Η φωτογράφος Σύλβια Κουβέλη μιλά για το project boobs, την αποδοχή του σώματος, την πρόληψη του καρκίνου του μαστού και τη δύναμη των αληθινών εικόνων.
Τι βλέπουμε όταν κοιτάζουμε ένα σώμα; Την πραγματικότητά ή την εικόνα που έχουμε μάθει να περιμένουμε από αυτό; Από αυτή ακριβώς την απόσταση ανάμεσα στο πραγματικό σώμα και στο σώμα όπως προβάλλεται δημόσια γεννήθηκε, το 2017, το boobs της φωτογράφου Σύλβιας Κουβέλη. Αφετηρία του project ήταν μια απλή αλλά ουσιαστική ερώτηση: πώς μπορούμε να φροντίσουμε το στήθος και την υγεία του, αν δεν γνωρίζουμε πραγματικά το ίδιο μας το σώμα;
Έκτοτε, περισσότερες από εκατό γυναίκες διαφορετικών ηλικιών και βιωμάτων έχουν σταθεί μπροστά στον φακό της. Χωρίς ρετούς και χωρίς την πρόθεση να εξαφανιστούν ουλές, ρυτίδες, αλλαγές μετά τον θηλασμό ή τα ίχνη μιας χειρουργικής επέμβασης, οι φωτογραφίες της λειτουργούν σαν ένας ειλικρινής καθρέφτης. Δεν αναζητούν το «τέλειο» σώμα, επιχειρούν να κάνουν ορατό το πραγματικό.
Για τη Σύλβια Κουβέλη, η φωτογραφία δεν μπορεί από μόνη της να λειτουργήσει ως πρόληψη. Μπορεί όμως να μας κάνει να κοιτάξουμε εκεί όπου συχνά αποφεύγουμε να κοιτάξουμε και, κυρίως, να γίνει η αφορμή για μια συζήτηση που μέχρι χθες δυσκολευόμασταν να ξεκινήσουμε.
Μιλήσαμε μαζί της για την αποδοχή του σώματος, τον καρκίνο του μαστού, τη μαστεκτομή, τα κοινωνικά ταμπού, τη λογοκρισία των εικόνων στα social media και για το γιατί, εννέα χρόνια μετά την έναρξη του boobs, η ανάγκη να βλέπουμε αληθινά σώματα παραμένει εξίσου επιτακτική.
Το boobs ξεκίνησε το 2017 από μια πολύ απλή αλλά ουσιαστική σκέψη: πώς μπορούμε να φροντίσουμε το στήθος και την υγεία του, αν δεν το γνωρίζουμε πραγματικά; Πώς γεννήθηκε αυτή η ιδέα και πότε καταλάβατε ότι μπορούσε να εξελιχθεί σε κάτι πολύ μεγαλύτερο από ένα φωτογραφικό project;
Είχα πέσει τυχαία πάνω σε ένα άρθρο που αναφερόταν σε αύξηση των διαγνώσεων καρκίνου του μαστού σε νεότερες γυναίκες. Τότε ήμουν 32 χρονών και αναρωτήθηκα τι γνώριζα πραγματικά για τον καρκίνο του μαστού. Ροζ κορδελάκι, Οκτώβριος και ένας αγώνας δρόμου πέντε χιλιομέτρων. Ουσιαστικά, σχεδόν τίποτα. Άρχισα λοιπόν να ρωτάω φίλες μου της ίδιας ηλικίας τι γνώριζαν εκείνες και συνειδητοποίησα ότι ένα μεγάλο ποσοστό νέων γυναικών στην Ελλάδα δεν γνωρίζει πραγματικά το ίδιο του το στήθος ή ντρέπεται γι’ αυτό. Κάπως έτσι γεννήθηκε η ερώτηση: «Πώς μπορούμε να φροντίσουμε το στήθος μας και την υγεία του, αν δεν το γνωρίζουμε καν;» Και μαζί της προέκυψε η ανάγκη για μια ρεαλιστική απεικόνιση της ποικιλομορφίας του στήθους. Γιατί αυτό το «τέλειο» που συχνά κυνηγάμε και μας δημιουργεί ανασφάλεια στην πραγματικότητα δεν υπάρχει. Κάθε στήθος είναι διαφορετικό, ακόμη και στο ίδιο σώμα. Αν συνειδητοποιήσουμε ότι δεν είμαστε η εξαίρεση αλλά ο κανόνας, μπορούμε να έρθουμε ένα βήμα πιο κοντά στην αποδοχή του σώματός μας και, τελικά, στη φροντίδα του. Όταν ξεκίνησα το boobs το 2017, δεν είχα σκεφτεί ότι θα εξελισσόταν σε κάτι μεγαλύτερο από ένα φωτογραφικό project. Απλώς αφοσιώθηκα σε αυτό. Σήμερα βρίσκομαι σε μια φάση όπου θέλω να περάσει από τη μορφή μιας ανεξάρτητης, μη κερδοσκοπικής πρωτοβουλίας σε κάτι πιο δομημένο, ώστε να μπορεί να είναι βιώσιμο, να συνεχίσει να υπάρχει και να εξελίσσεται με ουσιαστικό τρόπο.
