Τα βιβλία στον κάδο

Η είδηση πέρασε σχεδόν απαρατήρητη. Παιδιά του δημοτικού, λίγες ημέρες μετά την έναρξη της σχολικής χρονιάς, πετούν τα ολοκαίνουργια βιβλία τους σε κάδο ανακύκλωσης, μπροστά στην κάμερα. Η παρουσία της κάμερας αλλάζει τη φύση του περιστατικού. Δεν πρόκειται για αυθόρμητη παιδική αταξία, αλλά για δημόσια χειρονομία που προορίζεται να μεταφέρει ένα μήνυμα: αυτά τα βιβλία είναι για πέταμα.

Πίσω από μια τέτοια χειρονομία διακρίνεται καθαρά ο κόσμος των ενηλίκων. Πρώτα απ’ όλα η οικογένεια, αφού δύσκολα ένα παιδί του δημοτικού οργανώνει μόνο του μια συμβολική διαμαρτυρία απέναντι στη σχολική ύλη, φροντίζει να καταγραφεί και επιλέγει μάλιστα τον κάδο ανακύκλωσης ως σκηνικό της. Αν υπήρξε κομματική καθοδήγηση, συμμετοχή εκπαιδευτικών ή κάποια άλλη οργανωμένη παρέμβαση, χρειάζονται στοιχεία για να το υποστηρίξει κανείς. Ένα όμως είναι βέβαιο: ένα παιδί εννέα ή δέκα ετών δεν έχει συγκροτήσει αυτοτελώς κριτική θεωρία για το περιεχόμενο των σχολικών εγχειριδίων. Αν είχε φτάσει σε τέτοιο επίπεδο πνευματικής αυτενέργειας, θα είχαμε μπροστά μας ένα μικρό ακαδημαϊκό θαύμα και όχι έναν μαθητή του δημοτικού.

Το παιδί μιμείται, αναπαράγει, δανείζεται λέξεις και χειρονομίες από τον κόσμο που το περιβάλλει. Γι’ αυτό το πραγματικά ενδιαφέρον στη συγκεκριμένη εικόνα βρίσκεται έξω από το κάδρο. Βρίσκεται στους ενηλίκους που ανακάλυψαν πόσο επικοινωνιακά χρήσιμο μπορεί να γίνει ένα παιδί. Η παιδική ηλικία προσφέρει επιπλέον ένα είδος συναισθηματικής προστασίας στη χειρονομία: όποιος την επικρίνει κινδυνεύει εύκολα να εμφανιστεί σαν να επικρίνει τα ίδια τα παιδιά.

Ωστόσο, ακόμη κι αυτό είναι η επιφάνεια. Το ουσιαστικότερο ερώτημα είναι γιατί κάποιος επέλεξε, ανάμεσα σε δεκάδες δυνατούς συμβολισμούς, ακριβώς αυτόν: ένα παιδί να πετά τα καινούργια βιβλία του στα σκουπίδια. Γιατί θεωρήθηκε αυτονόητο ότι η απαξίωση του βιβλίου μπορεί να λειτουργήσει ως πειστική μορφή διαμαρτυρίας; Εδώ αρχίζει μια πολύ παλαιότερη ελληνική ιστορία.

Το νεοελληνικό κράτος γεννήθηκε έχοντας στη διάθεσή του ένα πνευματικό κεφάλαιο ασύγκριτο με το πραγματικό του μέγεθος. Η κλασική αρχαιότητα έγινε βασικό υλικό της εθνικής αυτοσυνειδησίας, της εκπαίδευσης και της γλώσσας. Η σύνδεση του νεότερου Ελληνισμού με τους αρχαίους προγόνους διαμορφώθηκε ήδη από τα τέλη του 18ου και τον 19ο αιώνα και απέκτησε κεντρική θέση στην εκπαιδευτική και εθνική ιδεολογία του νέου κράτους.

Μια μεγάλη κληρονομιά όμως μπορεί να λειτουργήσει με δύο τρόπους. Μπορεί να δημιουργήσει την υποχρέωση να σταθείς στο ύψος της ή να προσφέρει την άνεση να ζεις από το κύρος της. Στη δεύτερη περίπτωση η αρχαιότητα μετατρέπεται σε μια ιδιότυπη δωρεάν πνευματική κληρονομιά. Δεν χρειάζεται να δημιουργήσεις κάτι για να αισθάνεσαι κληρονόμος εκείνων που δημιούργησαν. Δεν χρειάζεται καν να γνωρίζεις σε βάθος τον Πλάτωνα για να επικαλείσαι τον Πλάτωνα ως οικογενειακή περίπου περιουσία.

