Η Γερμανία σε πολιτική και οικονομική καμπή: Οι εκλογικές μετατοπίσεις, οι ανισότητες Ανατολής και Δύσης και οι οικονομικές πιέσεις
Οι νίκες του AfD στο Μεκλεμβούργο-Δυτική Πομερανία και της Αριστεράς στο Βερολίνο επιβεβαιώνουν ένα σενάριο βγαλμένο από τους εφιάλτες τόσο του Φρίντριχ Μερτς όσο, όμως, και του συνόλου των μετριοπαθών πολιτικών δυνάμεων της Ευρώπης: για πρώτη φορά στη μεταψυχροπολεμική της ιστορία, η Γερμανία βρίσκεται σε μια παρατεταμένη πολιτική, οικονομική και – κυρίως – αξιακή κρίση· η έξοδος όλο μοιάζει να μακραίνει. Η δεύτερη κατά σειρά επικράτηση του AfD στο Μεκλεμβούργο – έστω και αν αυτή τη φορά ήταν οριακή, απέναντι στο παραδοσιακά ισχυρό στο κρατίδιο SPD – αποδεικνύει περίτρανα την απήχηση της ακροδεξιάς στην πρώην Ανατολική Γερμανία, ενώ η σχετικά άνετη επικράτηση του Die Linke έναντι του CDU στο Βερολίνο στερεί από τον Μερτς και το κόμμα του τη βαθιά ανάσα που είχε απόλυτη ανάγκη να πάρει ενόψει της εξαιρετικά δύσκολης συνέχειας, τόσο εντός όσο και εκτός Γερμανίας.
Το δομικό πρόβλημα που προκύπτει από τα συγκεκριμένα αποτελέσματα ουσιαστικά επιβεβαιώνει την τάση που αναδείχθηκε με τον πιο ξεκάθαρο τρόπο και στις τοπικές εκλογές της Σαξονίας-Άνχαλτ πριν από μερικές εβδομάδες. Οι Γερμανοί πολίτες έχουν πλέον νομιμοποιήσει την ακραία και αντισυστημική – και πόσο μάλλον την ακροδεξιά – ψήφο, αναζητώντας στα άκρα του πολιτικού φάσματος τις λύσεις στα ζητήματα της καθημερινότητας που δεν βρήκαν στα παραδοσιακά μετριοπαθή κόμματα του πολιτικού συστήματος. Η συγκυβέρνηση SPD-Πρασίνων και Φιλελευθέρων της περιόδου 2021-2024 κατέρρευσε με εκκωφαντικό θόρυβο, ενώ εκείνη που τη διαδέχθηκε, με κορμό το CDU του Μερτς και εταίρο το SPD, δεν έχει καταφέρει στο ελάχιστο να ανταποκριθεί στις προσδοκίες μιας κοινωνίας, η οποία βλέπει τις σταθερές – αλλά και τις προοπτικές – που θεωρούσε δεδομένες μετά την πτώση του Τείχους να διαψεύδονται χωρίς έλεος. Τα αποτελέσματα αποτελούν μια ξεκάθαρη ήττα για την κυβέρνηση· κυρίως, όμως, προοικονομούν ένα εφιαλτικό σενάριο για την Ευρώπη.
