Honorée Fanonne Jeffers, «Τα τραγούδια αγάπης του Γ.Ε.Μπ. Ντυ Μπουά»

Honorée Fanonne Jeffers, «Τα τραγούδια αγάπης του Γ.Ε.Μπ. Ντυ Μπουά» (μετάφραση Μυρτώ Καλοφωλιά, 896 σελίδες 16 × 24 εκατ., Εκδόσεις Πατάκη).

Ερευνώντας την ιστορία της οικογένειάς της, μια γυναίκα ανακαλύπτει ότι, για να την καταλάβει στ’ αλήθεια, πρέπει να γυρίσει αιώνες πίσω — η δε γενεαλογία που προκύπτει από αυτή την καταβύθιση στο παρελθόν μάς χαρίζει ένα πλατύ, πολύπλευρο, πλούσιο μυθιστόρημα, έναν έξοχα ιστορημένο χάρτη, και ένα χρονικό σπάνιας ευαισθησίας και μόχθου. Μεγάλο βιβλίο, που ο αχός της φρενήρους εκδοτικής παραγωγής και των πολλών εύπεπτων μυθιστορημάτων δεν πρέπει να παραμερίσει.

Στα «Τραγούδια αγάπης του Γ.Ε.Μπ. Ντυ Μπουά», η Honorée Fanonne Jeffers κατορθώνει να αφηγηθεί με πάθος ένα μεγάλο μέρος της ιστορίας των Ηνωμένων Πολιτειών: την εκδίωξη και τον αφανισμό των ιθαγενών, την καλά εγκατεστημένη εν τοις πράγμασι και στη συνείδηση του κόσμου δουλεία, τον καταστροφικό Εμφύλιο που γέννησε ένα διαφορετικό κράτος, τον αδιανόητο φυλετικό διαχωρισμό, το κίνημα για τα πολιτικά δικαιώματα, τη σταδιακή δημιουργία μιας μορφωμένης μαύρης μεσαίας τάξης, αλλά και τη βία που δεν λέει να εγκαταλείψει το γυναικείο σώμα.

Κέντρο αυτής της τεράστιας, πολυφωνικής αφήγησης είναι η Έιλυ Περλ Γκάρφιλντ, η μικρότερη από τρεις αδελφές, που γεννιέται τη δεκαετία του 1970 στους κόλπους μιας εύπορης αφροαμερικανικής οικογένειας. Η ίδια μεγαλώνει στην πόλη, αλλά περνά τα καλοκαίρια της σε μια κωμόπολη της Τζόρτζια, τον τόπο καταγωγής της μητέρας της. Και είναι ακριβώς πάνω σε εκείνη τη γη όπου εκτυλίχθηκαν, πολλές γενιές νωρίτερα, γεγονότα που η Έιλυ αγνοεί, μα που την καθόρισαν εξ ολοκλήρου: είμαστε το αποτέλεσμα των επιλογών ανθρώπων που προηγήθηκαν, και εκείνοι προϊόν ακόμη παλαιότερων εποχών.

Το μυθιστόρημα κινείται συνεχώς ανάμεσα σε δύο χρονικές περιόδους. Από τη μία βρίσκεται η ζωή της Έιλυ, από την παιδική της ηλικία έως την ακαδημαϊκή της πορεία ως ιστορικού, και από την άλλη παρεμβάλλονται τα κεφάλαια που επιστρέφουν στις προηγούμενες γενιές, συμπληρώνοντας σταδιακά ένα τεράστιο οικογενειακό δέντρο, με ρίζες αφρικανικές, ευρωπαϊκές αλλά και ντόπιες, των γηγενών Αμερικανών. Ένας καμβάς πλούσιος, που πάλλεται από πάθος, οργή, αγάπη, πόνο, φόβο, και λαχτάρα.

