Βίκτωρας Γιαννικόπουλος: Ο 15χρονος που ζητά φρένο στην τεχνητή νοημοσύνη

Καθόμαστε αντίκρυ σε ένα από τα πράσινα τραπεζάκια στον ανοιχτό χώρο του Φάρου στο ΚΠΙΣΝ. Περιέργως, ο χώρος είναι απολύτως άδειος – μόλις έχει ολοκληρωθεί το 24ο Συνέδριο Εταιρικής Βιωσιμότητας του Ελληνοαμερικανικού Εμπορικού Επιμελητηρίου.

Τη συζήτησή μας διακόπτει ένας κύριος, που μας πλησιάζει και σφίγγει το χέρι του συνομιλητή μου. «Θα ήθελα πολύ ο γιος μου να σας έχει πρότυπο». Η συζήτησή μας με τον Βίκτωρα Γιαννικόπουλο σταματά και ξαναρχίζει. Λίγα λεπτά αργότερα, μία κυρία μας προσεγγίζει και πλέκει το εγκώμιο του 15χρονου αγοριού. «Συγκινήθηκα, δεν μπορούσα να κρατήσω τα δάκρυά μου».  

Ο Βίκτωρας είναι μαθητής λυκείου – δεν είναι ροκ σταρ κι όμως -όποτε μιλάει δημοσίως- οι αντιδράσεις του κοινού είναι εντυπωσιακές. Τον ρωτώ πώς διαχειρίζεται όλο αυτό. «Δεν θέλω να καβαλάω το καλάμι. Γιατί για μένα η πρώτη μου προτεραιότητα είναι η επιστήμη, να κάνω αυτό που αγαπώ».

Θυμάται τη συμβουλή του μέντορά του, Σταμάτη Κριμιζή: «Κάνε αυτό που αγαπάς και όλα τα άλλα θα έρθουν». Επιμένω. Δεν είναι μικρό πράγμα στα δεκαπέντε σου να σε πλησιάζουν άνθρωποι και να σου λένε ότι τους ενέπνευσες, ότι θέλουν τα παιδιά τους να σε έχουν πρότυπο. Δεν νιώθει το βάρος αυτής της προσδοκίας; «Ξεκάθαρα νιώθω μια ευθύνη». Το εισπράττει ως έναν ακόμη λόγο να μη σταματά να προσπαθεί.

«Όλα τα παιδιά χρησιμοποιούν τεχνητή νοημοσύνη»

Λίγο νωρίτερα, στη σκηνή, είχε ζητήσει να μπει φρένο στην εξέλιξη της τεχνητής νοημοσύνης. Και πριν αρχίσουμε να συζητάμε για το μέλλον της ανθρωπότητας, μου έχει θυμίσει μια δική του εκκρεμότητα: πρέπει να διαβάσει για το σχολείο της επόμενης μέρας.

Τον ρωτώ πώς προλαβαίνει. Η τεχνητή νοημοσύνη εξελίσσεται με τέτοια ταχύτητα, τα άρθρα και οι ανακοινώσεις είναι τόσα, ώστε ακόμη κι αν κάποιος ασχολείται επαγγελματικά μαζί της, δύσκολα παρακολουθεί τα πάντα. Εκείνος δεν θεωρεί ότι χρειάζεται να τα διαβάζει όλα για να αντιλαμβάνεται την αλλαγή.

Τη βλέπει και στις εφαρμογές που χρησιμοποιεί, στις αναβαθμίσεις τους, στον τρόπο με τον οποίο έχουν μπει στη ζωή μας. «Πριν δύο ή τρία, το πολύ, χρόνια δεν φανταζόμασταν καν ότι η τεχνητή νοημοσύνη θα υπήρχε στη ζωή μας. Και τώρα είναι μέρος της καθημερινότητάς μας».

Τη χρησιμοποιεί και ο ίδιος, για να αναζητήσει γρηγορότερα μια πληροφορία ή να ελέγξει κάτι για το οποίο δεν είναι σίγουρος – «είναι ένας γρήγορος τρόπος να βρω μία πηγή, μία πληροφορία, σε σύγκριση με την αναζήτηση στο διαδίκτυο, όπου χρειάζεσαι περισσότερο χρόνο για να ελέγξεις την πηγή και την εγκυρότητα όσων βρήκες».

