Ο Μάνος Χατζιδάκις και το «παράδοξο» του αντιλαϊκισμού

Το 2026 έχει ανακηρυχθεί από το Υπουργείο Πολιτισμού Έτος Μάνου Χατζιδάκι. Καθώς συμπληρώνονται 101 χρόνια από τη γέννησή του, η επέτειος προσφέρει την ευκαιρία να επιστρέψουμε όχι μόνο στη μουσική του, αλλά και στον δημόσιο λόγο του. Γιατί ο Χατζιδάκις, πέρα από ανεπανάληπτος δημιουργός, υπήρξε και ένας από τους οξυδερκέστερους σχολιαστές της σχέσης ανάμεσα στον πολιτισμό, την πολιτική, τον λαϊκισμό και τη δημοκρατία στη μεταπολεμική Ελλάδα.

«Δύο είναι οι εχθροί της πολιτικής και του πολιτισμού: ο λαϊκισμός και ο ελιτισμός».

Η χαρακτηριστική αυτή φράση συμπυκνώνει μία από τις πιο ενδιαφέρουσες πλευρές της πνευματικής παρακαταθήκης του Μάνου Χατζιδάκι. Ο Χατζιδάκις δεν υπήρξε ποτέ επαγγελματίας πολιτικός ούτε τοποθετούσε τον εαυτό του εντός της κομματικής πολιτικής αντιπαράθεσης. Κι όμως, ελάχιστοι καλλιτέχνες στη σύγχρονη Ελλάδα ασχολήθηκαν τόσο άμεσα, τόσο επίμονα και τόσο ευφυώς με τα πολιτισμικά θεμέλια του λαϊκισμού και της ίδιας της δημοκρατίας.

Για τον ίδιο, ο λαϊκισμός δεν ήταν απλώς μια πολιτική στρατηγική ή ένα ύφος επικοινωνίας. Ήταν ένα πολιτισμικό και αισθητικό φαινόμενο. Μια δύναμη που ισοπεδώνει τον δημόσιο λόγο, διαβρώνει τη σύνθετη σκέψη, επιβραβεύει τη χυδαιότητα και αποσιωπά κάθε κριτική φωνή. Η απάντησή του σε αυτή τη συνθήκη ήταν η τέχνη: η τέχνη ως ηθική και αισθητική πράξη, ως μορφή πνευματικής αντίστασης στη χθαμαλότητα και στην ευτέλεια και ως χώρος αφύπνισης του κοινού.

Στον Καθρέφτη και το μαχαίρι (1988, Εκδ. Ίκαρος), ο Χατζιδάκις δεν αντιμετωπίζει την τέχνη ως διακοσμητικό αντικείμενο ή ως μια ευχάριστη ενασχόληση. Την αντιλαμβάνεται ως ηθική και αισθητική στάση. Το τραγούδι αποτελεί για εκείνον μια ιδιαίτερη στιγμή επικοινωνίας με τον ακροατή και μια στάση απέναντι στο ψεύδος της εποχής. Στόχος του δεν ήταν να κολακεύει τις συνήθειες του κοινού, αλλά να τις «διαταράσσει», να προκαλεί τον κριτικό στοχασμό και να οδηγεί τον ακροατή προς εκείνη την εσωτερική πηγή δημιουργικότητας και αυτογνωσίας που θεωρούσε ότι ενυπάρχει εντός του.

Όπως έγραφε χαρακτηριστικά, «όποιος δεν φοβάται το πρόσωπο του τέρατος, πάει να πει ότι του μοιάζει. Και η πιθανή προέκταση του αξιώματος είναι, να συνηθίσουμε τη φρίκη, να μας τρομάζει η ομορφιά».

Δεν επρόκειτο μόνο για ένα σχόλιο γύρω από την εκλογική πολιτική ή μια συγκεκριμένη κομματική αντιπαράθεση. Ήταν ένα σχόλιο για τη συλλογική αναισθητοποίηση μιας κοινωνίας που σταδιακά παύει να σκέφτεται κριτικά, συνηθίζει το τερατώδες και στο τέλος αφομοιώνει τα χαρακτηριστικά του.

Ο «αυριανισμός» και η ωμή βία του δημόσιου λόγου

Η άποψή του αυτή έλαβε μία από τις οξύτερες μορφές της το 1987, στο γνωστό επεισόδιο στο Παναθηναϊκό Στάδιο. Μπροστά σε χιλιάδες ανθρώπους, ο Χατζιδάκις κατήγγειλε δημόσια την εφημερίδα Αυριανή, μιλώντας για μια «φυλλάδα που μολύνει τον ελλαδικό χώρο με αναίδεια, χυδαιότητα, τραμπουκισμό και κολακεία συμπολιτών μας χαμηλής νοημοσύνης».