Όταν ξεκινήσατε να φωτογραφίζετε γυναικεία στήθη, τι ήταν αυτό που σας ενδιέφερε περισσότερο: το σώμα, η προσωπική ιστορία πίσω από αυτό ή η σχέση της κάθε γυναίκας με την εικόνα της;
Το σώμα και η προσωπική ιστορία της κάθε γυναίκας συνδέονται άμεσα. Από την αρχή, λοιπόν, το σώμα αποκτούσε ενδιαφέρον ακριβώς μέσα από την προσωπική ιστορία. Τα τελευταία χρόνια έχω αρχίσει να εστιάζω περισσότερο και στη μεταφορά αυτών των προσωπικών αφηγήσεων, γιατί μέσα από τη διαδρομή του project συνειδητοποίησα ότι οι προσωπικές ιστορίες είναι τελικά και κοινές ιστορίες. Όλες και όλοι, λίγο πολύ, έχουμε βιώσει παρόμοιες καταστάσεις ή έχουμε νιώσει κάτι αντίστοιχο, ανεξάρτητα από το αν έχουμε νοσήσει ή όχι.
Περισσότερες από εκατό γυναίκες διαφορετικών ηλικιών, σωμάτων και βιωμάτων έχουν βρεθεί μπροστά στον φακό σας. Τι σας έχει διδάξει αυτή η εμπειρία για τον τρόπο με τον οποίο οι γυναίκες αντιλαμβάνονται το σώμα τους;
Είναι πάρα πολύ συνηθισμένο, όταν τραβάω τη φωτογραφία και τη δείχνω στο άτομο που έχω φωτογραφίσει, να ακούω: «Α, έτσι είναι το στήθος μου; Ωραίο είναι!». Συνήθως η εικόνα που έχει κάποιος για το σώμα του είναι πιο αρνητική από αυτό που τελικά βλέπει στη φωτογραφία. Να τονίσω ότι καμία από τις φωτογραφίες μου δεν έχει υποστεί επεξεργασία. Για μένα λειτουργούν σαν ένας φωτογραφικός καθρέφτης. Ένα ακόμη πολύ χαρακτηριστικό στοιχείο είναι ότι οι γυναίκες μεγαλύτερης ηλικίας είναι συχνά πολύ πιο άνετες με το σώμα τους. Ίσως επειδή έχουν αναγνωρίσει τη δύναμη αυτού του σώματος, το πόσο ανθεκτικό είναι, και τείνουν να το αγαπούν περισσότερο. Πολλές γυναίκες έχουν επικοινωνήσει μαζί μου μετά τη φωτογράφιση και μου έχουν πει ότι η διαδικασία τις βοήθησε να αγαπήσουν περισσότερο το σώμα τους ή να το δουν με διαφορετικό τρόπο.
Πώς χτίζεται η εμπιστοσύνη πριν από μια τόσο προσωπική φωτογράφιση; Υπάρχει μια στιγμή κατά την οποία παύετε να είστε φωτογράφος και γίνεστε περισσότερο ακροάτρια;
Ποτέ δεν παύω να είμαι φωτογράφος. Είναι πολύ σημαντικό, από την πρώτη κιόλας επαφή, να είναι ξεκάθαρο ότι εγώ είμαι το άτομο πίσω από την κάμερα και ότι η σχέση που δημιουργούμε έχει φωτογραφικό πλαίσιο. Είμαι όμως και άνθρωπος, είμαι ερευνήτρια, είμαι γυναίκα. Όλα αυτά τα στοιχεία τα φέρνω αναπόφευκτα μέσα στη φωτογραφική σχέση. Για να χτιστεί η εμπιστοσύνη, προηγείται συνήθως μια χαλαρή συζήτηση. Οργανώνω τις φωτογραφίσεις έτσι ώστε να ξεκινούν με μια μικρή συνάντηση με τα τρία έως έξι άτομα που θα φωτογραφηθούν. Πίνουμε έναν καφέ, παρουσιάζω το boobs και μοιραζόμαστε προσωπικά βιώματα. Στη συνέχεια κάθε άτομο περνά ξεχωριστά στον χώρο του στούντιο για τη φωτογράφιση. Στις περιπτώσεις όπου η φωτογραφιζόμενη έρχεται μόνη της, μιλάμε πρώτα για το γιατί θέλει να φωτογραφηθεί και για το ποια είναι η σχέση της με το στήθος της.
