Γερμανία: Η άνοδος της AfD συνδέεται με την πολιτική κουλτούρα, την ανασφάλεια και τη νοσταλγία για τη σιγουριά του παρελθόντος.
«Πάρτε έναν χάρτη που να παρουσιάζει τάσεις σχεδόν για οτιδήποτε αφορά τη Γερμανία, και τις πιο πολλές φορές θα δείτε να εμφανίζονται τα παλιά τεκτονικά ρήγματα μεταξύ Ανατολής και Δύσης: από την ψήφο, την αποδοχή των εμβολίων και την παχυσαρκία μέχρι τη χρήση της γλώσσας, τη στάση έναντι της Ρωσίας και την κατανάλωση οίνου». - Katia Hoyer, Πέρα από το Τείχος: Ανατολική Γερμανία, 1949-1990, σ. 420.
Έπειτα από 44 χρόνια υπαρκτού σοσιαλισμού και άλλα 36 φιλελεύθερου καπιταλισμού, δικαιούται να αναρωτηθεί κανείς μήπως οι κάτοικοι της άλλοτε Λαοκρατικής Δημοκρατίας της Γερμανίας (ΛΔΓ) νοστάλγησαν το ναζιστικόπαρελθόν της χώρας τους.
Ας δούμε τα οικονομικά στοιχεία. Στη Σαξονία-Άνχαλτ το κατά κεφαλήν εισόδημα φτάνει τα € 38.452 (έναντι € 65.303 της ΟΔΓ: ποσοστό 59%) και το ΑΕΠ της περιοχής ανέρχεται στα € 81.755 δισ. (μερίδιο 2% της ΟΔΓ). Συγκριτικά μιλώντας, το κατά κεφαλήν εισόδημα στο κρατίδιο υπερέχει του αντίστοιχου της Ελλάδας κατά 23%· υπερέχει και της γειτονικής Πολωνίας και της Ιαπωνίας και της Νότιας Κορέας.
Διευρύνοντας το πεδίο εστίασης σε όλη την πρώην ΛΔΓ, διαπιστώνουμε ότι η συμβολή της στο συνολικό γερμανικό ΑΕΠ παραμένει σχετικά καθηλωμένη στο 11-12%, όπως περίπου και την εποχή της ενοποίησης (1990). Ωστόσο, σε διάστημα 35 ετών, το ανατολικό κατά κεφαλήν ΑΕΠ διπλασιάστηκε, από το 37% στο 76% του δυτικού. Αυτό οφείλεται μόνο ως ένα βαθμό στη μείωση του πληθυσμού της Ανατολικής Γερμανίας τόσο σε απόλυτους αριθμούς (από 14,8 σε 12,4 εκ.) όσο και ως ποσοστό του εθνικού πληθυσμού (από 19,4% σε 15,5%).
Σειρά τώρα έχουν τα κοινωνικά στοιχεία. Ποιο χαρτί παίζουν τα απανταχού της Δύσης ακροδεξιά κόμματα; Το μεταναστευτικό. Στη Σαξονία-Άνχαλτ το ποσοστό των μεταναστών εκτιμάται στο 9% του πληθυσμού (έναντι 14,7% της ΟΔΓ) και το αντίστοιχο των κατοίκων με γερμανική υπηκοότητα που έχουν γεννηθεί στο εξωτερικό είναι περίπου στο 12% έναντι 15,7% στην ΟΔΓ – ωστόσο, στην τελευταία κατηγορία περιλαμβάνονται και άτομα με έναν τουλάχιστον Γερμανό γονέα. Συγκριτικά μιλώντας, στην Ελλάδα το ποσοστό των μεταναστών εκτιμάται στο 7,1% του πληθυσμού και το αντίστοιχο των κατοίκων με ελληνική υπηκοότητα που έχουν γεννηθεί στο εξωτερικό είναι περίπου 11,3% – ποσοστά απολύτως συγκρίσιμα με εκείνα του γερμανικού κρατιδίου.
Ως προς την υγεία, η προϋπάρχουσα διαχωριστική γραμμή Ανατολής-Δύσης τείνει να εξαλειφθεί. Για παράδειγμα, ως προς το προσδόκιμο όριο ζωής, η διαφορά μηδενίστηκε για τις γυναίκες (από 2,8 έτη το 1990 σε 0,1) και μειώθηκε δραστικά για τους άνδρες (από 3,4 έτη το 1990 σε 1,2). Ως προς τα καρδιοαγγειακά νοσήματα, η θνησιμότητα στην Ανατολή μειώθηκε από 1,5 σε 1,2 φορές της αντίστοιχής δυτικής. Αντίστοιχη μείωση παρουσίασαν τα ποσοστά του αλκοολισμού (το 1990 είχαν καταγραφεί σχεδόν 40% περισσότεροι θάνατοι στην Ανατολή) και των χρόνιων νοσημάτων, συμπεριλαμβανομένης της κατάθλιψης.
