Ο Luke Kemp και άλλοι θεωρητικοί εξετάζουν τις αιτίες της κατάρρευσης των πολιτισμών και τους κινδύνους που αντιμετωπίζει η σύγχρονη κοινωνία.
Απειλείται ο πολιτισμός μας με κατάρρευση; Πολλοί θεωρητικοί, μεταξύ των οποίων ο Luke Kemp, συγγραφέας του βιβλίου «Goliath’s Curse: The History and Future of Societal Collapse», που κυκλοφόρησε πέρυσι, αναλύουν τους κινδύνους που, στην πορεία της ιστορίας, προκάλεσαν την πτώση σύνθετων ανθρώπινων κοινωνιών, και μελετούν το ενδεχόμενο παρόμοιας πτώσης στο μέλλον. Η κοινωνική κατάρρευση χαρακτηρίζεται από την απώλεια της πολιτιστικής ταυτότητας και της κοινωνικής πολυπλοκότητας ως προσαρμοστικού συστήματος, την ανατροπή των κυβερνήσεων και την αύξηση της βίας, με πιθανές αιτίες τις φυσικές καταστροφές, τον πόλεμο, τις επιδημίες, τον λιμό, την οικονομική κρίση, τη δραματική μείωση ή την υπέρβαση του πληθυσμιακού ορίου, τις μαζικές μεταναστευτικές εκροές ή εισροές, τις ανίκανες ηγεσίες και την υπονόμευση από αντίπαλους πολιτισμούς. Μια κοινωνία που έχει καταρρεύσει μπορεί να επιστρέψει σε πρότερη, λιγότερο ανεπτυγμένη κατάσταση, να απορροφηθεί από ισχυρότερη κοινωνία ή να εξαφανιστεί εντελώς.
Γιατί καταρρέουν οι πολιτισμοί
Σχεδόν όλοι οι πολιτισμοί έχουν υποστεί τέτοια μοίρα, ανεξάρτητα από το μέγεθος ή την πολυπλοκότητά τους. Οι περισσότεροι δεν ανέκαμψαν ποτέ, όπως εκείνος της Δυτικής και της Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, ο πολιτισμός των Μάγια και ο πολιτισμός του Νησιού του Πάσχα. Ωστόσο, ορισμένοι αργότερα αναβίωσαν και μετασχηματίστηκαν, όπως συνέβη με την Κίνα, την Ελλάδα και την Αίγυπτο. Ανθρωπολόγοι, ιστορικοί και κοινωνιολόγοι έχουν προτείνει ποικιλία εξηγήσεων για την κατάρρευση των πολιτισμών, οι οποίες περιλαμβάνουν αιτιολογικούς παράγοντες όπως η υποβάθμιση του περιβάλλοντος, η εξάντληση των πόρων, το κόστος της αυξανόμενης πολυπλοκότητας, οι ξένες εισβολές, οι μεταδοτικές ασθένειες, η διάλυση του κοινωνικού ιστού, η επιδεινούμενη ανισότητα, η μακροπρόθεσμη υποβάθμιση των γνωστικών ικανοτήτων, η απώλεια δημιουργικότητας και η καθαρή ατυχία. Με λίγα λόγια, η πλήρης εξαφάνιση ενός πολιτισμού δεν είναι αναπόφευκτη, αν και, συχνά, οι νέες κοινωνίες που προκύπτουν από τις στάχτες του παλιού είναι προφανώς απόγονοί του.
Το βιβλίο του Joseph Tainter «The Collapse of Complex Societies», που εκδόθηκε το 1988, παραμένει χρήσιμη αναφορά για τις ιστορικές διαδικασίες των πολιτισμών. Ο Tainter σκιαγραφεί την κοινωνική κατάρρευση ως μια ακολουθία γεγονότων που συμβαίνουν εντός «λίγων δεκαετιών» με αποτέλεσμα την «ουσιαστική απώλεια της κοινωνικοπολιτικής δομής». Σύμφωνα με τον Tainter, «πλήρες τέλος» δεν επέρχεται ποτέ· συμβαίνουν μετασχηματισμοί, συγχωνεύσεις και αναδιοργανώσεις: ακόμη και οι Μάγια, που χρησιμοποιούνται συχνά ως παράδειγμα χαμένου πολιτισμού, διατηρούν την πολιτιστική και γλωσσική τους συνέχεια μέχρι σήμερα.
