Γαλανόσκυλος: μια σαρκαστική, σύνθετη κι αλληγορική παρωδία του Απόστολου Δοξιάδη

Το μυθιστόρημα «Γαλανόσκυλος» του Απόστολου Δοξιάδη, από τις εκδόσεις Ψυχογιός, είναι ένα φιλόδοξο έργο μεταμυθοπλασίας, στο οποίο η σάτιρα, το φανταστικό, το παράλογο, η παρωδία, η αλληγορία και η κοινωνική κριτική λειτουργούν ως μέσα για να διερευνηθούν η δύναμη της αφήγησης, η σχέση μυθοπλασίας και «πραγματικότητας» («αναφερόμενου»), η παραποίηση της πολιτιστικής κληρονομιάς μας και η ηθική κατάπτωση του κόσμου των διανοουμένων, των καλλιτεχνών και της πολιτικής εξουσίας, διαπλεκόμενων μεταξύ τους. Η αφήγηση κινείται ανάμεσα σε δύο χρονικά επίπεδα, τη δεκαετία του 1990 και την περίοδο της γερμανικής κατοχής, τα οποία σταδιακά παύουν να αποτελούν δύο χωριστές εποχές και συμπλέκονται σε έναν ενιαίο μυθοπλαστικό χρόνο. Το παρελθόν δεν παρουσιάζεται ως κάτι οριστικά τελειωμένο, αλλά ως μια δύναμη που εξακολουθεί να δρα πάνω στο παρόν, να το διαμορφώνει και να το στοιχειώνει.

Στο επίκεντρο της σύγχρονης ιστορίας βρίσκεται ο αναγνωρισμένος μυθιστοριογράφος Δώρης Καλούσης, ο οποίος έχει απομονωθεί και έχει περιπέσει σε συγγραφικό αδιέξοδο. Εδώ και εννέα χρόνια δεν έχει κατορθώσει να ολοκληρώσει ένα νέο μυθιστόρημα. Αλαζόνας, χολερικός και βαθιά ανασφαλής πίσω από τη βιτρίνα της κοινωνικής και λογοτεχνικής του καταξίωσης, περιβάλλεται από έναν κύκλο φίλων και θαυμαστών που τον λιβανίζουν, τον προωθούν και φροντίζουν αδιάκοπα για τη διατήρηση του κύρους του. Γύρω από τον Καλούση, ο Απόστολος Δοξιάδης στήνει έναν ολόκληρο σατιρικό, κωμικοτραγικό κόσμο, όπου οι άνθρωποι των γραμμάτων και των τεχνών ανταγωνίζονται αμείλικτα για αναγνώριση, επιρροή και κοινωνική άνοδο, ενώ σχετίζονται με πολιτικούς διαφορετικών παρατάξεων, δικαστικούς και άλλους παράγοντες της εξουσίας. Η επιδίωξη μιας θέσης στην Ακαδημία Αθηνών είναι χαρακτηριστικός αυτού του αγώνα για κύρος, φήμη και εξουσία.

Ο Δοξιάδης αντιμετωπίζει αυτόν τον κόσμο με έντονη δηκτικότητα και σαρκασμό, αποκαλύπτοντας τη μικροπρέπεια, την ιδιοτέλεια, την υποκρισία και τον αμοραλισμό ενός τμήματος της ελληνικής πνευματικής και πολιτιστικής ελίτ. Οι προσωπικές φιλοδοξίες, οι εκ του πονηρού συμμαχίες, οι ίντριγκες και οι «σφαγές» για την κατάληψη μιας καλύτερης θέσης μετατρέπουν τον χώρο της λογοτεχνίας και της διανόησης σε ένα πεδίο ανελέητου ανταγωνισμού. Η κριτική δεν περιορίζεται, επομένως, στη γελοιοποίηση μεμονωμένων προσώπων: αφορά έναν ολόκληρο μηχανισμό παραγωγής κύρους και πλαστών πολιτιστικών αξιών, όπου η αξία του έργου συχνά υποχωρεί μπροστά στις διασυνδέσεις, την επιρροή και την προσωπική στρατηγική αυτοπροβολής του καθενός.