Στην αρχή της ιστορίας συναντούμε τους Κρικ, και την άσπλαχνη αρπαγή της γης τους. Αργότερα έρχονται οι Αφρικανοί, που μεταφέρονται βίαια στην Αμερική σαν σκλάβοι, οι λευκοί γαιοκτήμονες, τα αφεντικά τους, και τα παιδιά που γεννιούνται από διαφυλετικές σχέσεις ποικίλων ειδών: σχέσεις που μπορεί να περιλαμβάνουν από αγάπη, μέχρι καταναγκασμό ή και βιασμό. Όσο προχωρούν οι γενιές, τόσο πιο περίπλοκες και πιο σύνθετες, αλλά και πιο θολές, γίνονται και οι διαχωριστικές γραμμές. Μόλο που η επίσημη Αμερική, το κράτος, επέβαλλε επί αιώνες αυστηρές φυλετικές κατηγορίες, η πραγματική ιστορία των ανθρώπων ήταν πολύ περισσότερο αναμεμειγμένη από όσο θα πίστευε κανείς. Πράγμα που ίσχυε ακόμη και στο εσωτερικό της μαύρης κοινότητας, με τις διακρίσεις σχετικά με το πόσο ανοιχτό ή σκούρο ήταν το δέρμα κάποιου…

Το παρελθόν στο βιβλίο δεν είναι σε καμία περίπτωση αυτό που συνήθως αποκαλούμε «ιστορικό φόντο». Είναι ο κύριος χαρακτήρας, το χωνευτήρι που εξακολουθεί να επηρεάζει ποιος έχει χρήματα, ποιος έχει γη, ποιος μορφώνεται, ποιος θεωρείται κοινωνικά αποδεκτός — και πώς τα μέλη μιας οικογένειας αντιλαμβάνονται τον εαυτό τους: ο χρόνος γεννά ταυτότητες, αλλά και την περίφημη «διπλή συνείδηση», την εμπειρία του μαύρου Αμερικανού που αντιλαμβάνεται τον εαυτό του και τη θέση του στον κόσμο ταυτόχρονα μέσα από τα δικά του μάτια και μέσα από το βλέμμα μιας κοινωνίας που τον αντιμετωπίζει σαν κατώτερο — έννοια που εισήγαγε ο Ντυ Μπουά.

Ο Γ.Ε.Μπ. Ντυ Μπουά (W. E. B. Du Bois, 1868-1963), κορυφαίος Αμερικανός κοινωνιολόγος και ιστορικός, και πρωτοπόρος ακτιβιστής, αφιέρωσε τη ζωή του στον αγώνα κατά του ρατσισμού και υπέρ των πολιτικών δικαιωμάτων των Αφροαμερικανών. Υπήρξε ο πρώτος μαύρος που έλαβε διδακτορικό από το Πανεπιστήμιο Χάρβαρντ (1895). Το 1903 εξέδωσε το εμβληματικό του βιβλίο «Οι ψυχές των μαύρων», όπου μεταξύ άλλων όρισε και περιέγραψε τον ψυχολογικό διχασμό των Αφροαμερικανών σε μια λευκή κοινωνία. Το 1909 συνίδρυσε τη NAACP (Εθνική Ένωση για την Πρόοδο των Εγχρώμων Ατόμων) και αναδείχθηκε σε ηγετική μορφή του Παναφρικανισμού, διοργανώνοντας μια σειρά διεθνών συνεδρίων για την απελευθέρωση των αποικιοκρατούμενων λαών. Σταδιακά στράφηκε προς τον σοσιαλισμό, γεγονός που οδήγησε στη δίωξή του από την αμερικανική κυβέρνηση κατά τον Ψυχρό Πόλεμο. Πέρασε τα τελευταία χρόνια της ζωής του στην Γκάνα. Πέθανε το 1963, μία ημέρα πριν από την ιστορική Πορεία στην Ουάσιγκτον του Μάρτιν Λούθερ Κινγκ.