Έτσι διαμορφώθηκε συχνά μια σχέση περισσότερο κτητική παρά δημιουργική με το παρελθόν. Η αρχαιότητα έμοιαζε με τεράστιο μουσείο του οποίου διαθέταμε εκ γενετής τα κλειδιά. Άλλοι μπορούσαν να μελετούν τα εκθέματα, να ιδρύουν μεγάλες σχολές κλασικών σπουδών, να εκδίδουν τα κείμενα και να τα ξαναδιαβάζουν· εμείς διατηρούσαμε πάντοτε το προνόμιο της συγγένειας. Αυτό ασφαλώς δεν ακυρώνει τη σπουδαία φιλολογία, ιστοριογραφία, ποίηση και πεζογραφία που παρήγαγε η νεότερη Ελλάδα. Δείχνει όμως μια επίμονη ευκολία της συλλογικής μας αυτοεικόνας: να εγγράφουμε στο δικό μας πνευματικό ενεργητικό όσα δημιούργησαν άλλοι πριν από δυόμισι χιλιάδες χρόνια.

Αργότερα προστέθηκε και μια δεύτερη χρήση της πνευματικότητας: η ιδεολογική. Η παιδεία έγινε πεδίο πάνω στο οποίο αντιπαρατέθηκαν παρατάξεις, πολιτικές παραδόσεις και διαφορετικές εκδοχές της εθνικής ταυτότητας. Ακόμη και η διδασκαλία των Αρχαίων Ελληνικών παρέμεινε ένα εξαιρετικά φορτισμένο ιδεολογικά ζήτημα, πολύ πέρα από το καθαυτό παιδαγωγικό ερώτημα. Η γνώση μπορούσε πλέον να χρησιμοποιηθεί και ως πιστοποιητικό ταυτότητας: προοδευτικής ή συντηρητικής, εθνικής ή κοσμοπολίτικης, παραδοσιακής ή εκσυγχρονιστικής.

Ανάμεσα στην κληρονομημένη δόξα και στην ιδεολογική χρήση έμενε συχνά ασθενέστερο κάτι πολύ απλούστερο: η προσωπική σχέση με τη γνώση. Να διαβάζεις χωρίς να πρόκειται να εξεταστείς. Να ανοίγεις ένα βιβλίο χωρίς να περιμένεις ανταμοιβή. Να θεωρείς τη μόρφωση μέρος του τρόπου με τον οποίο αντιλαμβάνεσαι τον κόσμο και όχι τίτλο, διαβατήριο ή παράσημο.

Υπάρχει ένα απλό μέτρο για να αντιληφθεί κανείς τη διαφορά. Αν δώσεις σε έναν αντικαπνιστή ένα πακέτο τσιγάρα, δύσκολα θα το πετάξει στον κάδο· πιθανότερα θα το δώσει σε κάποιον γνωστό του που καπνίζει. Αν κάποιος βρεθεί με ένα ακριβό ζευγάρι παπούτσια που δεν του κάνει, θα το πουλήσει ή θα το χαρίσει σε κάποιον που μπορεί να το φορέσει. Και στις δύο περιπτώσεις αναγνωρίζει στο αντικείμενο μια αξία, ακόμη κι αν ο ίδιος δεν μπορεί ή δεν θέλει να το χρησιμοποιήσει. Με το βιβλίο συμβαίνει συχνά κάτι διαφορετικό. Το σκίζουμε, το πετάμε, κάποτε το καίγαμε. Η χρηστική του αξία φαίνεται να τελειώνει μαζί με τη δική μας χρήση. Σπανιότερα περνά από το μυαλό μας η απλούστερη σκέψη: εκείνο που δεν χρειάζομαι εγώ μπορεί να χρειάζεται κάποιος άλλος.

Αυτή η συμπεριφορά δεν έπεσε από τον ουρανό ούτε γεννήθηκε ξαφνικά σε μερικά παιδιά του δημοτικού. Έχει πίσω της μια ολόκληρη μαθητεία στην απαξίωση του βιβλίου ως αντικειμένου μόλις αυτό εκπληρώσει —ή θεωρηθεί ότι δεν εκπληρώνει— τον άμεσο σκοπό του. Και εδώ ο κάδος ανακύκλωσης αποκτά έναν σχεδόν ακούσιο συμβολισμό. Για να ανακυκλώσεις ένα βιβλίο πρέπει πρώτα, μέσα στο μυαλό σου, να έχει πάψει να είναι βιβλίο. Να έχει γίνει χαρτί. Υλικό που ολοκλήρωσε τον κύκλο του και μπορεί πλέον να πολτοποιηθεί.