Του λέω ότι άλλοι μαθητές, με τους οποίους είχα συζητήσει, μου είχαν φανεί πολύ πιο επιφυλακτικοί, σχεδόν τεχνοφοβικοί. Η δική του εμπειρία είναι διαφορετική: «Από την εμπειρία μου, όλα τα παιδιά χρησιμοποιούν την τεχνητή νοημοσύνη. Δεν υπάρχει παιδί στην ηλικία μου, το οποίο να μην έχει έρθει ποτέ σε επαφή με τεχνητή νοημοσύνη».

Φρένο τώρα, προτού να είναι αργά

Αυτή η καθημερινή χρήση κάνει πιο ενδιαφέρουσα τη στάση που κράτησε λίγο νωρίτερα στη σκηνή. Τον άκουσα να μιλά για τους κινδύνους, να ζητά όρια, να θέτει το ενδεχόμενο μιας παύσης στην εξέλιξή της. Του ζητώ να μου εξηγήσει τη σκέψη του. Ξεκινά από τη χρησιμότητά της ΑΙ: στην ιατρική, στην επιστήμη, στις εργασίες που μπορεί να βοηθήσει να ολοκληρωθούν. Δεν θεωρεί, όμως, ότι η σημερινή χρησιμότητα απαντά αυτομάτως και στο ερώτημα για το μέλλον της. «Εγώ θεωρώ ότι είναι ακόμα δύσκολο να προβλέψουμε την τεχνητή νοημοσύνη». Το πόσο θετική ή αρνητική θα αποδειχθεί παραμένει ανοιχτό. Δεν αποκλείει, πάντως, να γίνει επικίνδυνη για το ανθρώπινο είδος.

Του βάζω μια πρώτη δυσκολία. Πώς μπορείς να ορίσεις μια τεχνολογία που μεταβάλλεται τόσο γρήγορα; Όσα συζητάμε τώρα μπορεί σε έξι μήνες να χρειάζονται διαφορετική συζήτηση. Για τον Βίκτωρα, αυτή ακριβώς η ταχύτητα είναι λόγος να κινηθούμε τώρα. Το ερώτημά του αφορά την απόσταση ανάμεσα στην ανάπτυξη των συστημάτων και στην ικανότητά μας να τα ελέγχουμε. «Αν η τεχνολογία και ο τρόπος ανάπτυξής μας εξελίσσεται πιο αργά από τον τρόπο που εξελίσσεται η τεχνητή νοημοσύνη, δεν μπορούμε να την ελέγξουμε».

Επιμένω να μου προσδιορίσει τα όρια. Το αίτημά του για παύση συνδέεται με μια προϋπόθεση: «Μέχρι να ξέρουμε ότι υπάρχουν σίγουροι τρόποι αντιμετώπισης της τεχνητής νοημοσύνης». Να ξέρουμε, εξηγεί, ότι μπορούμε να εργαζόμαστε σωστά μαζί της και ότι είμαστε ασφαλείς.

Του μεταφέρω όσα άκουσα στο Άμπου Ντάμπι, από κυβερνητικό υπεύθυνο για την τεχνητή νοημοσύνη: η συζήτηση για παύση είναι κενή περιεχομένου, η εξέλιξη δεν πρόκειται να σταματήσει. Συμφωνώ με την ηθική διάσταση που βάζει, του λέω, αλλά μήπως πρέπει να υπολογίσουμε και τον κυνισμό; Τι γίνεται όταν αυτοί που διαθέτουν τα χρήματα δεν έχουν καμία διάθεση να περιμένουν;

Η κουβέντα διακόπτεται πάλι από ανθρώπους που θέλουν να τον χαιρετήσουν. Σχολιάζω ότι το τελευταίο διάστημα ακούγονται φωνές για φρένο και από κυβερνήσεις και από ανθρώπους της τεχνολογίας. «Ναι, το έχω παρατηρήσει». «Τώρα προλαβαίνουμε, δηλαδή;» ρωτώ. «Ναι».

«Η τεχνητή νοημοσύνη δεν θα μας χρειάζεται»

Θέλω να καταλάβω τι ακριβώς φοβάται. Ποιο είναι το αρνητικό σενάριο που, με το δικό του βλέμμα, θα δικαιολογούσε ένα αποφασιστικό φρένο; Η αναφορά του πηγαίνει στο «I, Robot» και στο ενδεχόμενο να χάσουμε τον έλεγχο των μηχανών. Τον ρωτώ αν το πιστεύει ή αν κινούμαστε στη σφαίρα της επιστημονικής φαντασίας. Δεν το περιγράφει ως κάτι που έχει ήδη συμβεί.