Στις εικόνες του boobs βλέπουμε σώματα χωρίς εξιδανίκευση: διαφορετικές ηλικίες, ουλές, εγκυμοσύνη, θηλασμό, χειρουργικές επεμβάσεις. Πόσο συνειδητή ήταν από την αρχή η απόφαση να απομακρυνθείτε από την «τέλεια» εικόνα του γυναικείου σώματος;
Αυτή η απόφαση είναι ο πυρήνας του boobs. Το project δεν θα είχε κανένα νόημα αν άρχιζα να αφαιρώ σημάδια από τον ήλιο, ουλές από χειρουργεία ή ρυτίδες, ή αν «διόρθωνα» ψηφιακά τα σώματα. Τότε θα χανόταν η πραγματικότητα και θα παύαμε να βλέπουμε τον εαυτό μας και άλλες γυναίκες που μοιάζουν με εμάς. Πώς θα εξοικειωθούμε με τα σώματά μας αν τα «διορθώνουμε» ψηφιακά και τα κρύβουμε πίσω από φίλτρα; Το πρώτο και πολύ σημαντικό βήμα είναι να εξοικειωθούμε με το σώμα όπως πραγματικά είναι, ώστε να μπορέσουμε να το αποδεχτούμε και να αρχίσουμε να το φροντίζουμε.
Η εμπειρία του καρκίνου του μαστού και μιας μαστεκτομής μπορεί να επηρεάσει βαθιά τη σχέση μιας γυναίκας με το σώμα και τη θηλυκότητά της. Μέσα από τις γυναίκες που έχετε συναντήσει, τι έχετε καταλάβει για αυτή τη διαδικασία επαναπροσδιορισμού;
Εδώ μπορεί να ανοίξει μια τεράστια συζήτηση που εμπλέκει κοινωνικούς αλλά και ιατρικούς παράγοντες. Δεν είναι απαραίτητα η μαστεκτομή αυτή καθαυτή που αλλάζει την αίσθηση της θηλυκότητας. Έχει να κάνει με το σύνολο της εμπειρίας της νόσου, από τη διάγνωση έως τις θεραπείες. Έχει να κάνει και με το γεγονός ότι, για μεγάλο χρονικό διάστημα, η γυναίκα αντιμετωπίζεται κυρίως ως ογκολογική ασθενής. Έχει να κάνει επίσης με τη θεραπεία. Για παράδειγμα, μια ορμονοθεραπεία μπορεί να οδηγήσει σε πρόωρη εμμηνόπαυση και να επηρεάσει την επιθυμία για ερωτική επαφή, κάτι για το οποίο δεν συζητάμε αρκετά. Είναι ένα πολύ ευρύ θέμα και σχετίζεται τόσο με το πώς αντιλαμβανόμαστε κοινωνικά το γυναικείο σώμα όσο και με το τι συμβολικό βάρος αποδίδουμε στο στήθος. Θα επιστρέψω και πάλι στην έννοια της αποδοχής. Στην περίπτωση ενός σώματος που έχει περάσει από ένα χειρουργείο, όπως μια μαστεκτομή, είναι σημαντική τόσο η αποδοχή από το ίδιο το άτομο όσο και από τους ανθρώπους γύρω του. Αν έχεις ένα μεγάλο σημάδι στο στήθος επειδή αφαίρεσες έναν όγκο και αυτή η επέμβαση σου έσωσε τη ζωή, αυτό το σημάδι δεν αφαιρεί τίποτα από τη θηλυκότητά σου και δεν σε κάνει λιγότερο ελκυστική. Όσο περισσότερο εξοικειωνόμαστε με αυτές τις εικόνες και παύουμε να εξιδανικεύουμε το γυναικείο σώμα, τόσο περισσότερο βοηθάμε και τις γυναίκες που έχουν περάσει μια τόσο δύσκολη εμπειρία να αισθανθούν ότι δεν έχουν χάσει κάτι από τον εαυτό τους.
