Το μοναχικό πλήθος του 21ου αιώνα: Η αδιάκοπη επικοινωνία δεν εγγυάται κοινωνικούς δεσμούς και η διαρκής έκθεση στους άλλους μπορεί να συνυπάρχει με βαθύτερη απομόνωση. Τα στοιχεία του IPPR
Ποτέ δεν ήμασταν τόσο συνδεδεμένοι με τους άλλους και ίσως ποτέ τόσο απομακρυσμένοι από αυτούς. Μια βρετανική έρευνα για τη μοναξιά των νέων ξαναφέρνει στο προσκήνιο τον David Riesman και τη σκοτεινότερη προειδοποίηση της Hannah Arendt.
Ένας στους 20 νέους στην Αγγλία δηλώνει σήμερα ότι δεν έχει ούτε έναν στενό φίλο. Το 2014 η αναλογία ήταν ένας στους 100. Μεταξύ των νέων 16-21 ετών μειώνεται αισθητά το ποσοστό εκείνων που έχουν τουλάχιστον τρεις στενούς φίλους.
Τα στοιχεία προέρχονται από μία έκθεση του Institute for Public Policy Research (IPPR), που δημοσιεύθηκε την 1η Σεπτεμβρίου με τον τίτλο The Loneliest Generation και έρχεται να επικυρώσει τα ευρήματα μιας ακόμα μεγαλύτερης έρευνας, της Belonging Barometer (Μάρτιος 2026). Οι ερευνητές δεν περιορίστηκαν στην επεξεργασία στατιστικών δεδομένων· ταξίδεψαν σε ολόκληρη την Αγγλία και συνομίλησαν με περισσότερους από 150 νέους. Ανεξάρτητα από την ηλικία ή τη «γενιά», αυτό το συμπέρασμα μπορεί να αντιμετωπιστεί με έκπληξη, οδηγώντας στην αναζήτηση μιας ερμηνείας.
Η εύκολη ερμηνεία θα ήταν να αναζητήσουμε τον ένοχο στο κινητό τηλέφωνο και στα κοινωνικά δίκτυα. Η έκθεση, όμως, περιγράφει κάτι πολύ ευρύτερο που δεν σχετίζεται μόνο με την τεχνολογία. Οι σημερινοί νέοι πέρασαν στην ενηλικίωση αντιμετωπίζοντας τη λιτότητα, μετά την πανδημία σε μια καθοριστική για την κοινωνικοποίησή τους περίοδο, τα ενοίκια αυξήθηκαν και, άρα, η απομάκρυνση από την οικογενειακή εστία εξελίχθηκε σε μακρινή δυνατότητα. Η μετάβαση στην ενήλικη ζωή έγινε πολύ πιο δύσκολη.
Η γενιά που δυσκολεύεται περισσότερο να αποκτήσει στενούς φίλους είναι συγχρόνως η γενιά που βρίσκεται περισσότερο από οποιαδήποτε προηγούμενη σε συνεχή επαφή με τους άλλους. Γνωρίζει τι κάνουν, πού ταξιδεύουν, τι φορούν, τι πιστεύουν, τι ακούν. Μετρά τις αντιδράσεις τους και εκτίθεται στη δική τους αξιολόγηση σχεδόν αδιάκοπα.