Ανησυχεί για το σημείο στο οποίο θα μπορούσαμε να φτάσουμε εφόσον τα συστήματα γίνονται διαρκώς ικανότερα. «Δεν θέλω να πω ότι είμαι απαισιόδοξος, όμως πιστεύω ότι θα φτάσει ένα σημείο που η τεχνητή νοημοσύνη δεν θα μας χρειάζεται», ότι θα μπορεί να αναπτύσσεται μόνη της, χωρίς την ανθρώπινη καθοδήγηση. Να μη χρειάζεται κάποιον να της διδάσκει νέα πράγματα, να μπορεί να προχωρά μόνη της, να φτάσει, όπως το θέτει, «σε ένα σημείο που οι άνθρωποι να μην μου προσφέρουν τίποτα». 

Του μεταφέρω την αντίρρηση που είχα ακούσει σε συνέντευξή μου με υπεύθυνους ρομποτικής της ΕΥ: τις εντολές τις δίνουμε εμείς. Γιατί αποδίδουμε στην τεχνητή νοημοσύνη την ευθύνη για όσα της ζητήσαμε να κάνει; Οι άνθρωποι την προγραμματίζουν. «Σωστά», απαντά. Η συμφωνία του, όμως, αφορά το παρόν. «Η τεχνητή νοημοσύνη προγραμματίζεται από ανθρώπους», λέει, αλλά δεν θεωρεί δεδομένο ότι αυτό θα συνεχιστεί. Μπορεί να φτάσουμε σε ένα σημείο στο οποίο οι άνθρωποι δεν θα χρειάζεται να την προγραμματίζουν, αλλά «να προγραμματίζεται από μόνη της».

Τον ξαναρωτώ αν το βλέπει ως πραγματική πιθανότητα ή αν απλώς εξετάζει ένα ενδεχόμενο. «Δεν θέλω να φαίνομαι αρνητικός», λέει, αλλά προσθέτει ότι, με τον τρόπο που αναπτύσσεται και με την προσπάθειά μας να τη βοηθήσουμε να εξελιχθεί περισσότερο, φοβάται πως «είναι σαν να λέμε: θέλω να βοηθήσω τον αφανισμό μας». Και εξηγεί: «Γιατί μπορεί να φανταζόμαστε όλοι τον αφανισμό όπως να πέσει μια πυρηνική βόμβα για να καταστραφούμε όλοι».

«Δεν είναι πολύ δυστοπικό το σενάριο;» ρωτώ. «Είναι δυστοπικό, αλλά δεν αποκλείω σενάριο όπου οι μηχανές να έχουν τον απόλυτο έλεγχο και εμείς, σαν άνθρωποι, να είμαστε αυτοί οι οποίοι θα πάρουν τη δεύτερη και την τρίτη απόφαση». Ο φόβος του περιλαμβάνει και την απώλεια της δυνατότητάς μας να έχουμε τον πρώτο λόγο. Γι’ αυτό επιστρέφει στα όρια και στην ανάγκη να μπουν όσο ακόμη μπορούμε να τα επιβάλουμε.

Η έρευνα στο εξωτερικό και η ελπίδα για την Ελλάδα

Βάζω στη συζήτηση και κάτι που μου είχε πει σε προηγούμενη συζήτησή μας: ότι θα ήθελε να φύγει, να βρεθεί σε ένα ερευνητικό κέντρο στο εξωτερικό. Πώς συνδέεται αυτή η επιθυμία με την προσδοκία των ανθρώπων που βλέπουν σε εκείνον μια ελπίδα για το μέλλον; Για τον Βίκτωρα, το να εργαστεί στο εξωτερικό δεν σημαίνει ότι παύει να μπορεί να δίνει ελπίδα και στην Ελλάδα. Επιμένω, ωστόσο, στην ευθύνη. Άλλο να ξέρεις τι θέλεις να κάνεις κι άλλο να ακούς τους άλλους να επενδύουν τόσες προσδοκίες επάνω σου.