Υπάρχει ακόμη, το 2026, ταμπού γύρω από το γυναικείο στήθος; Και είναι διαφορετικό όταν μιλάμε για σεξουαλικότητα και διαφορετικό όταν μιλάμε για ασθένεια;
Ίσως σήμερα να υπάρχουν ακόμη περισσότερα ταμπού γύρω από το γυναικείο στήθος, γιατί παρατηρώ μια τάση προς μεγαλύτερο κοινωνικό συντηρητισμό. Σίγουρα έχουμε κάνει βήματα προόδου. Όμως, όσο κρίνουμε και κρινόμαστε για το πώς παρουσιάζουμε το στήθος μας — για το αν φοράμε σουτιέν, για το αν διαγράφονται οι θηλές μέσα από το μπλουζάκι, για το τι καλύπτει το μαγιό — τα ταμπού εξακολουθούν να υπάρχουν. Θα έλεγα μάλιστα στις ίδιες τις γυναίκες που διαβάζουν αυτή τη συνέντευξη να αναρωτηθούν: «Πώς νιώθω εγώ για το στήθος μου;». Στην Ελλάδα εξακολουθούν να υπάρχουν πολλά ταμπού γύρω από το σώμα, τη σεξουαλικότητα και την ασθένεια, και συχνά αυτά αλληλοσυνδέονται. Για παράδειγμα, ακόμη αποφεύγουμε να πούμε τη λέξη «καρκίνος». Παράλληλα, μέσα στη διαδικασία της θεραπείας σπάνια συζητάμε ανοιχτά με τους γιατρούς μας για τη σεξουαλικότητα και για το πώς μπορεί να επηρεαστεί η ερωτική ζωή μετά τη θεραπεία. Οπότε, ναι, υπάρχουν ακόμη πολλά θέματα που δυσκολευόμαστε να συζητήσουμε ανοιχτά.
Το στήθος στη δημόσια εικόνα μιας γυναίκας εξακολουθεί να συνδέεται πολύ περισσότερο με την ελκυστικότητα παρά με την υγεία του. Πιστεύετε ότι αυτή η αντίφαση δυσκολεύει ακόμη και τη συζήτηση γύρω από την πρόληψη του καρκίνου του μαστού;
Σαφώς. Θα αναφερθώ πολύ συγκεκριμένα στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, τα οποία λογοκρίνουν αυστηρά εικόνες γυναικείου στήθους ακόμη και όταν αυτές σχετίζονται με τον καρκίνο του μαστού ή με την ενημέρωση γύρω από την υγεία. Το Instagram και το Facebook έχουν επανειλημμένα αφαιρέσει δικό μου περιεχόμενο, ενώ ο λογαριασμός του boobs στο Instagram, @boobs4prevention, έχει δεχθεί περιορισμούς που επηρεάζουν, μεταξύ άλλων, την προβολή των αναρτήσεων σε χρήστες που δεν τον ακολουθούν. Αυτό από μόνο του δείχνει πόσο αντιφατική παραμένει η δημόσια σχέση μας με το γυναικείο στήθος.
Ο Οκτώβριος έχει γεμίσει με ροζ κορδέλες και καμπάνιες ευαισθητοποίησης. Υπάρχει ο κίνδυνος ο καρκίνος του μαστού να μετατρέπεται για έναν μήνα σε ένα επικοινωνιακό «θέμα», ενώ οι πραγματικές εμπειρίες των γυναικών παραμένουν στο περιθώριο;
Θεωρώ πολύ σημαντικό ότι ένας ολόκληρος μήνας είναι αφιερωμένος στην ενημέρωση και την ευαισθητοποίηση για τον καρκίνο του μαστού. Είναι επίσης σημαντικό ότι επικοινωνιακά το θέμα αποκτά μεγάλη έκταση, γιατί πρόκειται για μια πολύ συχνή νόσο. Το κρίσιμο είναι η ενημέρωση να μην περιορίζεται μόνο στην εικόνα μιας καμπάνιας, αλλά να οδηγεί σε πραγματική γνώση, προληπτικό έλεγχο και ουσιαστική συζήτηση γύρω από τις εμπειρίες των ανθρώπων που νοσούν. Και βέβαια να θυμόμαστε ότι η έγκαιρη διάγνωση είναι εξαιρετικά σημαντική.