Το 1950 ο Αμερικανός κοινωνιολόγος David Riesman, μαζί με τους Nathan Glazer και Reuel Denney, δημοσίευσε το βιβλίο «The Lonely Crowd». Με «Το μοναχικό πλήθος» οι συγγραφείς διέκριναν τρεις τύπους κοινωνικού χαρακτήρα: τον άνθρωπο που κατευθύνεται από την παράδοση (tradition-directed), τον εσωτερικά κατευθυνόμενο (inner-directed) και τον κατευθυνόμενο από τους άλλους (other-directed). Για τον εσωτερικά κατευθυνόμενο άνθρωπο χρησιμοποίησαν τη μεταφορά του γυροσκοπίου: οι αρχές, οι επιδιώξεις και οι απαγορεύσεις που έχουν εγγραφεί μέσα του κατά την ανατροφή τού επιτρέπουν να διατηρεί μια σχετικά σταθερή πορεία. Ο νέος τύπος ανθρώπου, αντιθέτως, χρειάζεται κάτι σαν ραντάρ. Σαρώνει διαρκώς το κοινωνικό περιβάλλον για να συλλάβει τα σήματα που εκπέμπουν οι άλλοι και να προσαρμόσει αναλόγως τη συμπεριφορά του. Στο «Μοναχικό πλήθος», το «πρόβλημα» διαγνώστηκε δεκαετίες πριν από το Διαδίκτυο: το «ραντάρ» μοιάζει να βρίσκεται σήμερα σε απόλυτη εφαρμογή και σχεδόν στην κυριολεξία. Το κινητό τηλέφωνο μάς πληροφορεί συνεχώς για τις προτιμήσεις των άλλων και συγχρόνως για την αντίδρασή τους απέναντί μας.
Ο ετεροπροσδιοριζόμενος άνθρωπος δεν είναι απλώς κομφορμιστής. Μπορεί να περιβάλλεται από ανθρώπους, να επικοινωνεί συνεχώς και παρ’ όλα αυτά να είναι μόνος. Η κοινωνική επαφή δεν ταυτίζεται με τον κοινωνικό δεσμό. Μπορεί η πρώτη να πολλαπλασιάζεται ενώ ο δεύτερος να εξασθενεί.
Το πρόβλημα επομένως δεν είναι ότι οι νέοι απλώς αποσύρθηκαν από τον κόσμο και κλείστηκαν στα δωμάτιά τους. Ένα μέρος της κοινωνικότητας μετακινήθηκε από σταθερές σχέσεις και συγκεκριμένους τόπους προς ένα περιβάλλον συνεχούς αλλά ρευστής επικοινωνίας.
Έναν χρόνο μετά το «Μοναχικό πλήθος», το 1951, κυκλοφόρησαν οι «Ρίζες του ολοκληρωτισμού» της Hannah Arendt. Την Άρεντ απασχολούσε ένα διαφορετικό ερώτημα. Δεν αναζητούσε τον κοινωνικό χαρακτήρα της μεταπολεμικής Αμερικής, αλλά τις συνθήκες μέσα στις οποίες κατέστη δυνατός ο ολοκληρωτισμός. Στην ανάλυσή της, όμως, η απομόνωση και κυρίως η μοναξιά αποκτούν εξαιρετική πολιτική σημασία. Η μαζική κοινωνία την τρόμαζε, διότι η μάζα συγκροτείται όταν οι άνθρωποι χάνουν τους δεσμούς τους. Κοινωνικές τάξεις, ενώσεις, τοπικές κοινότητες, πολιτικές οργανώσεις, θρησκευτικές κοινότητες χάνουν τη σημασία τους ως δεσμοί· παύουν να δημιουργούν τον χώρο μέσα στον οποίο ο άνθρωπος αντιλαμβάνεται ότι ανήκει κάπου και ότι μοιράζεται έναν κόσμο με άλλους.
Σε αυτό το σημείο εμφανίζεται η έννοια της κοινωνικής ατομοποιήσεως (social atomization) και η δυσκολία του όρου, ο οποίος δεν εκφράζει την εξατομίκευση. Ούτε μιλάμε για ανθρώπους περισσότερο ατομικιστές από τους προηγουμένους. Μπορεί κάλλιστα να συμβαίνει το αντίθετο. Ένας άνθρωπος να εξαρτάται περισσότερο από τη γνώμη των άλλων και συγχρόνως να έχει λιγότερους σταθερούς δεσμούς μαζί τους. Ο σημερινός άνθρωπος μπορεί να διαθέτει εκατοντάδες επιλογές και να ανήκει σε λιγότερα πράγματα. Και ίσως η λέξη «ανήκει» είναι σημαντικότερη από την «ατομοποίηση». Γιατί το παράδοξο δεν είναι ότι εξαφανίστηκε το άτομο, κάθε άλλο· το παράδοξο είναι ότι δυσκολευόμαστε περισσότερο να πούμε πού μπορεί να ενταχθεί. Δυστυχώς δεν μπορώ να βρω μία καλύτερη λέξη στα ελληνικά που να αποδίδει συνοπτικά τον όρο.