Στρεφόταν με σαφήνεια εναντίον ενός νέου τρόπου οργάνωσης και έκφρασης του «δημοσιογραφικού» λόγου: εντυπωσιοθηρικού, χυδαίου, βίαιου, προσωποποιημένου και σχεδιασμένου περισσότερο για να χειραγωγεί παρά για να ενημερώνει.

Εξάλλου, ο Χατζιδάκις εντόπιζε τον λαϊκισμό όχι μόνο στους πολιτικούς αλλά και στους πολιτισμικούς μηχανισμούς. Αναγνώρισε τον τρόπο με τον οποίο τα μέσα ενημέρωσης, η ψυχαγωγία και η ίδια η γλώσσα μπορούν να υποδαυλίσουν την αγανάκτηση χωρίς σκοπό και έρμα και τη μνησικακία. Και το έκανε πολύ πριν η σύνδεση ανάμεσα στον λαϊκισμό, τα μέσα και τον πολιτισμό γίνει κοινός τόπος στη θεωρία της επικοινωνίας.

Ωστόσο, ο Χατζιδάκις δεν περιορίστηκε στην κριτική. Δημιούργησε εναλλακτικές «οάσεις» κριτικής σκέψης και στοχασμού. Ως διευθυντής του Τρίτου Προγράμματος της Ελληνικής Ραδιοφωνίας, από το 1975 έως το 1981, μετέτρεψε έναν κρατικό ραδιοφωνικό σταθμό σε χώρο πολιτισμικής ανάτασης. Το πρόγραμμά του συνδύαζε την κλασική και τη σύγχρονη μουσική, την ποίηση, το θέατρο και τη λογοτεχνία. Επιδίωκε να λειτουργήσει επί της ουσίας παιδαγωγικά, διευρύνοντας τις προσλαμβάνουσες και τους ορίζοντες του ακροατή.

Πίστευε ότι το κοινό μπορούσε να ανταποκριθεί σε υψηλότερα αισθητικά και πνευματικά πρότυπα, αρκεί να του δινόταν η δυνατότητα. Σ’ αυτή την κατεύθυνση, τα περίφημα «Σχόλια του Τρίτου» ήταν μικρά δοκίμια: ειρωνικά, αιχμηρά και ποιητικά – όχι απλές ραδιοφωνικές ανακοινώσεις. Στρέφονταν εναντίον της χυδαιότητας, της αυταρέσκειας και της μετριότητας, με χιούμορ και ακρίβεια.

Οι θέσεις του, άλλωστε, δεν βασίζονταν σε κάποια μορφή πολιτισμικής και αισθητικής «καθαρότητας». Ας μην ξεχνάμε ότι ο Χατζιδάκις είναι αυτός ο οποίος πρώτος συνέδεσε με μοναδικό τρόπο το ρεμπέτικο με την αποκαλούμενη «υψηλή» μουσική κουλτούρα, σε μια περίοδο κατά την οποία αντιμετωπιζόταν ως περιθωριακό, κατώτερο ή ακόμη και «επικίνδυνο» μουσικό είδος.

Στην ιστορική διάλεξή του το 1949 στο Θέατρο Τέχνης του Καρόλου Κουν, υπερασπίστηκε το ρεμπέτικο ως γνήσια αστική λαϊκή έκφραση, ως μια μορφή τέχνης που άξιζε σεβασμό και σοβαρή μελέτη. Αργότερα, στις συνθέσεις του, ενσωμάτωσε μελωδικά και ρυθμικά στοιχεία του ρεμπέτικου σε σύνθετες αρμονικές και ορχηστρικές φόρμες.

Η κίνηση αυτή ήταν ριζοσπαστική. Ο Χατζιδάκις αμφισβήτησε την ιεραρχία που διαχώριζε την «υψηλή» από τη «χαμηλή» κουλτούρα, επιμένοντας ότι η αληθινή τέχνη σχετίζεται με το βάθος και την ουσία κι όχι με την ταξική ή κοινωνική τοποθέτηση. Με αυτόν τον τρόπο υπονόμευε ακόμη μία πολιτισμική βάση του λαϊκισμού: την πρόχειρη και απόλυτη αντίθεση ανάμεσα στην «ελίτ» και στον «λαό».

