Η αίσθηση αυτή ενισχύει τη σημαντικότητα του ατόμου και του δημιουργεί έναν ισχυρό δεσμό με ανθρώπους που συμμερίζονται τις ίδιες πεποιθήσεις. Έτσι, η θεωρία συνωμοσίας μετατρέπεται σταδιακά σε στοιχείο ταυτότητας και όχι απλώς σε μια άποψη. Και αυτή είναι η «ανάγκη» που εμφανίζεται ύπουλα.
Αρκούν λίγα λεπτά στο διαδίκτυο για να βρεθεί κανείς μπροστά σε δεκάδες θεωρίες συνωμοσίας. Ότι η Γη είναι επίπεδη και η NASA αποκρύπτει την αλήθεια. Ότι η προσελήνωση του 1969 δεν έγινε ποτέ και γυρίστηκε σε κινηματογραφικό στούντιο. Ότι τα εμβόλια περιέχουν μικροτσίπ για την παρακολούθηση των πολιτών. Ότι τα λευκά ίχνη που αφήνουν τα αεροπλάνα είναι χημικοί αεροψεκασμοί με σκοπό τον έλεγχο του πληθυσμού. Ότι μια μυστική παγκόσμια ελίτ ή η λεγόμενη «Νέα Τάξη Πραγμάτων» κινεί τα νήματα της ιστορίας. Ότι πολιτικοί και ισχυροί επιχειρηματίες είναι ερπετοειδή που κυβερνούν τον κόσμο. Ή ακόμη ότι μυστικές οργανώσεις, ελέγχουν κυβερνήσεις και διεθνείς εξελίξεις από το παρασκήνιο.
Το 1910 ήταν ο κομήτης του Χάλεϊ. Εκατομμύρια άνθρωποι πίστεψαν ότι οι κυβερνήσεις τους έκρυβαν την επικείμενη καταστροφή και έτρεχαν να αγοράσουν «μαγικά» μέσα προστασίας. Ο κομήτης πέρασε, η ανθρωπότητα συνέχισε κανονικά την πορεία της και οι θεωρίες συνωμοσίας αναζήτησαν απλώς τον επόμενο πρωταγωνιστή. Αλλά δεν χρειάζεται να γυρίσουμε έναν αιώνα πίσω. Το πρόσφατο διαστρικό αντικείμενο 3I/ATLAS, που διέσχισε το ηλιακό μας σύστημα, δεν πρόλαβε καν να μελετηθεί και ήδη στο διαδίκτυο κυκλοφορούσαν ισχυρισμοί ότι πρόκειται για εξωγήινο διαστημόπλοιο μεταμφιεσμένο σε κομήτη.
Αρκεί ένα κενό πληροφόρησης για να γεννηθούν δεκάδες ιστορίες. Το είδαμε πρόσφατα με την Πριγκίπισσα της Ουαλίας. Μέσα σε λίγες εβδομάδες, το διαδίκτυο «ήξερε» ότι είχε πεθάνει, ότι είχε αντικατασταθεί από σωσία ή ότι τα βίντεό της ήταν προϊόν τεχνητής νοημοσύνης. Η πραγματικότητα αποδείχθηκε πολύ πιο απλή και, δυστυχώς, πολύ πιο ανθρώπινη.
Αναμφίβολα, τα τελευταία χρόνια η εμπιστοσύνη προς τους θεσμούς έχει κλονιστεί. Πολιτικά σκάνδαλα, οικονομικές κρίσεις, έχουν κάνει πολλούς πολίτες καχύποπτους. Όταν οι κυβερνήσεις ή οι οργανισμοί χάνουν την αξιοπιστία τους, δημιουργείται πρόσφορο έδαφος για κάθε είδους εναλλακτική και φανταστική αφήγηση. Η δυσπιστία απέναντι στην εξουσία είναι συστατικό στοιχείο μιας υγιούς δημοκρατίας, όταν όμως μετατρέπεται σε απόλυτη βεβαιότητα ότι όλα είναι ψέματα, τότε η κριτική σκέψη δίνει τη θέση της στην καχυποψία. Και έτσι ανθεί η συνωμοσιολογία. Ξεκινά από ένα προκαθορισμένο συμπέρασμα και στη συνέχεια τροφοδοτείται μόνο από εκείνα τα στοιχεία που φαίνεται να το επιβεβαιώνουν, απορρίπτοντας κάθε αντίθετη πληροφορία.