Πόσο διαρκούν οι πολιτισμοί;
Ο Luke Kemp, σ’ αυτό το σχετικά πρόσφατο βιβλίο, ανέλυσε δεκάδες πολιτισμούς, τους οποίους όρισε ως «κοινωνία με γεωργία, πολλαπλές πόλεις, στρατιωτική κυριαρχία στη γεωγραφική της περιοχή και συνεχή πολιτική δομή», από το 3000 π.Χ. έως το 1800 μ.Χ., και υπολόγισε ότι η μέση διάρκεια ζωής ενός πολιτισμού είναι περίπου 336 χρόνια. Από αυτούς, οι πιο ανθεκτικοί ήταν το Βασίλειο των Κουσιτών στη Βορειοανατολική Αφρική, η Αυτοκρατορία των Αξουμιτών στην Ανατολική Αφρική, ο Βεδικός Πολιτισμός στη Νότια Ασία και εκείνος των Ολμέκων στη Μεσοαμερική, ενώ μεταξύ των πιο βραχύβιων ήταν η Αυτοκρατορία των Νάντα στην Ινδία και η δυναστεία Τσιν στην Κίνα.
Μια κοινωνία που έχει καταρρεύσει μπορεί να επιστρέψει σε πρότερη, λιγότερο ανεπτυγμένη κατάσταση, να απορροφηθεί από ισχυρότερη κοινωνία ή να εξαφανιστεί εντελώς
Ένας άλλος θεωρητικός, ο Samuel Arbesman, ισχυρίζεται ότι η κατάρρευση είναι γενικά τυχαίο γεγονός —ερημοποίηση, ηφαιστειακές εκρήξεις, ξένες επιδρομές— και δεν εξαρτάται από την ηλικία του πολιτισμού. Ο πολιτισμός των ιθαγενών Αμερικανών δέχτηκε καίριο πλήγμα και (σχεδόν) κατέρρευσε όταν εξετέθη, εντελώς τυχαία, μέσω της άφιξης των Ευρωπαίων, σε ποικιλία ασθενειών εξαιρετικής λοιμογόνου δράσης. Καθώς οι πληθυσμοί αυτοί δεν είχαν εξοικειωθεί με τις μεταδοτικές ασθένειες που εμφανίστηκαν μετά την άνοδο της γεωργίας στον Παλαιό Κόσμο, το ανοσοποιητικό τους σύστημα δεν ήταν επαρκώς εξοπλισμένο για να αντιμετωπίσει την ευλογιά, την ιλαρά, τον κοκκύτη και τη βουβωνική πανώλη. Η ευλογιά ρήμαξε το Μεξικό και το Περού, γεγονός που ευνόησε τους Ευρωπαίους κατακτητές κατά τον 16ο αιώνα.
Η ανθρώπινη συμπεριφορά και ο κίνδυνος της αυτοκαταστροφής
Ο Oswald Spengler είχε υποστηρίξει ότι ένας πολιτισμός στον «χειμώνα» του δείχνει «απροθυμία για αφηρημένη σκέψη». Οι σύγχρονοί μας ψυχολόγοι David Rand (από το ΜΙΤ) και Jonathan Cohen (από το Princeton) έχουν διατυπώσει μια λίγο διαφορετική θεωρία: οι άνθρωποι, λένε, εναλλάσσονται μεταξύ δύο ευρέων τρόπων σκέψης· ο πρώτος είναι γρήγορος, αυτόματος και άκαμπτος, ενώ ο δεύτερος είναι αργός, αναλυτικός και πιο ευέλικτος. Έτσι εξηγείται γιατί οι άνθρωποι εκδηλώνουν αυτοκαταστροφικές μορφές συμπεριφοράς, ενώ, αν σκέφτονταν «λογικά», θα είχαν λάβει υπόψη τις απειλές και τους κινδύνους και θα απέφευγαν τον όλεθρο.
Σύμφωνα με τον Rand και τον Cohen, μετά την εισαγωγή εφευρέσεων που βελτιώνουν το βιοτικό επίπεδο, οι άνθρωποι τείνουν να μεταβαίνουν απότομα από τον δεύτερο στον πρώτο τρόπο σκέψης. Ως παραδείγματα μπορούν να θεωρηθούν η υπερβολική χρήση αντιβιοτικών, η οποία οδήγησε σε ανθεκτικά βακτήρια, και η παραμέληση της αξίας της αποταμίευσης, η οποία οδήγησε, σε πολλές ανεπτυγμένες χώρες, σε ακραία φτώχεια στην τρίτη ηλικία.