Η συγκυβέρνηση SPD-Πράσινων και Φιλελεύθερων της περιόδου 2021-2024 κατέρρευσε με εκκωφαντικό θόρυβο
Η πολιτική και οικονομική κρίση της Γερμανίας
Η επέλαση του AfD στην πρώην Ανατολική Γερμανία
Αν το δει κανείς από απόσταση, και παρά την πρωτοφανή δημοσιονομική επιτυχία της επανένωσης μιας χώρας που χωρίστηκε βιαίως στα δύο για τεσσεράμισι δεκαετίες, η κοινωνική διχοτόμηση που επέβαλε ο Ψυχρός Πόλεμος έχει επιβιώσει πολύ μετά το τέλος του. Στην πραγματικότητα, η Γερμανία εξακολουθεί να αποτελεί δύο διαφορετικά κράτη σε ένα, καθώς τα κρατίδια της πρώην Ανατολικής Γερμανίας υπολείπονται της Δυτικής σε κάθε επίπεδο το οποίο συνήθως χρησιμοποιείται για τη μέτρηση της κοινωνικής ευημερίας. Ενδεικτικά, τα πέντε κρατίδια της πρώην σοσιαλιστικής DDR αποτελούν τα πέντε φτωχότερα της επανενωμένης Γερμανίας σε επιμέρους κατά κεφαλήν ΑΕΠ· με όρους 2024, το κατά κεφαλήν ΑΕΠ στη Σαξονία-Άνχαλτ – όπου θριάμβευσε το AfD στις πρόσφατες εκλογές – κυμαινόταν στα 36.500 ευρώ, ενώ στη Βαυαρία κινούνταν στα 58.000 ευρώ, σε μια υστέρηση που φτάνει στο 38%. Την ίδια στιγμή, η πρώην Ανατολική Γερμανία υπολείπεται τόσο σε επίπεδο παραγωγικότητας – καθώς αγγίζει μόλις το 85% της Δυτικής – όσο και σε άλλους δείκτες: και στα πέντε κρατίδια σημειώνονται συγκριτικά χαμηλότεροι μισθοί, σαφώς λιγότερες αποταμιεύσεις και περιουσιακά στοιχεία, μικρότερα ποσοστά ιδιοκατοίκησης, μεγαλύτερα ποσοστά γήρανσης και – κυρίως – αναντίστοιχες δημογραφικές τάσεις. Αρκεί κανείς να εστιάσει στο γεγονός πως, από την επανένωση και μετά, ο πληθυσμός στα πέντε κρατίδια μειώθηκε κατά περίπου 16%, τη στιγμή που στη Δύση αυξήθηκε κατά 10%· το πρώην Ανατολικό Βερολίνο αποτελεί ξεχωριστή περίπτωση.
Σε αυτό το πλαίσιο, η δημοσκοπική εκτόξευση του AfD – η οποία αποτυπώνεται πλέον και σε αποτελέσματα στην κάλπη, τα οποία θα έμοιαζαν αδιανόητα λίγα χρόνια νωρίτερα – είναι προφανής. Εστιάζοντας στην αντικειμενική αποτυχία όλων ανεξαιρέτως των κυβερνήσεων που πέρασαν από το 1990 μέχρι και σήμερα να εναρμονίσουν το βιοτικό επίπεδο της Ανατολής με το δυτικό, το AfD θεριεύει στην περιοχή, έχοντας πετύχει να δώσει στον μέσο ψηφοφόρο των πέντε κρατιδίων αυτό που κάθε απογοητευμένο εκλογικό σώμα ποθεί περισσότερο απ’ οτιδήποτε: έναν υπαίτιο. Μετατρέποντας ορισμένα από τα πιο δυσεπίλυτα κοινωνικοπολιτικά ζητήματα σε υπεραπλουστευμένα ζητήματα, το AfD καταγγέλλει τους πάντες: το Βερολίνο, την Ευρωπαϊκή Ένωση και πάσης φύσεως ελίτ, προτείνοντας έναν διαφορετικό – και πλήρως φαντασιωσικό – δρόμο προς μια απροσδιορίστου είδους κοινωνική λύτρωση, όπου η ταυτότητα της Ανατολικής Γερμανίας δεν θα ταυτίζεται πλέον με έλλειψη σεβασμού και συμπερίληψης στην ευημερία της χώρας. Στο συγκεκριμένο επίπεδο, η υπόσχεση ενός reset στην πρώην Ανατολική Γερμανία επισκιάζει κάθε υπενθύμιση πως το AfD αποτελεί επί της ουσίας έναν ρωσικό βραχίονα εν καιρώ πολέμου, ενώ υποβαθμίζει στον απόλυτο βαθμό το γεγονός ότι οι θέσεις του κόμματος δεν ταυτίζονται σχεδόν σε κανένα επίπεδο με το φιλελεύθερο αξιακό πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, το οποίο το Βερολίνο υπηρετεί πιστά από το 1945 και μετά· η νοσταλγία, δε, του παρελθόντος – με τις γωνίες του να λειαίνουν πάντα όσο περνάει ο καιρός – μοιάζει με γιατρειά μπροστά στη ζοφερότητα της διάψευσης της επανένωσης.
