Ostalgia: Τριάντα και πλέον χρόνια μετά την επανένωση της Γερμανίας, το «βιογραφικό ρήγμα» ανάμεσα σε Ανατολή και Δύση παραμένει ζωντανό και τροφοδοτεί την άνοδο του AfD.
Στο γερμανικό λεξιλόγιο υπάρχει μια εύστοχη λέξη: Ostalgie. Προέρχεται από το Ost (Ανατολή) και τη λέξη Nostalgia (νοσταλγία). Είναι ένας όρος που προσπαθεί να περιγράψει τη νοσταλγία για την παλιά Ανατολική Γερμανία. Την κομμουνιστική Γερμανία, το «παιδί για όλες τις δουλειές» του Στάλιν και της Στάζι, τη χώρα-σφραγίδα του Ψυχρού Πολέμου, τη χώρα όπου γράφτηκαν πολλές σελίδες της σύγχρονης παγκόσμιας Ιστορίας, αλλά και τη χώρα όπου συνέβη μία από τις μεγαλύτερες παρεξηγήσεις του 20ού αιώνα. Τη χώρα που μεγάλωσε —και με το δίκιο της— με το αίσθημα του παραμελημένου αδελφού, το βαθύ σύνδρομο της «συλλογικής μειονεξίας» έναντι της δυτικής εκδοχής της γερμανικής οικογένειας.
Η Δύση είχε την ψευδαίσθηση ότι της συμπεριφέρθηκε δίκαια. Μόνο που την είχε αποκλείσει από πολλά, νομίζοντας ότι σε αυτό το κομμάτι-απόδειξη του μεταπολεμικού διχασμού ζούσαν λιγότεροι άνθρωποι και περισσότεροι μηχανισμοί του Κρεμλίνου. Είναι μία από τις πικρές αλήθειες της «Επανένωσης», η επέτειος της οποίας πλησιάζει στις 3 Οκτωβρίου. Μια ημερομηνία που είναι ό,τι «πλησιέστερο σε εθνική εορτή διαθέτει η Γερμανία», όπως γράφει η Katja Hoyer στο βιβλίο «Πέρα από το Τείχος» (εκδ. Παπαδόπουλος, μετάφραση: Νίκος Ρούσσος).
Αυτή η αλήθεια εξηγεί σε μεγάλο βαθμό ό,τι συνέβη στις εκλογές στη Σαξονία-Άνχαλτ με τη σαρωτική νίκη του AfD. Πάνω στην επανεφεύρεση αυτής της χαμένης ταυτότητας της πρώην Ανατολικής Γερμανίας πάτησε σε όλη του την προεκλογική εκστρατεία το AfD. Ήταν γνωστό, ήδη από τις ομοσπονδιακές εκλογές, ότι ολόκληρο το μανιφέστο του AfD με τον τίτλο «Όραμα 2026» υποστηρίζει ότι η ανατολική Γερμανία θα πρέπει να θεωρείται ως μοντέλο για την υπόλοιπη χώρα και όχι ως μειονεκτούσα περιοχή-παρίας που ουδέποτε απόλαυσε τις «ίσες ευκαιρίες» που της υποσχέθηκε ο δυτικός πολιτισμός. Απεναντίας, το σύνδρομο της «συλλογικής μειονεξίας» έναντι της Δύσης ουδέποτε κατορθώθηκε να εξαλειφθεί στην πράξη —δηλαδή στην καθημερινότητα, τη ζωή και τις προσδοκίες των πρώην Ανατολικογερμανών. Η ανατολικογερμανική συλλογική ταυτότητα δεν θεραπεύτηκε ποτέ από αυτή την αίσθηση, η οποία καραδοκεί σαν αυτοάνοσο για να εκδηλωθεί. Όπως και έγινε.