«Να σας είμαι ειλικρινής, είμαι πάρα πολύ ευγνώμων, γιατί μου δίνουν τη θετική τους ενέργεια». Αυτή η ανταπόκριση τού δίνει και έναν λόγο να μη σταματά να προσπαθεί. Δεν περιγράφει μόνο το βάρος της εμπιστοσύνης των άλλων, αλλά και την ώθηση που παίρνει για τη δική του προσπάθεια.

Στην ομιλία του είχε επαναλάβει δύο και τρεις φορές την ανάγκη να βοηθάμε τους ανθρώπους. Πώς έφτασε από την τεχνητή νοημοσύνη σε αυτό το μήνυμα αλληλεγγύης; «Οι διχασμοί, οι πόλεμοι είναι πράγματα τα οποία δεν μας φέρνουν κοντά σαν ανθρωπότητα, αλλά μας χωρίζουν». Η σκέψη του πηγαίνει στις ομοιότητές μας, στις ελάχιστες διαφορές στο ανθρώπινο γενετικό υλικό, σε όσα μοιραζόμαστε. «Δηλαδή όλοι ουσιαστικά είμαστε παρόμοιοι. Το ουσιαστικό είναι ότι όλοι πρέπει να αγαπάμε τους συνανθρώπους μας και να μην εστιάζουμε τόσο στο πώς να ξεπεράσουμε τον άλλον, ότι είμαι καλύτερος ή χειρότερος».

Του ζητώ να εξηγήσει τι θέλει να μεταδώσει: εκείνο που τον ενέπνευσε, που τον έκανε να αγαπήσει όσα κάνει σήμερα, θέλει να το μεταλαμπαδεύσει και σε άλλους ανθρώπους που πιστεύουν στην επιστήμη και στην ανάγκη να είναι ενωμένη η ανθρωπότητα. «Να αγαπάς τον συνάνθρωπο». Θέλει να μεταδώσει αυτό που τον ενέπνευσε, να φτάσει και σε άλλους ανθρώπους που πιστεύουν ότι η ανθρωπότητα πρέπει να είναι ενωμένη.

Πώς σκέφτεται ο Βίκτωρας

Επαναφέρω την κουβέντα στη φιλοσοφική πλευρά της σκέψης του. Από πού εμπνέεται; «Αυτό που εμπνέει τη φιλοσοφική μου σκέψη είναι όλοι οι επιστήμονες οι οποίοι έχουν περάσει πάνω στον πλανήτη. Όπως ο καθένας εμπνέεται από κάποιον προηγούμενο, έτσι κι εγώ εμπνέομαι από αυτούς». Αναφέρει τον Αϊνστάιν, τον Νεύτωνα. «Αυτοί είναι που μας έδειξαν γιατί υπάρχουμε, ποιοι νόμοι μας διέπουν. Και αυτοί είναι που με εμπνέουν να βρω κι εγώ κάτι».

Του λέω ότι στην κατακλείδα της ομιλίας του άκουσα τη δική του σκέψη. «Ήταν η σκέψη μου», συμφωνεί, συνδέοντάς τη με τα μαθήματα και τα διδάγματα των επιστημόνων που προηγήθηκαν. Τον ρωτώ αν κάθεται μόνος του και στοχάζεται, αν αφήνεται σε ερωτήματα πέρα από τη συγκεκριμένη επιστήμη με την οποία ασχολείται. Μου περιγράφει πώς, την ώρα που διαβάζει, μπορεί να χαθεί στις σκέψεις του: για το σύμπαν, για το πώς έχουμε δημιουργηθεί. «Κι αυτό είναι που με συναρπάζει περισσότερο».

Θέλω να εξερευνήσω τη διαδρομή αυτών των σκέψεων, πώς κινούνται μέσα στο κεφάλι του. Δεν ξέρει πώς ακριβώς να μου το περιγράψει. «Μου έρχονται αυθόρμητα». Δεν μπορεί να προβλέψει πώς θα εμφανιστούν. Χαίρεται, όμως, που μπορεί να σκέφτεται πράγματα τα οποία δεν φανταζόταν καν ότι υπάρχουν. «Σκέφτομαι κόσμους οι οποίοι μπορεί να μοιάζουν με πράγματα επιστημονικής φαντασίας. Όμως τελικά είναι πράγματα τα οποία με εμπνέουν και είναι αυτά τα οποία μου δείχνουν προς τα πού πρέπει να προσανατολιστώ και προς τα πού πρέπει να κάνω το επόμενο βήμα».