«Αντικειμενικά» στοιχεία, όπως αυτά που προεκτέθηκαν, δεν προσδιορίζουν πάντοτε την υποκειμενική μας διάθεση. Ας δούμε, λοιπόν, τον λεγόμενο δείκτη ευτυχίας, που δηλώνει πόσο ικανοποιημένοι νιώθουμε από τη ζωή μας. Εδώ θα περίμενε κανείς οι έρευνες να αποτυπώνουν δυσαρέσκεια αισθητά υψηλότερη στην Ανατολική Γερμανία, ανάλογη με την άνοδο της «αντισυστημικής» AfD στο τμήμα αυτό της χώρας. Ωστόσο, η διαδικτυακή μου αναζήτηση δείχνει μια διαφορά της τάξης του 0,15-0,20, πολύ κοντά στον γερμανικό μέσο όρο 6,9 στην κλίμακα του 10. Αν μη τι άλλο, δηλαδή, οι ανατολικοί Γερμανοί που ερωτώνται δεν δηλώνουν δυστυχέστεροι με τη ζωή τους σε σχέση με τους δυτικούς (σε χτυπητή αντίθεση με τους συμπατριώτες μας: το ελληνικό σκορ είναι 5,7 στα 10).
Συνοψίζοντας, στη Γερμανία οι Ανατολικοί δεν είναι σημαντικά φτωχότεροι, δεν κατακλύζονται από μετανάστες, δεν ζουν χειρότερα, δεν πεθαίνουν νωρίτερα, δεν δηλώνουν πιο δυστυχισμένοι από τους Δυτικούς. Στα πεδία αυτά οι περιοχές της πρώην ΛΔΓ έχουν συγκλίνει αποφασιστικά με τη Δύση. Όπως όμως δείχνουν σχετικές έρευνες πολλών ετών, αυτή η σύγκλιση δεν συνοδεύτηκε από ανάλογη αλλαγή πολιτικής κουλτούρας. Σήμερα, μεγάλη μερίδα των Ossis έχουν άλλη αντίληψη για το κράτος (πολλοί θα το ήθελαν «κράτος-πατερούλη» που φροντίζει για όλα, όπως επί ΛΔΓ), δεν απέκτησαν βαθύτερη ταύτιση με τα κόμματα που λειτουργούσαν ελεύθερα στη Δύση, ούτε και με τους θεσμούς που εισήχθησαν στη χώρα τους μετά το 1990. Οι δε μεγαλύτερης ηλικίας (45+), δηλαδή η πλειονότητα του πληθυσμού, δεν ξεχνούν τη δύσκολη μετάβαση από τη χαμηλών προσδοκιών σιγουριά της ΛΔΓ στο πρωτόγνωρο, από άποψη ευκαιριών αλλά και προκλήσεων, περιβάλλον της Δύσης.
Αν υπάρχει ένας κοινός παρονομαστής στην εκλογική στάση των Ανατολικών είναι μια πολιτική κουλτούρα αγκυροβολημένη σε ένα αυταρχικό, αν μη ολοκληρωτικό, παρελθόν. Είναι ένα σημείο αναφοράς που, αντιμέτωπο με τις προκλήσεις μιας σύγχρονης ανοιχτής κοινωνίας, γεννά αισθήματα ανασφάλειας και νοσταλγίας. Προσοχή, όμως: Οι Ανατολικογερμανοί δεν νοσταλγούν το κομμουνιστικό (πολύ λιγότερο το ναζιστικό) καθεστώς καθαυτό· νοσταλγούν τη σιγουριά, μαζί με κάποια περηφάνεια, που τους ενέπνεε. Τα πρώτα χρόνια μετά την επανένωση, η τάση αυτή ευνοούσε την Αριστερά. Εδώ και μια δεκαετία ευνοεί την άκρα Δεξιά. Είναι μια ιδιαιτερότητα, στην οποία οι Γερμανοί πολιτικοί, συμπεριλαμβανομένης της ανατολικοθρεμμένης Μέρκελ, δεν έδωσαν τη δέουσα σημασία. Και τώρα έρχεται η AfD να δρέψει τους καρπούς. Η ελπίδα είναι ότι, χωρίς κινήσεις πανικού, τα κόμματα του δημοκρατικού τόξου θα αντιδράσουν, όπως και η γερμανική Δημοκρατία που χτίστηκε πάνω στα ερείπια δύο ολοκληρωτισμών.
Με μηδενικό πρόσθετο κόστος, ευελιξία και πρακτική αξία, το NUP EDU-TOOLKIT προσφέρει στους φοιτητές κάτι περισσότερο από γνώση: τους δίνει τα εργαλεία για να μετατρέψουν τη γνώση σε πράξη.
17°