Οι θέσεις του AfD δεν ταυτίζονται σχεδόν σε κανένα επίπεδο με το φιλελεύθερο αξιακό πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης
Φυσικά, κρίσιμη παράμετρος στην εκτόξευση του AfD έπαιξε και η εξαιρετικά αμφιλεγόμενη μεταναστευτική πολιτική που ακολούθησε η Άνγκελα Μέρκελ στο πλαίσιο της μεταναστευτικής κρίσης στα μέσα της προηγούμενης δεκαετίας. Η ουσιαστικά αδιάκριτη υποδοχή προσφύγων στη χώρα, στο πλαίσιο του δόγματος «Wir schaffen das» – ήτοι, «θα τα καταφέρουμε» – το καλοκαίρι του 2015, συνέβαλε τα μέγιστα στην πολιτική αναζωογόνηση του μέχρι τότε παραπαίοντος AfD, καθώς έδωσε στην ακροδεξιά έναν άξονα γύρω από τον οποίο μπορούσε να ανανεώσει το πρόγραμμά της, γεγονός που παραδέχθηκε και η ίδια. Παρότι η Μέρκελ προσπάθησε επίμονα να αναδείξει τον ανθρωπιστικό χαρακτήρα της μεταναστευτικής πολιτικής που ακολούθησε, στην κοινή γνώμη της πρώην DDR – και όχι μόνο – επικράτησε η πεποίθηση πως το Βερολίνο ενδιαφερόταν περισσότερο για την υποδοχή, την υποστήριξη και την αφομοίωση των προσφύγων και των μεταναστών, παρά για τη βελτίωση του βιοτικού επιπέδου των πολιτών του· και μάλιστα σε συνθήκες συστημικής εσωτερικής ανισότητας. Το φοβερό της υπόθεσης είναι πως ο αριθμός των μεταναστών στην Ανατολή είναι σαφώς μικρότερος από εκείνον στη Δύση, ωστόσο το AfD έχει καταφέρει να αναμίξει την καθολική αντίθεση των Γερμανών στη φιλελευθεροποίηση της μετανάστευσης στη χώρα με το επιτόπιο αίσθημα κοινωνικής αποξένωσης που αισθάνεται ο μέσος πρώην Ανατολικογερμανός.
Σε έναν βαθμό, όλα τα παραπάνω θα αρκούσαν να εξηγήσουν τόσο τη δημοσκοπική άνοδο όσο και τις απανωτές νίκες του AfD σε τοπικό επίπεδο στην πρώην Ανατολική Γερμανία. Ωστόσο, οι αθροιστικές δημοσκοπήσεις σε ομοσπονδιακό επίπεδο αποδεικνύουν πως η απονομιμοποίηση των μετριοπαθών δυνάμεων και η κανονικοποίηση της ακροδεξιάς και αντισυστημικής ψήφου αποτελούν πλέον σταθερά, αντί για ένα παροδικό φαινόμενο διαμαρτυρίας· σήμερα, το AfD αποτελεί μακράν την πρώτη πολιτική δύναμη της χώρας, καθώς κινείται στο 28%, με το CDU/CSU του Μερτς να έχει πέσει στο 20% και τους κυβερνητικούς του εταίρους, SPD και Πράσινους, να ακολουθούν με 12% και 15% αντίστοιχα, με το Die Linke να κινείται στο αξιοσημείωτο 11%. Το γεγονός και μόνο πως η συγκυβέρνηση CDU/CSU και SPD – με τη συμμετοχή των Πρασίνων – δεν αποτελεί μεγάλο συνασπισμό όπως στην εποχή της Μέρκελ, αλλά μια απλή κυβέρνηση συνεργασίας, λόγω της εδραίωσης του AfD στη θέση της αξιωματικής αντιπολίτευσης στις εκλογές του 2025, είναι ενδεικτικό του ριζικά αναδιαμορφωμένου σκηνικού στη χώρα, όπως και νωρίτερα στη δεκαετία του 1960, στα χρόνια των Κουρτ Κίζινγκερ και Βίλι Μπραντ.