Πίσω στο βιβλίο: Η Έιλυ μπορεί να μεγαλώνει πολλές δεκαετίες μετά τη δράση του Ντυ Μπουά, αλλά η διπλή της συνείδηση εξακολουθεί βέβαια να λειτουργεί. Είναι ταυτόχρονα μια νέα γυναίκα που προσπαθεί να αποφασίσει τι θέλει να κάνει με τη ζωή της, αλλά και μέλος μιας οικογένειας που γνωρίζει πόσο δύσκολα αποκτήθηκε η σημερινή κοινωνική της θέση: είναι παιδί γιατρών και εγγονή γιατρού, και αν κάτι αναμένεται από εκείνη είναι να πετύχει. Η προσωπική αποτυχία αποκτά εύκολα μεγαλύτερη βαρύτητα όταν έχουν προηγηθεί γενιές ανθρώπων που αγωνίστηκαν σκληρά, που μάτωσαν, για να αποκτήσουν δικαιώματα αυτονόητα ακόμα και για τον τελευταίο λευκό.

Η Τζέφερς εξετάζει με ιδιαίτερη οξύτητα το τίμημα αυτής της απαίτησης για αριστεία. Η οικογένειά της μοιάζει μεν, από πολλές απόψεις, να αποτελεί την πραγματοποίηση του οράματος του Ντυ Μπουά για μια μορφωμένη μαύρη ελίτ, η ίδια όμως αυτή κοινωνική άνοδος δεν εξαφανίζει ούτε το οικογενειακό τραύμα ούτε την ενδοοικογενειακή βία και τη σεξουαλική κακοποίηση. Κι αν η σεξουαλική βία βρίσκεται ήδη στην αρχή της οικογενειακής γενεαλογίας, όταν οι σκλάβες ήταν, ούτε λίγο ούτε πολύ, ιδιοκτησία των λευκών αφεντικών τους, η κακοποίηση μπορεί να εμφανιστεί ολόκληρους αιώνες αργότερα, μέσα σε μια μορφωμένη και κοινωνικά επιτυχημένη οικογένεια… Ανάμεσα στα άλλα, τα «Τραγούδια» είναι και ένα φεμινιστικό μυθιστόρημα.

Εντέλει η Έιλυ θα εγκαταλείψει την πορεία που η οικογένειά της θεωρούσε αυτονόητη, και θα γίνει ιστορικός. Και είναι από εκεί και πέρα που το μυθιστόρημα αποκτά ακόμη μία διάσταση: η οικογενειακή μνήμη γίνεται αντικείμενο έρευνας, ενώ τα αρχεία, οι μαρτυρίες, τα ονόματα και οι προφορικές ιστορίες θα αρχίσουν τώρα πια να έχουν εντελώς διαφορετική σημασία, καθώς εκείνος που τα μελετά γνωρίζει ότι αφορούν τους δικούς του ανθρώπους. Η Τζέφερς παρουσιάζει την ιστορική έρευνα σχεδόν σαν αστυνομική διαδικασία: η Έιλυ συγκεντρώνει ίχνη, ψάχνει πρόσωπα που εξαφανίστηκαν από τα επίσημα αρχεία, και επιχειρεί να δώσει ξανά ζωή σε ανθρώπους των οποίων η ύπαρξη καταγράφηκε κάποτε μόνο επειδή αποτελούσαν περιουσία κάποιου άλλου.

Εδώ συναντάμε και την πεμπτουσία των «Τραγουδιών» του τίτλου. Στις «Ψυχές των Μαύρων», ο Ντυ Μπουά έβαζε σαν μότο πριν από κάθε κεφάλαιο μερικά στιχάκια από τα «νέγρικα» spirituals, που ο ίδιος αποκαλούσε Τραγούδια της Θλίψης: τραγούδια που είχαν περάσει από γενιά σε γενιά και μετέφεραν στις πλάτες τους κάτι από την εμπειρία εκείνων των ανθρώπων που δεν είχαν αφήσει πίσω τους γραπτές μαρτυρίες. Η Τζέφερς μεταφέρει αυτή την ιδέα στη μυθοπλασία: τα δικά της «Τραγούδια» δίνουν φωνή στους ανθρώπους που βρίσκονται πίσω από το οικογενειακό δέντρο. Με έναν τρόπο, ολόκληρο το μυθιστόρημα λειτουργεί σαν ένα τεράστιο γραπτό σάουντρακ μιας εκδιπλούμενης εποχής βίας, συνειδητοποίησης, και ταυτοτήτων.