Πιστεύετε ότι η φωτογραφία μπορεί πραγματικά να συμβάλει στην πρόληψη; Ή η δύναμή της βρίσκεται αλλού, στο ότι μπορεί να μας κάνει να κοιτάξουμε κάτι που συνήθως αποφεύγουμε;
Η δύναμη της φωτογραφίας βρίσκεται στο γεγονός ότι μας εκθέτει σε εικόνες και πραγματικότητες που ίσως δεν είχαμε σκεφτεί ότι υπάρχουν. Αυτό που προσπαθώ πάντα να πετύχω μέσα από τις εκθέσεις του boobs είναι να γίνουν αφορμή για να ανοίξει μια δύσκολη συζήτηση. Μπορεί αυτή η συζήτηση να είναι ανάμεσα σε μια γυναίκα που έχει διαγνωστεί με καρκίνο του μαστού και την οικογένεια ή τους φίλους της. Μπορεί, αντίστροφα, να είναι μια φίλη, ένας σύντροφος, μια γειτόνισσα ή οποιοσδήποτε άνθρωπος έχει δει την έκθεση και αποφασίζει να ξεκινήσει εκείνος τη δύσκολη κουβέντα, για να προσφέρει στήριξη. Αν η φωτογραφία μπορεί να δημιουργήσει αυτόν τον χώρο επικοινωνίας, τότε έχει ήδη επιτελέσει έναν πολύ σημαντικό ρόλο.
Το project έχει ταξιδέψει από την Αθήνα και τη Θεσσαλονίκη έως το Λος Άντζελες, τη Βαρκελώνη και άλλες πόλεις. Αλλάζει ο τρόπος με τον οποίο αντιδρά το κοινό στο γυναικείο σώμα από χώρα σε χώρα;
Πάρα πολύ. Στην Ισπανία, για παράδειγμα, υπάρχει μεγαλύτερη εξοικείωση με το γυμνό στήθος, καθώς το topless στις παραλίες είναι πολύ πιο συνηθισμένο και κοινωνικά αποδεκτό. Και δεν αναφέρομαι μόνο στις νεότερες γυναίκες. Αυτή η εξοικείωση υπάρχει και μέσα στην οικογένεια και στον δημόσιο χώρο. Αυτό επηρεάζει, φυσικά, και τον τρόπο με τον οποίο το κοινό προσεγγίζει μια φωτογραφική πρωτοβουλία όπως το boobs. Υπάρχει λιγότερη αμηχανία και περισσότερη αποδοχή. Στις ΗΠΑ, τα άτομα που φωτογράφισα ήταν πολύ πρόθυμα να μιλήσουν για τον καρκίνο του μαστού και την εμπειρία τους, αλλά και να δείξουν τα πρόσωπά τους. Η δουλειά που έκανα εκεί περιλάμβανε και βιντεοσκοπημένες συνεντεύξεις. Όλοι όσοι συμμετείχαν — γυναίκες αλλά και ένας άνδρας που είχε διαγνωστεί με καρκίνο του μαστού — ένιωθαν άνετα να εμφανιστούν και να μιλήσουν ανοιχτά για την εμπειρία τους. Στην Ελλάδα αυτό εξακολουθεί να είναι δυσκολότερο, αλλά ελπίζω ότι στο άμεσο μέλλον θα γίνουμε πιο άνετοι τόσο με τα σώματά μας όσο και με το να μιλάμε ανοιχτά για τον καρκίνο.