Μόνο που τα συγκεκριμένα βιβλία δεν είχαν ακόμη αρχίσει τον δικό τους κύκλο.

Κάποτε κάτι αντίστοιχο συνέβαινε στο τέλος της σχολικής χρονιάς. Βιβλία σκίζονταν, πετιούνταν ή καίγονταν στις φωτιές του Άι Γιάννη. Δεν επρόκειτο ασφαλώς για λαμπρή εκδήλωση φιλαναγνωσίας. Υπήρχε όμως μια κάποια λογική: τελείωσε το σχολείο, τελείωσε η υποχρέωση, ξεφορτωνόμαστε το αντικείμενο που τη συμβόλιζε. Τώρα η χειρονομία μετακινήθηκε από τον Ιούνιο στον Σεπτέμβριο· από το τέλος στην αρχή. Το βιβλίο απορρίπτεται προτού προλάβει να χρησιμοποιηθεί, να διαβαστεί, ακόμη και να γίνει αντιπαθητικό.

Αυτή η «καινοτομία» φωτίζει και μια άλλη νεοελληνική ιδιομορφία. Η ελληνική κοινωνία δεν περιφρόνησε την εκπαίδευση. Το αντίθετο. Επένδυσε σε αυτήν οικογενειακές οικονομίες, ατελείωτες ώρες φροντιστηρίων, προσδοκίες και ολόκληρες στρατηγικές κοινωνικής ανόδου. Ο ΟΟΣΑ έχει επισημάνει τη μεγάλη αξία που αποδίδει η ελληνική κοινωνία στην εκπαίδευση. Το πρόβλημα βρίσκεται αλλού: επενδύσαμε πολύ στην εκπαίδευση ως υπόσχεση κοινωνικής προόδου και υλικής ανταμοιβής και πολύ λιγότερο στη μόρφωση όταν αυτή έπαυε να συνοδεύεται από εξετάσεις, τίτλους και επαγγελματικό αντίκρισμα.
Το παλιό «να μάθεις γράμματα για να μη γίνεις σαν εμένα» συμπύκνωσε μια απολύτως ανθρώπινη φιλοδοξία γενεών που γνώρισαν τη φτώχεια, τη σκληρή χειρωνακτική εργασία και τις περιορισμένες δυνατότητες κοινωνικής μετακίνησης. Μέσα του όμως υπήρχε και μια συγκεκριμένη αντίληψη: τα γράμματα ήταν το μέσο για να φύγεις από κάπου και να φτάσεις κάπου αλλού. Αργότερα η διαδρομή απέκτησε συγκεκριμένους σταθμούς: σχολείο, πανεπιστήμιο, πτυχίο, δουλειά, κοινωνική άνοδος. Όταν η τελευταία υπόσχεση έπαψε να εκπληρώνεται αυτομάτως, εμφανίστηκε η αίσθηση ότι κάτι πήγε στραβά με ολόκληρη τη συναλλαγή.

Μόνο που η μόρφωση και κυρίως η καλλιέργεια δεν υπήρξε ποτέ συναλλαγή.

Γι’ αυτό και τα παιδιά μπροστά στον κάδο δεν είναι το πρόβλημα· είναι η εικόνα του. Δεν χρειάζεται να τους φορτώσουμε ευθύνες ενηλίκων· χρειάζεται να κοιτάξουμε μια κοινωνία που έμαθε να αποτιμά τη γνώση από τη χρησιμότητά της και τη μόρφωση από το κοινωνικό της αντίκρισμα.

Κάποτε τα σχολικά βιβλία καίγονταν τον Ιούνιο, όταν τελείωνε η σχολική χρονιά και μαζί της η υποχρέωση της μελέτης. Τώρα βρέθηκαν στον κάδο τον Σεπτέμβριο, πριν ακόμη προλάβουν οι μαθητές να τα ανοίξουν. Τότε το βιβλίο απαξιωνόταν όταν έπαυε να είναι χρήσιμο. Σήμερα απαξιώνεται πριν ακόμη χρησιμοποιηθεί.