Ο Joseph Tainter σημείωνε ότι, σύμφωνα με την οικονομική συμπεριφορά, η ανθρώπινη διαδικασία λήψης αποφάσεων τείνει να είναι περισσότερο παράλογη παρά ορθολογική και ότι, καθώς ο ρυθμός της καινοτομίας επιβραδύνεται (θεωρεί τον αριθμό των εφευρέσεων δυσανάλογο με τις δαπάνες για έρευνα και ανάπτυξη), γίνεται ολοένα και δυσκολότερο να βρεθεί τεχνολογική λύση στο πρόβλημα της κοινωνικής κατάρρευσης.
Οι κίνδυνοι για τη σύγχρονη κοινωνία
Τι συμβαίνει στον σύγχρονο κόσμο που μπορεί να επιφέρει κοινωνική κατάρρευση; Κατά πρώτον, η πολιτική της συνεχούς ανάπτυξης είναι αυτοκαταστροφική, διότι, για να εξασφαλιστεί η ανάπτυξη, οι κοινωνίες υπερεκμεταλλεύονται τους πόρους· κατά δεύτερον, όταν οι κοινωνίες γίνονται υπερβολικά μεγάλες («Γολιάθ» κατά τον Luke Kemp) —πολυπληθείς, πολυκοινοτικές και πολυστρωματικές με πλήθος περίπλοκων θεσμών— καθίστανται ασταθείς, άρα επιρρεπείς στην κατάρρευση. Αν η κατάρρευση γίνει κατανοητή ως η απώλεια της ενέργειας που απαιτείται για τη διατήρηση της κοινωνικής πολυπλοκότητας, καταλαβαίνουμε ότι η ξαφνική απώλεια αυτής της κοινωνικής πολυπλοκότητας, της διαστρωμάτωσης, της εσωτερικής και εξωτερικής επικοινωνίας και ανταλλαγής, και της παραγωγικότητας, συνεπάγεται «κατάρρευση».
Στο ιστορικό έργο του «A Study of History», ο Βρετανός ιστορικός Arnold J. Toynbee διερεύνησε την άνοδο και την πτώση των πολιτισμών και κατέληξε στο συμπέρασμα ότι, αν και κατέρρευσαν πρωτίστως από εσωτερικούς παράγοντες που προκλήθηκαν από τους ίδιους, οι εξωτερικές πιέσεις έπαιξαν επίσης ρόλο. Η μελέτη της πολιτισμικής κατάρρευσης, που συμπληρώθηκε με το βιβλίο του Samuel P. Huntington, «The Clash of Civilizations», σύμφωνα με το οποίο ο δυτικός πολιτισμός δέχεται πιέσεις από την Ανατολή, έφερε στο φως τις βαθιές εσωτερικές ρωγμές στη Δύση· μέρος της οποίας όχι μόνο δεν φοβάται την κατάρρευση αλλά την εύχεται και την προσδοκά.
Πάντως, από τις αρχές του 20ού αιώνα όταν ο Oswald Spengler είχε εκφράσει τον φόβο για την παρακμή της Δύσης, έχουν πολλαπλασιαστεί οι αναλύσεις περί «θανάτου της Δύσης»: ο Patrick J. Buchanan, στο «The Death of the West», υποστηρίζει ότι η χαμηλή γεννητικότητα, σε συνδυασμό με τις δημογραφικές και πολιτισμικές μεταβολές λόγω μετανάστευσης, οδηγεί σε «θάνατο» τη δυτική ταυτότητα (ιδίως στις ΗΠΑ). Στο ίδιο πνεύμα, ο Douglas Murray, στο «The Strange Death of Europe», κάνει λόγο για «αυτοκτονία» της ευρωπαϊκής κουλτούρας λόγω δημογραφικής αλλοίωσης, μετανάστευσης και κρίσης αυτοπεποίθησης, ενώ ο Sir Martin Rees, στο «Our Final Hour / Our Final Century?», διατυπώνει μια μάλλον απαισιόδοξη πρόβλεψη για την επιβίωση του σημερινού πολιτισμού έως το 2100, τονίζοντας κυρίως τους τεχνολογικούς κινδύνους. Όσο για τον Luke Kemp, συνδέει τα ιστορικά μοτίβα κοινωνικής κατάρρευσης με τις σύγχρονες πιέσεις —με την ανισότητα, τις ναρκισσιστικές ελίτ, την κλιματική αλλαγή, τον πυρηνικό ανταγωνισμό, την ανεξέλεγκτη τεχνολογία—, παρουσιάζοντας τη σύγχρονη παγκοσμιοποιημένη τεχνολογική κοινωνία ως ένα τεράστιο, διασυνδεδεμένο αλλά εύθραυστο σύστημα που κινδυνεύει να γίνει ένας σωρός από ερείπια.
25°