Στην προσπάθεια αναβίωσης της ανατολικογερμανικής ταυτότητας, το AfD υιοθέτησε ακόμα και τα εμβληματικά δίκυκλα Simson. Εκείνα τα θρυλικά μηχανάκια και τις μοτοσικλέτες με τους δίχρονους κινητήρες που κατανάλωναν βενζίνη αναμεμειγμένη με λάδι και ήταν γνωστά για τρία πράγματα: τους συμβολισμούς για την αντοχή της σοσιαλιστικής οικονομίας, τον θόρυβο που θύμιζε παλιό καΐκι και τον τρομερό καπνό την ώρα που έπαιρναν μπρος. Στις 24 του περασμένου Αυγούστου, ο ήχος χιλιάδων τέτοιων κινητήρων γέμισε τον χώρο του φεστιβάλ στο μεσαιωνικό γερμανικό χωριό Κβέντλινμπουργκ, καθώς ο επικεφαλής του AfD, Ούλριχ Ζίγκμουντ, ηγήθηκε μιας αυτοκινητοπομπής πάνω σε ένα μπλε Simson. Ήταν το ανοιχτό μπλε που αποτελούσε το επίσημο χρώμα στα πουκάμισα των αντιπροσωπειών της FDJ (της κομμουνιστικής νεολαίας της Ανατολικής Γερμανίας) όταν έρχονταν κάθε Σεπτέμβριο στην Ελλάδα, στα φεστιβάλ της ΚΝΕ…
Σχεδόν 5.000 άτομα συγκεντρώθηκαν εκείνη την Κυριακή στην προεκλογική εκδήλωση-επίδειξη μοτοσικλέτας του κόμματος «Εναλλακτική για τη Γερμανία» (AfD), ενόψει των εκλογών στο ανατολικό γερμανικό κρατίδιο της Σαξονίας-Άνχαλτ. Και όλοι θυμήθηκαν την ιστορία αυτών των δικύκλων που, για τις προεκλογικές του ανάγκες, το AfD μετέτρεψε σε σύμβολο της ανατολικογερμανικής ταυτότητας. Η εταιρεία ιδρύθηκε το 1856 στο Ζουλ της Γερμανίας από τους Εβραίους αδελφούς Λόεμπ και Μωυσή Simson. Ξεκίνησε ως εταιρεία κατασκευής χάλυβα και όπλων, επεκτάθηκε στην παραγωγή ποδηλάτων τη δεκαετία του ’20 και αργότερα σε ορισμένα μοντέλα πολυτελών —για την εποχή— αυτοκινήτων. Η οικογένεια Simson εγκατέλειψε τη Γερμανία γύρω στο 1930 και το εργοστάσιο πέρασε στα χέρια των Ναζί. Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο πέρασε στα χέρια των Σοβιετικών, μετατράπηκε σε κρατική ιδιοκτησία το 1952 και άρχισε να παράγει δίκυκλα, ορισμένα από τα οποία απέκτησαν θρυλική φήμη, ιδίως σε χώρες-δορυφόρους της ΕΣΣΔ όπου η δυτική τεχνολογία δεν μπορούσε να διεισδύσει. Μετά την επανένωση των δύο Γερμανιών, η εταιρεία έκανε πολλές και φιλότιμες προσπάθειες να σταθεί απέναντι στον ανταγωνισμό, αλλά δεν τα κατάφερε. Το 2002 έκλεισε οριστικά.
Η Ανατολική Γερμανία ξεκίνησε το 1990 με τεράστιο μειονέκτημα έναντι της Δυτικής σε ιδιωτική περιουσία, επιχειρηματική ιδιοκτησία, εταιρικές έδρες, κεφάλαια, μεγάλες επιχειρήσεις, καθώς και σε πανεπιστημιακές και διοικητικές ελίτ. Μετά την επανένωση, μεγάλο μέρος της παραγωγικής βάσης της Ανατολής αναδιαρθρώθηκε ή εξαφανίστηκε, όπως συνέβη με τα δίκυκλα Simson (και ειρήσθω εν παρόδω, το ίδιο συνέβη και με τη θρυλική αυτοκινητοβιομηχανία που παρήγαγε τα γνωστά Trabant). Η ίδια η γερμανική κυβέρνηση είχε αναγνωρίσει, ήδη από τη δεκαετία του 1990, ότι η μετάβαση από την κρατική οικονομία στη δυτικογερμανική οικονομία της αγοράς ήταν εξαιρετικά βίαιη και απότομη: οι ανατολικογερμανικές επιχειρήσεις έχασαν τις αγορές της Ανατολικής Ευρώπης και βρέθηκαν ξαφνικά αντιμέτωπες με τον δυτικό ανταγωνισμό. Ήταν προεξοφλημένο ποιος θα ήταν ο κερδισμένος σε εκείνη την άνιση μάχη.
Η ομοσπονδιακή κυβέρνηση της Γερμανίας, στην έκθεσή της για τα 30 χρόνια από την επανένωση, κατέγραφε ότι οι μικτοί μισθοί στην Ανατολή αντιστοιχούσαν περίπου στο 85% του δυτικογερμανικού επιπέδου. Η διαφορά στις πραγματικές συνθήκες διαβίωσης ήταν μικρότερη, περίπου 7%, επειδή το κόστος ζωής στην Ανατολή ήταν χαμηλότερο. Ωστόσο, η μισθολογική και περιουσιακή απόσταση παρέμενε. Όλο αυτό το κοινωνιολογικό υπόβαθρο της προβληματικής επανένωσης διατηρείται μέχρι σήμερα.