Χαρακτηριστικό είναι το εξαιρετικό ντοκιμαντέρ του Netflix «BehindtheCurve» για τους υποστηρικτές της θεωρίας ότι η Γη είναι επίπεδη. Στην προσπάθειά τους να αποδείξουν τις πεποιθήσεις τους, προμηθεύονται ένα πανάκριβο γυροσκόπιο. Το αποτέλεσμα, όμως, δεν επιβεβαιώνει τη θεωρία τους και αντίθετα, την αντικρούει. Κι όμως, αντί να αναθεωρήσουν, αμφισβητούν το ίδιο το όργανο μέτρησης. Γιατί σε αντίθεση με μια επιστημονική θεωρία, μια θεωρία συνωμοσίας είναι σχεδόν αδύνατον να διαψευστεί. Κάθε νέο στοιχείο που την αντικρούει μπορεί εύκολα να ενσωματωθεί στο αφήγημα ως μέρος της ίδιας της συνωμοσίας. Αν παρουσιαστούν αποδείξεις ότι δεν ισχύει η θεωρία συνωμοσίας, είναι πλαστές. Με αυτόν τον τρόπο η θεωρία γίνεται αμέσως και ολοκληρωτικά ανίκητη.
Το πιο ενδιαφέρον στοιχείο του ντοκιμαντέρ, ωστόσο, δεν είναι η άρνηση των αποδείξεων. Είναι κάτι πολύ βαθύτερο: η ανθρώπινη ανάγκη του ανήκειν. Παρακολουθώντας τους, διαπιστώνει κανείς πόσο απολαμβάνουν τις συναντήσεις τους, τα ταξίδια, τις συζητήσεις, το αίσθημα ότι αποτελούν μέλη μιας κοινότητας με κοινό σκοπό. Για πολλούς από αυτούς, η θεωρία συνωμοσίας μοιάζει να λειτουργεί περισσότερο ως κοινωνικός δεσμός παρά ως μια ακλόνητη διανοητική πεποίθηση.
Και τότε γεννιέται ένα ενδιαφέρον ερώτημα: μήπως η πραγματική αιτία δεν είναι η καχυποψία αλλά η μοναξιά; Μήπως αρκετοί άνθρωποι δεν αναζητούν τόσο την «κρυφή αλήθεια», όσο μια ομάδα που θα τους αποδεχθεί, θα τους ακούσει και θα τους κάνει να αισθανθούν ότι ανήκουν κάπου; Αν ισχύει αυτό, τότε η αντιμετώπιση των θεωριών συνωμοσίας δεν είναι μόνο ζήτημα ενημέρωσης. Είναι και ζήτημα ανθρώπινης σύνδεσης.
Η πιο επιτυχημένη συνωμοσία όμως όλων των εποχών είναι αυτή: Ότι καταφέραμε να πείσουμε τον εαυτό μας πως κάθε πραγματικό γεγονός χρειάζεται στο παρασκήνιο έναν μυστικό σκηνοθέτη. Η πραγματικότητα είναι πολύ πιο πεζή (ίσως για αυτό κάποιοι από εμάς αγαπάμε την λογοτεχνία), δεν μπορούμε να δεχτούμε ότι τις περισσότερες φορές στον κόσμο μας πρωταγωνιστεί η ανικανότητα. Γιατί η ιδέα ότι «κάποιος κινεί τα νήματα» μοιάζει, παραδόξως, πιο ανακουφιστική από την αποδοχή ότι ο κόσμος είναι συχνά χαοτικός, απρόβλεπτος και κυρίως ακατανόητος.
17°