Η ανένδοτη υπεράσπιση αισθητικών αρχών και αξιών

Εδώ ακριβώς βρίσκεται και το φαινομενικά παράδοξο της στάσης του. Ο Χατζιδάκις υπερασπιζόταν με πάθος την καλλιτεχνική αυτονομία. Αρνιόταν να συμβιβαστεί με τη μετριότητα και χρησιμοποιούσε συχνά σκληρή γλώσσα απέναντι σε ό,τι αντιλαμβανόταν ως πολιτισμική χυδαιότητα. Ως αποτέλεσμα, αρκετοί τον θεωρούσαν ελιτιστή.

Η προσέγγισή του ήταν, ωστόσο, βαθιά δημοκρατική ως προς την πρόθεσή της. Πίστευε στην ικανότητα του κοινού να δεχθεί την πρόκληση, να καλλιεργηθεί και να εμπνευστεί. Το να απαιτεί περισσότερα από τον ακροατή αποτελούσε για εκείνον μορφή σεβασμού.

Η λεπτή αυτή γραμμή ανάμεσα στα υψηλά αισθητικά πρότυπα και στην προσπάθειά του να εξυψώσει το λαϊκό αίσθημα και να καλλιεργήσει την κριτική του συνείδηση είναι που καθιστά τη στάση του Χατζιδάκι δύσκολη να κατηγοριοποιηθεί και ταυτόχρονα τόσο ανθεκτική στον χρόνο. Δεν ήταν –ασφαλώς– ούτε λαϊκιστής ούτε ένας «εστέτ» κλεισμένος σε έναν «γυάλινο πύργο». Ήταν, με τον δικό του τρόπο, ένας ιδιαίτερα επιδραστικός δημόσιος διανοούμενος.

Σε μια εποχή κατά την οποία νέα κύματα λαϊκισμού αναδύονται διεθνώς και ενισχύονται από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, τη λογική των αλγορίθμων και την προώθηση της εχθροπάθειας, τα λόγια και οι πράξεις του αποκτούν νέα σημασία.

Ασφαλώς, τα ψηφιακά μέσα δεν δημιούργησαν τη χυδαιότητα, την υπεραπλούστευση ή τη χειραγώγηση. Δημιούργησαν, όμως, ένα νέο περιβάλλον μέσα στο οποίο αυτές μπορούν να διαδίδονται ταχύτερα, να επιβραβεύονται συστηματικά και να εμφανίζονται ως αυθεντική έκφραση της κοινής γνώμης.

Μέσα σε αυτό το τοπίο, ο Χατζιδάκις μάς υπενθυμίζει ότι η αισθητική ευθύνη δεν αποτελεί πολυτέλεια ή διακοσμητικό συμπλήρωμα της δημοκρατικής ζωής. Βρίσκεται στον πυρήνα της.

Όπως είδαμε, η προειδοποίησή του ήταν διπλή. Ο λαϊκισμός και ο ελιτισμός είναι και οι δύο εχθροί τόσο του πολιτισμού όσο και της ίδιας της δημοκρατίας. Ο λαϊκισμός ισοπεδώνει, εκχυδαΐζει και καταστρέφει την –σύμφυτη με την ανθρώπινη κατάσταση– πολυπλοκότητα. Ο ελιτισμός απομονώνει, αποκλείει και διαρρηγνύει τη συνοχή του κοινωνικού ιστού.

Άλλωστε, η λειτουργία της δημοκρατίας δεν εξαρτάται μόνο από τους νόμους, τις εκλογές και τους θεσμούς. Εξαρτάται και από την ύπαρξη ενός κοινού πολιτισμικού χώρου μέσα στον οποίο τίθενται ουσιώδη ερωτήματα αντί να καταναλώνονται έτοιμες απαντήσεις.

Σήμερα, σε μια δημόσια σφαίρα όπου η εντυπωσιοθηρία ανταμείβεται περισσότερο από την επιχειρηματολογία και η ευκολία συχνά υπερισχύει της σκέψης, ο λόγος του Χατζιδάκι λειτουργεί ως μια διαρκής πρόκληση και υπενθύμιση ότι τίποτα δεν πρέπει να θεωρείται δεδομένο.

* Το άρθρο βασίζεται σε ομιλία που εκφωνήθηκε στο διεθνές συνέδριο «Manos Hadjidakis: musique, culture et politique», το οποίο πραγματοποιήθηκε στο Πανεπιστήμιο της Σορβόννης, στις 21 και 22 Νοεμβρίου 2025.