Η Ostalgie δεν εμφανίστηκε απλώς επειδή κάποιοι Ανατολικογερμανοί «αγάπησαν την κομμουνιστική δικτατορία», αναφέρει μια πολύ σημαντική έρευνα που διεξήγαγε το Πανεπιστήμιο της Λειψίας με αφορμή τα 30 χρόνια από την επανένωση. Μεταξύ άλλων, η έρευνα εξετάζει την περίπτωση ενός ανθρώπου που το 1989 ήταν 35 ετών: είχε επάγγελμα, κοινωνικό κύκλο, σπίτι, επαγγελματική ταυτότητα και συγκεκριμένη θέση στην κοινωνία. Ο άνθρωπος αυτός βρέθηκε μέσα σε λίγα χρόνια σε μια εντελώς διαφορετική πραγματικότητα. Η δουλειά του μπορεί να χάθηκε, η επιχείρησή του να έκλεισε, το επάγγελμά του να απαξιώθηκε και το πτυχίο ή η εμπειρία του να έχασαν την αξία τους. Οι δυτικογερμανικές επιχειρήσεις και θεσμοί έγιναν το νέο πρότυπο. Έτσι δημιουργήθηκε αυτό που οι κοινωνιολόγοι αποκαλούν «βιογραφικό ρήγμα». Το ζήσαμε κι εμείς εδώ κατά την περίοδο της κρίσης, όταν πολλοί αλλάξαμε επαγγελματική πορεία και κοινωνικό status μετά από βίαιες αλλαγές στο οικονομικό πεδίο. Είναι ανθρώπινο να νοσταλγήσει κανείς όχι κατ' ανάγκην το προηγούμενο πολιτικό σύστημα, αλλά τη ζωή και την ασφάλεια που είχε μέσα σε αυτό.
Η σχετική έρευνα καταλήγει στο ότι η Ostalgie προκύπτει από δύο παράλληλες διαδικασίες: την πολιτική κοινωνικοποίηση στη ΛΔΓ (DDR) και τις πραγματικές δυσκολίες που προκάλεσε η μετάβαση μετά την επανένωση. Στη βιβλιογραφία της έρευνας περιγραφόταν η νοσταλγική, επιλεκτική ανάμνηση θετικών πλευρών της ζωής στη ΛΔΓ: η αίσθηση κοινωνικής και εργασιακής ασφάλειας, η κοινωνική ισότητα, οι φθηνές υπηρεσίες, οι παιδικές αναμνήσεις, τα τοπικά προϊόντα, η καθημερινή κουλτούρα, η γειτονιά και η κοινότητα, η αίσθηση ότι «όλοι γνωρίζονταν» και ότι η ζωή ήταν πιο προβλέψιμη από σήμερα.
Όμως, όλο αυτό το σκηνικό καταφέρνει να χτίσει ένα άλλο «Τείχος», μακριά από την πραγματικότητα που ίσχυε στην καθημερινότητα των πολιτών της Ανατολικής Γερμανίας. Και αυτό ακριβώς εκμεταλλεύεται η Ακροδεξιά, εξηγώντας εν μέρει τη συντριπτική της νίκη: ότι ο ολοκληρωτισμός και η έλλειψη δημοκρατίας φαντάζουν ως ένα απροσδιόριστο νεφέλωμα μπροστά στις καθημερινές ανάγκες για οικονομική εξασφάλιση, φθηνή πρόσβαση σε βασικά αγαθά και προστασία από τους κινδύνους που εκείνη επικαλείται (μετανάστευση, «απειλές» για την παραδοσιακή οικογένεια κ.ά.). Πρόκειται για όπλα που έχει εντάξει στο οπλοστάσιό της όχι μόνο στη Γερμανία, αλλά σε ολόκληρη την Ευρώπη.
Η Ostalgie μπορεί να έχει τα δίκια της, αλλά διαθέτει και μία ακόμα ιδιότητα: λειτουργεί ως ιστορικό πλυντήριο για τον ανατολικογερμανικό σταλινισμό. «Μετά την πτώση του Τείχους, τα γερμανικά μέσα ενημέρωσης χαρακτήρισαν την Ανατολική Γερμανία "το πιο τελειοποιημένο κράτος παρακολούθησης όλων των εποχών"», γράφει η δικηγόρος Anna Funder στο βιβλίο της «Stasiland - Ιστορίες πίσω από το Τείχος του Βερολίνου» (εκδόσεις Οκτώ, μετάφραση: Τρισεύγενη Παπαϊωάννου). «Στο τέλος, η Στάζι είχε 97.000 υπαλλήλους —παραπάνω από αρκετούς για να επιτηρεί μια χώρα 17 εκατομμυρίων κατοίκων. Είχε όμως επίσης 173.000 πληροφοριοδότες στον ανατολικογερμανικό πληθυσμό. Υπολογίζεται ότι στο Τρίτο Ράιχ του Χίτλερ αντιστοιχούσε ένας πράκτορας της Γκεστάπο σε 2.000 κατοίκους, ενώ στην ΕΣΣΔ του Στάλιν ένας πράκτορας της KGB σε 5.830 άτομα. Στη ΛΔΓ υπήρχε ένας πράκτορας της Στάζι ανά 23 άτομα. Σύμφωνα με ορισμένους υπολογισμούς, αν συμπεριληφθούν οι χαφιέδες μερικής απασχόλησης, η αναλογία ανέρχεται σε έναν χαφιέ ανά 6,5 πολίτες».
24°