Αυτό το βιβλίο, που αρχικά σε μουδιάζει με τον όγκο του, δεν θα μπορούσε ούτε θα έπρεπε να είναι μικρότερο. Οι χίλιες σελίδες του ασφαλώς απαιτούν χρόνο, και ενδεχομένως υπάρχουν σημεία όπου η αφηγηματική συσσώρευση γίνεται αισθητή, όπως άλλωστε σε κάθε μεγάλη σάγκα: δεν γίνεται αλλιώς, είναι μια συνθήκη που ο αναγνώστης την αποδέχεται. Η Τζέφερς όμως χρειάζεται πολλές γενιές και πολλούς χαρακτήρες για να συνθέσει μια πραγματική, πλήρη, άρτια οικογενειακή μνήμη. Άνθρωποι εμφανίζονται, αποκτούν παιδιά, κάνουν λάθη, εξαφανίζονται, και παραμένουν μέσα στις ιστορίες των επόμενων. Δεν μπορεί να γίνει διαφορετικά αυτό το πράγμα. Παράλληλα, η Τζέφερς αλλάζει τον τρόπο αφήγησης ανάλογα με την εποχή και τους ανθρώπους που αφηγείται. Η σύγχρονη ζωή της Έιλυ διαθέτει τον ρεαλισμό ενός μυθιστορήματος ενηλικίωσης, ενώ οι παλαιότερες ιστορίες παρασύρονται στον αισθαντικό ρυθμό της προφορικής αφήγησης. Επιστολές, ιστορικές πληροφορίες, διαφορετικές γλωσσικές ποικιλίες και οι φωνές πολλών γενεών συνθέτουν ένα πολυφωνικό βιβλίο για τη μνήμη και τη διαγενεακή «ενσωμάτωσή» της, που διαβάζεται με αμείωτο και απρόσκοπτο ενδιαφέρον, παρά την έκταση του τόμου.

Στο τέλος, παρά ταύτα, όλο αυτό το τεράστιο ιστορικό οικοδόμημα επιστρέφει σε μια πολύ απλή ανθρώπινη ανάγκη. Από τη μία, η Έιλυ θέλει να καταλάβει ποια είναι και, για να το καταφέρει, πρέπει να καταλάβει ποιοι υπήρξαν οι άνθρωποι πριν από εκείνη. Από την άλλη, η Τζέφερς παίρνει έννοιες όπως η δουλεία, η φυλή, το φύλο, η κοινωνική τάξη, και το διαγενεακό τραύμα, και τις μετατρέπει σε οικογενειακές σχέσεις: η Ιστορία, έτσι, παύει να είναι μια στεγνή ακολουθία ημερομηνιών και γεγονότων, και γίνεται κάτι που το κληρονομείς και που σε ακολουθεί πάντα. Είναι παράξενο, αλλά ισχύει για τον καθένα μας.

Μια σπουδαία έκδοση, μια μετάφραση-άθλος, και ένα μεγάλο ιστορικό μυθιστόρημα για τη μαύρη Αμερική, που ταυτόχρονα μιλά για το πώς κάθε άνθρωπος βρίσκεται στο τέλος μιας τεράστιας αλυσίδας γεγονότων: η μοίρα μας είναι το παρελθόν μας, η σκιά που πάντα μάς ακολουθεί. Μεγάλο βιβλίο.

• Νά και το οπισθόφυλλο:

Από την παιδική της ήδη ηλικία, η Έιλυ Περλ Γκάρφιλντ έχει κατανοήσει πολύ καλά τι ακριβώς εννοούσε ο σπουδαίος στοχαστής Γ.E.Μπ. Ντυ Μπουά (1868-1963) όταν έγραφε κάποτε για το ζήτημα της μαύρης φυλής στην Αμερική και για τη «διπλή συνείδηση», που υποχρεώνει κάθε Αφροαμερικανό να κοιτά τον εαυτό του μέσα από τα μάτια των άλλων για να επιβιώσει. Η Έιλυ έχει τα ονόματα δύο ανθρώπων –από τη μια του ξακουστού χορογράφου Άλβιν Έιλυ και από την άλλη της προγιαγιάς της Περλ, που ήταν απόγονος σκλάβων– και κουβαλά τη «διπλή συνείδηση» βαρύ φορτίο στις πλάτες της. Μεγαλωμένη σε μεγάλο αστικό κέντρο του Βορρά, περνάει τα καλοκαίρια της στην Τσικασίττα, μια μικρή πόλη της Τζόρτζια, όπου ζει η οικογένεια της μητέρας της από τότε που οι πρόγονοί τους έφτασαν από την Αφρική υπό καθεστώς δουλείας. Σε όλη της τη ζωή αγωνίζεται να ανήκει κάπου, ενώ ψίθυροι γυναικών αιώνων την παροτρύνουν να πετύχει ό,τι δεν πέτυχαν εκείνες. Ξεκινά έτσι ένα ταξίδι στο παρελθόν της οικογένειάς της, αποκαλύπτοντας τις συγκλονιστικές ιστορίες παλαιότερων γενεών, ιθαγενών, μαύρων και λευκών, στα βάθη του Νότου. Καλείται να αποδεχτεί ολόκληρο το προγονικό της παρελθόν, μια κληρονομιά καταπίεσης και αντίστασης, δουλείας και ανεξαρτησίας, σκληρότητας και ανθεκτικότητας που αποτελεί την ιστορία –και το τραγούδι– της ίδιας της Αμερικής.

• Και ένα μικρό βιογραφικό της συγγραφέως:

Η Ονορέ Φανόν Τζέφερς είναι πεζογράφος, ποιήτρια και δοκιμιογράφος. Έχει γράψει πέντε ποιητικές συλλογές, συμπεριλαμβανομένης της συλλογής «The Age of Phillis», με την οποία απέσπασε το βραβείο NAACP Image for Outstanding Literary Work in Poetry. Διδάσκει δημιουργική γραφή και λογοτεχνία στο Πανεπιστήμιο της Οκλαχόμα. Τα «Τραγούδια αγάπης του Γ.Ε.Μπ. Ντυ Μπουά» είναι το πρώτο της μυθιστόρημα, το οποίο κέρδισε αναγνώστες και κριτική, τιμήθηκε με το National Book Critics Circle Award, ήταν υποψήφιο για το Βραβείο Πρωτοεμφανιζόμενου Συγγραφέα PEN/Hemingway, για το Εθνικό Βραβείο Λογοτεχνίας, για το Kirkus Prize και το NAACP Image Award. Ήταν επίσης το αγαπημένο βιβλίο του Μπαράκ Ομπάμα το 2021, και έχει μεταφραστεί επίσης στα γαλλικά, στα γερμανικά, στα ιταλικά και στα αραβικά.

Βρείτε το στο βιβλιοπωλείο της γειτονιάς σας, ή όπου αλλού σάς αρέσει να προμηθεύεστε τα βιβλία σας.

* * *

Το Ημερολόγιο κυκλοφορεί κάθε Δευτέρα και Παρασκευή, παρουσιάζοντας τα 5+5 θέματα SOS της εβδομάδας που ξεκινά και του Σαββατοκύριακου που έρχεται αντιστοίχως. Κάθε Τρίτη πρωί, μας ακούτε στο πόντκαστ για το βιβλίο και την τηλεόραση που κάνουμε με τη Σαπφώ Καρδιακού. Κάθε Σάββατο, βυθιστείτε στο πλούσιο και χορταστικό αλμανάκ μας στη Thess Voice. Τις Κυριακές, μιλάμε για το Βιβλίο της Εβδομάδας: σας προτρέπουμε να μη διαβάσετε μόνο την παρουσίαση, να διαβάσετε και το βιβλίο! Μη διστάσετε να μας στείλετε μέιλ, αν θέλετε να μας πείτε ή να μας ρωτήσετε κάτι — οτιδήποτε. Σας ευχαριστούμε πολύ.