Το boobs εξελίσσεται πλέον και σε άλλες θεματικές, όπως το mommyboobs και το queerboobs. Τι σας έκανε να διευρύνετε το project πέρα από τον καρκίνο του μαστού και να μιλήσετε συνολικότερα για την ταυτότητα και την εμπειρία του σώματος;
Μέσα από όλες τις συναντήσεις και τις συζητήσεις που έχω κάνει σε σχέση με το στήθος και μέσα από τους ανθρώπους που έχω γνωρίσει, συνειδητοποίησα ότι υπάρχουν πολλές ακόμη αφηγήσεις γύρω από αυτό. Άρχισα, λοιπόν, να εξερευνώ και άλλους παράγοντες που επηρεάζουν τη σχέση μας με το στήθος μας: κοινωνικά ή κοινοτικά πρότυπα, σεξουαλικό προσανατολισμό, έκφραση ταυτότητας φύλου, προκαταλήψεις και διακρίσεις. Σε σχέση με τη μητρότητα, με ενδιαφέρει επίσης το πώς αλλάζει το στήθος μετά τη γέννα ή τον θηλασμό, πώς επηρεάζεται η σχέση μιας γυναίκας με το σώμα της όταν το στήθος αποκτά μια διαφορετική λειτουργία, αλλά και το πώς αντιμετωπίζονται άλλα ζητήματα υγείας, όπως για παράδειγμα μια μαστίτιδα. Έτσι, σταδιακά, το boobs έχει αρχίσει να λειτουργεί ως μια ευρύτερη πλατφόρμα έκφρασης γύρω από το σώμα, την υγεία, τη φροντίδα, τη μητρότητα, την ταυτότητα και την προσωπική εμπειρία.
Σήμερα βομβαρδιζόμαστε από επεξεργασμένα σώματα, φίλτρα και εικόνες που συχνά δεν αντιστοιχούν σε πραγματικούς ανθρώπους. Θεωρείτε ότι η ανάγκη να βλέπουμε αληθινά σώματα είναι μεγαλύτερη απ’ ό,τι όταν ξεκινήσατε το project το 2017;
Όταν ξεκίνησα το boobs, κάποιες γυναίκες που είχαν διαγνωστεί με καρκίνο του μαστού και είχαν χειρουργηθεί επικοινώνησαν μαζί μου επειδή ήθελαν να φωτογραφηθούν ακριβώς για να υπάρχουν αυτές οι εικόνες. Μου είχαν πει ότι, όταν οι ίδιες μπήκαν στο χειρουργείο, δεν γνώριζαν πώς θα είναι το σώμα τους μετά, γιατί δεν είχαν δει ποτέ εικόνες που να τους δείχνουν πώς μπορεί να μοιάζει ένα στήθος μετά από μια τέτοια επέμβαση. Σήμερα, ευτυχώς, υπάρχουν περισσότερες τέτοιες εικόνες. Την ίδια στιγμή, όμως, εξακολουθούμε να κρυβόμαστε πίσω από φίλτρα, ψηφιακές διορθώσεις και, πλέον, εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης. Αντί να κάνουμε ένα βήμα προς την αποδοχή, πολλές φορές κάνουμε ένα ακόμη βήμα προς την απόκρυψη. Γι’ αυτό θεωρώ ότι η ανάγκη να βλέπουμε αληθινά σώματα παραμένει εξίσου σημαντική με εκείνη που υπήρχε πριν από εννέα χρόνια.
Υπάρχει κάποια γυναίκα ή κάποια στιγμή μιας φωτογράφισης που άλλαξε και εσάς προσωπικά; Μια ιστορία που εξακολουθεί να σας συνοδεύει;
Υπάρχουν πάρα πολλές στιγμές, ιστορίες και άνθρωποι που εξακολουθούν να με συνοδεύουν σε αυτή την πορεία του boobs. Δεν θα μπορούσα να ξεχωρίσω μόνο μία. Μέσα από αυτή την πρωτοβουλία νιώθω πολύ τυχερή που έχω γνωρίσει τόσο κόσμο και, κυρίως, που έχω δημιουργήσει ουσιαστικές σχέσεις και φιλίες. Αυτό που σίγουρα έχουν καταφέρει όλοι οι άνθρωποι που στάθηκαν μπροστά στον φακό μου είναι να με βοηθήσουν κι εμένα να αποδεχτώ ακόμη περισσότερο το σώμα μου και να το φροντίζω πιο συνειδητά.
Αν μια γυναίκα διαβάζει αυτή τη συνέντευξη και έχει αμελήσει τον προληπτικό της έλεγχο από φόβο, αμηχανία ή απλώς επειδή «δεν πρόλαβε», τι θα θέλατε να της πείτε σήμερα;
Να μη νιώθει ενοχές. Μόλις τελειώσει αυτή τη συνέντευξη, ας κάνει μια μικρή παύση, ας κλείσει το ραντεβού της για τον προληπτικό έλεγχο που της έχει συστήσει ο γιατρός της και μετά ας συνεχίσει τη μέρα της. Η πληροφορία βοηθά να καταπολεμήσουμε τον φόβο και η πρόληψη είναι, πάνω απ’ όλα, μια πράξη φροντίδας προς τον εαυτό μας.
19°