Προφανώς, το Βερολίνο – όπως και κάθε ευρωπαϊκή πρωτεύουσα, ιδιαίτερα στη Δυτική Ευρώπη – πολύ δύσκολα θα παραδοθεί στην ακροδεξιά, καθώς στα μεγάλα ευρωπαϊκά αστικά κέντρα τόσο η κεντροαριστερά όσο και οι αυθεντικά αριστεροί σχηματισμοί κρατούν δυνάμεις· η επικράτηση του Die Linke σήμερα στο Βερολίνο είναι ενδεικτική τόσο της αλλαγής των πολιτικών ισορροπιών στη χώρα όσο και της ανόδου του αντισυστημισμού, καθώς η επικεφαλής του, Ελίφ Εράλπ, έχει, μεταξύ άλλων, υποσχεθεί την κατάσχεση και κοινωνικοποίηση τουλάχιστον 200.000 διαμερισμάτων που ανήκουν σε εταιρείες real estate. Όμως, η άνοδος της ακροδεξιάς και οι δυνάμεις που κρατά η Αριστερά σε ομοσπονδιακό επίπεδο, σε συνδυασμό με την παράλληλη καθίζηση των ιστορικών μετριοπαθών και φιλοευρωπαϊκών κομμάτων του γερμανικού πολιτικού συστήματος, οφείλονται στη βίαιη μετάβαση της Γερμανίας σε έναν πολιτικό χρόνο, του οποίου τα χαρακτηριστικά είναι σαφώς ξένα για τον μέσο Γερμανό, είτε στη Δύση είτε στην Ανατολή. Τα χρόνια της συνεχούς οικονομικής ευημερίας μοιάζουν να έχουν πια τελειώσει προ πολλού, καθώς η ετήσια ανάπτυξη της τάξεως του 2-3% της προηγούμενης δεκαετίας έχει πλέον αντικατασταθεί από τουλάχιστον τρία χρόνια στασιμότητας, αλλά ακόμη και συρρίκνωσης· η παράλληλη και παρατεταμένη κλιμάκωση των πληθωριστικών πιέσεων από το 2020 και μετά, όταν η πανδημία έδωσε τη θέση της στον ρωσοουκρανικό πόλεμο και εκείνος στο ευρύτερο χάος στη Μέση Ανατολή, έχει οδηγήσει σε ανατιμήσεις άνω του 20%, οι οποίες έχουν γονατίσει ακόμη και τον αρχετυπικό μετρημένο και συνεπή Γερμανό καταναλωτή.
Κοινώς, το «Wirtschaftswunder» – δηλαδή το μεταπολεμικό γερμανικό οικονομικό θαύμα που λίγο-πολύ έσυρε και την υπόλοιπη Ευρώπη προς την ευρύτερη δυτική μεταπολεμική ευημερία – ξέφτισε, και τον λογαριασμό τον πληρώνουν το CDU/CSU και το SPD στην κάλπη. Ο Μερτς – ο οποίος αποτελούσε ανέκαθεν τον σημαντικότερο εσωκομματικό επικριτή της Μέρκελ – σωστά διέγνωσε και επικοινώνησε την απόλυτη αναγκαιότητα μεταρρύθμισης και εκσυγχρονισμού του γερμανικού παραγωγικού μοντέλου, όσο όμως και το γεγονός πως το κατά το παρελθόν υποδειγματικό κοινωνικό κράτος της χώρας δεν είναι πλέον δυνατό να συντηρηθεί ως έχει. Αυτός είναι ο ορισμός του «tough sell», που θα έλεγαν και στο Πίτσμπουργκ, καθώς ποτέ κανένα εκλογικό σώμα δεν φάνηκε ενθουσιωδώς πρόθυμο να αποδεχθεί μια σαφώς δυσχερή πραγματικότητα συγκριτικά με αυτή που γνώριζε, πόσο μάλλον όταν αυτή αποκτά χαρακτηριστικά μονιμότητας. Την ίδια στιγμή, ωστόσο, η Ευρώπη αναγκάζεται να αναθεωρήσει τον τρόπο με τον οποίο βλέπει τον κόσμο – και που ελίσσεται εντός του – σε μια συνθήκη που προαπαιτεί την υιοθέτηση ενός σαφώς περισσότερο φιλόδοξου, ενεργού αλλά και δυνητικά παρεμβατικού δόγματος εξωτερικής πολιτικής από το Βερολίνο· ο Μερτς το έχει αναγνώσει σωστά και αυτό το κομμάτι, ωστόσο η πώλησή του στους Γερμανούς, τη στιγμή που ο ρωσοουκρανικός πόλεμος παραμένει παγωμένος τόσο στο πεδίο όσο και σε διπλωματικό επίπεδο, που το πετρέλαιο ανεβαίνει και που η – σχεδόν πάντα φιλορωσική – ακροδεξιά θεριεύει απ’ άκρη σ’ άκρη στην Ευρώπη, κάπως ζορίζει υπερβολικά τα πράγματα για τη γερμανική συγκυβέρνηση.