Οι Sanna Karoliina Tirkkonen και Ruth Rebecca Tietjen, σε μελέτη τους για τη μοναξιά και τη ριζοσπαστικοποίηση, ξεκινούν ρητώς από την πολιτική θεωρία της Άρεντ και εξετάζουν δύο πολύ διαφορετικές περιπτώσεις: ακροδεξιούς μεμονωμένους τρομοκράτες και γυναίκες από δυτικές χώρες που συνδέθηκαν με το ISIS. Ποιο είναι το συμπέρασμά τους; Η μοναξιά δεν ήταν ο κύριος λόγος της ριζοσπαστικότητάς τους.
Θα ήταν αφελές —και ιστορικά λανθασμένο— να υποστηρίξει κανείς ότι η μοναξιά γεννά ολοκληρωτισμό. Αν συνέβαινε αυτό, κάθε μοναχικός άνθρωπος θα ήταν δυνάμει εξτρεμιστής. Μια κοινωνία ανθρώπων αποδεσμευμένων από σταθερούς κοινωνικούς δεσμούς μπορεί όμως να γίνει περισσότερο ευάλωτη σε πολιτικές δυνάμεις που υπόσχονται να αντικαταστήσουν τους χαμένους δεσμούς με μια απόλυτη συλλογική ταυτότητα.
Ο συντονιστής της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την αντιτρομοκρατία, Bartjan Wegter, προειδοποίησε στις αρχές Σεπτεμβρίου για τη σημαντική αύξηση της εμπλοκής ανηλίκων και νεαρών ενηλίκων σε επιθέσεις και για τη μετάβαση από μεγάλες οργανωμένες τρομοκρατικές δομές προς περισσότερο διάχυτες απειλές, στις οποίες νέοι αυτοριζοσπαστικοποιούνται μέσω διαδικτυακού περιεχομένου. Ο Βέχτερ έχει μάλιστα χρησιμοποιήσει τον όρο «τρομοκρατία αυτοεξυπηρέτησης» (self-service terrorism) για αυτή τη νέα πραγματικότητα. Δεν πρόκειται επομένως για το εάν το TikTok ή οποιαδήποτε άλλη πλατφόρμα «δημιουργεί εξτρεμιστές». Ο Ρίσμαν μάς έδειξε έναν άνθρωπο που στρέφει διαρκώς το ραντάρ του προς τους άλλους. Η Άρεντ μίλησε για την απώλεια ενός κοινού κόσμου. Τα δύο δεν ταυτίζονται και ασφαλώς, από τη μοναξιά στον ολοκληρωτισμό, δεν οδηγεί μια ευθεία γραμμή.
Εβδομήντα πέντε χρόνια αργότερα, το ραντάρ λειτουργεί αδιάκοπα. Το πλήθος είναι παντού γύρω μας, στην οθόνη και στο δίκτυο. Κι όμως, ένας στους 20 νέους στην Αγγλία δηλώνει ότι δεν έχει ούτε έναν στενό φίλο. Ίσως λοιπόν το «Μοναχικό πλήθος» να μην ήταν τελικά η περιγραφή μιας περασμένης αμερικανικής κοινωνίας. Ίσως να ήταν η πρώιμη περιγραφή ενός κόσμου που μόλις τώρα αρχίζουμε να κατοικούμε.
25°