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον εμφανίζεται ο άσημος και ερασιτέχνης πεζογράφος Αστέρης Αυγερινός, ο οποίος βιοπορίζεται κάνοντας δευτερεύουσες εργασίες σε δικηγορικά γραφεία, αλλά γράφει ογκώδη μυθιστορήματα που κανείς σχεδόν δεν γνωρίζει. Εδώ βρίσκεται ένας από τους σημαντικότερους μηχανισμούς του βιβλίου, τα έργα του Αυγερινού εγκιβωτίζονται μέσα στο μυθιστόρημα του Δοξιάδη και αρχίζουν να επηρεάζουν καθοριστικά τη βασική, κεντρική αφήγηση. Η λογοτεχνία γίνεται έτσι αντικείμενο της ίδιας της λογοτεχνίας και το μυθιστόρημα στρέφεται στον εαυτό του, σχολιάζοντας έμμεσα τη φύση της γραφής, τη σχέση συγγραφέα και δημιουργήματος και την αμφίβολη γραμμή που χωρίζει τη μυθοπλασία από την «πραγματικότητα». Πρόκειται για μεταμυθοπλαστική, μεταμοντέρνα τεχνική, ο αναγνώστης δεν αφήνεται να ξεχάσει ότι παρακολουθεί μια κατασκευασμένη αφήγηση, ενώ ταυτόχρονα η κατασκευή αυτή αποκτά μέσα στην κεντρική ιστορία μια παράδοξη αυτονομία. Ο «Γαλανόσκυλος» χαρακτηρίζεται για τις πολλές αναφορές σε άλλα λογοτεχνικά, καλλιτεχνικά και ιστορικά δεδομένα.

Το σημαντικότερο από τα έργα του Αυγερινού είναι το ογκώδες μυθιστόρημα «Γαλανόσκυλος», το οποίο εκτυλίσσεται στην Ελλάδα της γερμανικής κατοχής. Εκεί, οι Γερμανοί επιχειρούν να μεταφέρουν στον κινηματογράφο την «Ορέστεια» του Αισχύλου, προσδίδοντάς της ναζιστικό ιδεολογικό περιεχόμενο! Για την πραγματοποίηση του εγχειρήματος επιλέγουν ως ειδικό σύμβουλο τον διεθνούς κύρους Έλληνα φιλόλογο Σφενδαμή, ενώ δίπλα του βρίσκεται ο σωματοφύλακάς του Μπάμιας, βενιζελικός απότακτος της Χωροφυλακής από το 1935. Η ιστορία παρακολουθεί τις πιέσεις, τους εκβιασμούς και τις απειλές των ναζί στον Σφενδαμή, καθώς και την προσπάθεια του Μπάμια να τον προστατεύσει. Παράλληλα, περιγράφεται η ίδια η διαδικασία κινηματογραφικής διασκευής της αρχαίας τραγωδίας και οι εσωτερικές αντιπαραθέσεις των Γερμανών γύρω από το πώς θα μπορούσε να μετατραπεί ένα κορυφαίο έργο του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού σε όργανο της ναζιστικής ιδεολογίας και προπαγάνδας...

Εδώ η μυθοπλασία αποκτά και μια σαφή πολιτική και ιδεολογική διάσταση. Η προσπάθεια να υποταχθεί η «Ορέστεια» στη ναζιστική ιδεολογία αποτελεί ακραίο παράδειγμα της δυνατότητας της αυθαίρετης πολιτικής εξουσίας να παραποιεί τον πολιτισμό και να χρησιμοποιεί τα μεγάλα έργα του παρελθόντος για να νομιμοποιήσει τις δικές της επιδιώξεις. Η στάση του Σφενδαμή, ο οποίος αρνείται να συναινέσει στην τερατώδη αυτή παραμόρφωση, αναδεικνύει την ευθύνη του διανοουμένου απέναντι στην ιστορική και πνευματική αλήθεια. Ο πολιτισμός δεν αποτελεί διακοσμητικό στοιχείο της κοινωνίας, αλλά πεδίο σύγκρουσης, στο οποίο διακυβεύεται η ίδια η δυνατότητα της αλήθειας να αντισταθεί στην προπαγάνδα.

Σχετικό Άρθρο

Βιβλιο Το τηλεφώνημα που δεν έγινε. Κάποιες σκέψεις για το βιβλίο του Απόστολου Δοξιάδη - Μια συζήτηση

Δήμητρα Γκρους 09.07.2022, 11:49

Το ιδιαίτερο γνώρισμα του «Γαλανόσκυλου» είναι ότι η ιστορία που έχει γράψει ο Αυγερινός δεν παραμένει εγκλωβισμένη στις σελίδες του. Το αντίτυπο που διαβάζει ο Καλούσης αρχίζει να εισβάλλει στη δική του πραγματικότητα. Η κατοχική Αθήνα και ο κόσμος της δεκαετίας του 1990 αρχίζουν να συνυπάρχουν, ενώ οι χαρακτήρες και τα γεγονότα του εγκιβωτισμένου μυθιστορήματος αποκτούν μια παράδοξη παρουσία και υλικότητα. Το φανταστικό δεν παρουσιάζεται ως κάτι εξωφρενικό που διαταράσσει έναν απολύτως σταθερό πραγματικό κόσμο. Αντίθετα, ενσωματώνεται φυσικά στην πραγματικότητα των ηρώων. Με αυτόν τον τρόπο ο Απ.Δοξιάδης καταργεί τα παραδοσιακά όρια ανάμεσα στο «πραγματικό» και το φανταστικό, όπως καταργεί και τα σταθερά όρια ανάμεσα στο παρόν και το παρελθόν. Η συγγραφική εργασία του χαρακτηρίζεται από μεγάλη μαστοριά, έντονη δεξιοτεχνία που κρατά συνεχώς αμείωτο το ενδιαφέρον του αναγνώστη και την επιθυμία του να προχωρήσει παρακάτω.