Τα κράτη ποτέ δεν πεθαίνουν· στο περίπου
Το δομικό πρόβλημα που αντιμετωπίζει η Γερμανία είναι πως πλέον πρέπει να αλλάξει. Το μέγεθος της οικονομίας και του πληθυσμού της, σε συνδυασμό με την ασύμμετρη επιρροή της εντός της ΕΕ, προφανώς καθιστά δύσκολες τις μεταρρυθμίσεις που χρειάζονται. Το πρόβλημα, ωστόσο, που αντιμετωπίζει – και που πρακτικά κανείς εκλεγμένος Καγκελάριος, Πρόεδρος, Πρωθυπουργός, Δήμαρχος και επικεφαλής της τελευταίας δημοτικής κοινότητας της Ευρώπης δεν κατάφερε να λύσει πριν από εκείνον – είναι πως, σε αντίθεση με τον περιορισμένο βιολογικό χρόνο των ψηφοφόρων στους οποίους απευθύνεται στη Γη, τα κράτη ποτέ δεν πεθαίνουν. Οι ζόρικες μεταρρυθμίσεις που απαιτούνται ώστε να ισιώσει η γερμανική οικονομία θα αποδώσουν σε βάθος χρόνου, ενώ προαπαιτείται και ο σωστός σχεδιασμός τους από την ήδη ταλαιπωρημένη δημοσκοπικά γερμανική κυβέρνηση, τη στιγμή που η αλλαγή Καγκελαρίου εν κινήσει συγκεντρώνει συνεχώς περισσότερες πιθανότητες· οι πολίτες θέλουν μια ταχεία επιστροφή στο παρελθόν της ευημερίας και της πανευρωπαϊκής παντοκρατορίας του Βερολίνου χθες το απόγευμα.
Tο «Wirtschaftswunder» – δηλαδή το μεταπολεμικό γερμανικό οικονομικό θαύμα που λίγο-πολύ έσυρε και την υπόλοιπη Ευρώπη προς την ευρύτερη δυτική μεταπολεμική ευημερία – ξέφτισε
Στην ουσία, τα αποτελέσματα των τοπικών εκλογών στο Βερολίνο, το Μεκλεμβούργο και τη Σαξονία-Άνχαλτ αποτυπώνουν αυτή ακριβώς τη σύγκρουση. Ο υπαρκτός σοσιαλισμός άφησε ένα σημάδι που μάλλον δεν θα ξεθωριάσει ποτέ, ενώ το διεθνές σύστημα μέσα στο οποίο γιγαντώθηκε η Γερμανία – έστω και η μισή – δεν υπάρχει πια. Αυτή είναι η πραγματικότητα· και είναι αδυσώπητη, ακόμη και για τους Γερμανούς. Κανένας εκλεγμένος αξιωματούχος δεν μπορεί να την τιθασεύσει, παρά μόνο να τη διαχειριστεί· η αναγνώριση αυτής της συνθήκης από το εκάστοτε εκλογικό σώμα αποτελεί την πρώτη προϋπόθεση ώστε να τα καταφέρει. Στο Ηνωμένο Βασίλειο, η άρνηση της πραγματικότητας έχει οδηγήσει πλέον στην πιθανότητα της διάλυσής του· ο δρόμος προς την (αυτό)καταστροφή δεν ήταν ποτέ καλύτερα στρωμένος.
23°