Ο Παρνασσός και οι Δελφοί αποκτούν έτσι ιδιαίτερη λειτουργία. Δεν είναι απλώς τόποι όπου τοποθετείται η δράση, αλλά χώροι με συμβολική και μυθολογική πυκνότητα, όπου οι διαφορετικοί χρόνοι μπορούν να συναντηθούν. Η παρουσία του δελφικού κόσμου παραπέμπει παράλληλα στη διαχρονική αντίθεση ανάμεσα στο απολλώνιο και το διονυσιακό. Από τη μια η τάξη, η λογική, το μέτρο και η μορφή· από την άλλη το ένστικτο, η έκσταση, το χάος και η υπέρβαση των ορίων. Η σύγκρουση απολλώνιου και διονυσιακού, που βρίσκουμε στη «Γέννηση της τραγωδίας» του Νίτσε, διατρέχει το βιβλίο. Η αντίθεση αυτή διαπερνά όχι μόνο το μυθοπλαστικό υπόβαθρο του έργου αλλά και τη σύγκρουση ανάμεσα στη λογική και την παράνοια στην κοινωνία, στον πολιτισμό και τη βαρβαρότητα, στην οργανωμένη κοινωνική πραγματικότητα και στις δυνάμεις που την υπονομεύουν από μέσα.

Το παράλογο δεν χρησιμοποιείται απλώς για να προκαλέσει έκπληξη ή να δημιουργήσει μια απόκοσμη ατμόσφαιρα μυστηρίου. Επιτρέπει στον Δοξιάδη να αποκαλύψει με χιούμορ το βαθύτερο παράλογο της ίδιας της κοινωνικής πραγματικότητας. Ο κόσμος των διανοουμένων, των πολιτικών και των καλλιτεχνών, με την ιδιοτέλεια, την υποκρισία, τη δίψα για εξουσία, τον ναρκισσισμό  και την ηθική του χαλάρωση, εμφανίζεται παράλογος. Το υπερβολικό και φανταστικό στοιχείο στο μυθιστόρημα λειτουργεί τελικά ως ένας τρόπος να ειπωθεί μια βαθύτερη αλήθεια για το πραγματικό.

Στο «Γαλανόσκυλο» η Ιστορία, ο μύθος και η μυθοπλασία δεν αποτελούν ανεξάρτητα επίπεδα. Συμπλέκονται και αλληλοφωτίζονται, ώστε το παρελθόν να επιστρέφει διαρκώς στο παρόν και η λογοτεχνία να αποκαλύπτει τη δύναμή της να επηρεάζει τον κόσμο. Ο Απ. Δοξιάδης χρησιμοποιεί έτσι ένα σύνθετο αφηγηματικό οικοδόμημα για να μιλήσει ταυτόχρονα για τη λογοτεχνία, την ιστορική μνήμη, τον μύθο και την πραγματικότητα, την ιδεολογική χειραγώγηση και τη διαφθορά της πνευματικής ελίτ. Μέσα από πολλαπλές αφηγήσεις, ο Δοξιάδης εξετάζει το λεπτό νήμα που χωρίζει την αλήθεια από το ψέμα, την Ιστορία από τον μύθο, αλλά και τις αυταπάτες, την ηθική χαλαρότητα, την ανευθυνότητα, τον μεγαλοϊδεατισμό και τη μεγαλομανία, τον περιρρέοντα ναρκισσισμό, τον καιροσκοπισμό, τη μικροπρέπεια, την ιδιοτέλεια, τη σαπίλα και την υποβάθμιση της ελληνικής κοινωνίας. Το αποτέλεσμα είναι ένα μυθιστόρημα σατιρικό, καυστικό, κριτικό, κοινωνικό και φανταστικό, πάνω σε ακραίες συναισθηματικές και ψυχολογικές καταστάσεις και ταυτόχρονα στοχαζόμενο πάνω στην ισχύ και την ευθύνη της αφήγησης, γιατί όποιος ελέγχει τις αφηγούμενες ιστορίες, μπορεί να επηρεάσει και να καθορίσει την αλήθεια που πιστεύουν οι άλλοι...

Απόστολος Δοξιάδης © Αλεξάνδρα Αργύρη