Fauda: Η 5η σεζόν και ο κόσμος μετά την 7η Οκτωβρίου

Ήταν το 2016, όταν το Netflix απέκτησε τα διεθνή δικαιώματα του Fauda, της ισραηλινής παραγωγής του συνδρομητικού καναλιού Yes, όπου κάθε σεζόν προβαλλόταν πρώτα στο Ισραήλ. Έκτοτε, κάθε καινούργιος κύκλος γινόταν τηλεοπτικό γεγονός που ένα παγκόσμιο κοινό περίμενε με αδημονία – κι εμείς μαζί του. Μια σειρά στα εβραϊκά και τα αραβικά κατάφερε κάτι που ούτε οι δημιουργοί της φαντάζονταν: να γίνει διεθνής επιτυχία. Η τέταρτη σεζόν έφτασε στο παγκόσμιο Top 10 των μη αγγλόφωνων σειρών του Netflix και στο Νο 1 στην Ελλάδα αλλά και στον Λίβανο –μια χώρα σε εμπόλεμη κατάσταση με το Ισραήλ–, ενώ βρέθηκε στις πρώτες θέσεις των charts και σε άλλες αραβικές χώρες.

Όσοι κολλήσαμε με αυτή τη σειρά έχουμε ακόμα ζωντανό μέσα μας όλον αυτόν τον κόσμο: την καταιγιστική δράση, τους χαρακτήρες, την πολυπλοκότητα μιας πραγματικότητας τόσο άγνωστης για εμάς και ταυτόχρονα πειστικά δοσμένης. Λέξεις και τόποι που ακούγαμε μια ζωή στις ειδήσεις απέκτησαν ξαφνικά εικόνα: η Δυτική Όχθη, η Γάζα, οι απαγωγές ομήρων, οι μυστικές υπηρεσίες, οι βομβιστικές επιθέσεις.

Οι δύο δημιουργοί του Fauda γνώριζαν αυτόν τον κόσμο από μέσα, αν και από διαφορετικές διαδρομές. Ο Άβι Ίσακαροφ ήταν δημοσιογράφος και αναλυτής Μέσης Ανατολής, με ειδίκευση στα παλαιστινιακά ζητήματα. Ο Λίορ Ραζ –ο Ντορόν της σειράς– είχε υπηρετήσει σε επίλεκτη μονάδα του ισραηλινού στρατού, πραγματοποιώντας μυστικές επιχειρήσεις σε παλαιστινιακά εδάφη. Το Fauda γεννήθηκε από τη συνάντησή τους, βάζοντάς μας μέσα σε έναν κόσμο βίαιο και σκοτεινό, αλλά συχνά και παράξενα οικείο: στις οικογενειακές σχέσεις, στις φιλίες και τους έρωτες, στις εκρήξεις και τις ενοχές, στις εσωτερικές συγκρούσεις των ηρώων, στο μεσογειακό τους ταμπεραμέντο.

Λίγο πριν από τη νέα σεζόν, έπιασα τον εαυτό μου να προσπαθεί να θυμηθεί: πώς είχε ξεκινήσει όλο αυτό και πού το είχαμε αφήσει; Όχι τόσο για να ξαναπιάσουμε το νήμα της ιστορίας, αλλά κυρίως για να δούμε πώς συνδέεται με μια πραγματικότητα που στο μεταξύ άλλαξε με δραματικό τρόπο.

Από τον Αμπού Άχμαντ στη Γάζα: Πώς φτάσαμε ως εδώ

Στον πρώτο κύκλο γνωρίζουμε τον Ντορόν (με αυτόν τον χαρακτηριστικό τρόπο που έχουν οι Ισραηλινοί να προφέρουν το ρο), έναν πρώην πράκτορα μιας αντιτρομοκρατικής ομάδας, τα μέλη της οποίας εισέρχονται μεταμφιεσμένα στις παλαιστινιακές περιοχές για μυστικές επιχειρήσεις. Επιστρέφει στη δράση όταν μαθαίνει ότι ο Αμπού Άχμαντ, κορυφαίος μαχητής της Χαμάς που νόμιζε ότι είχε σκοτώσει, είναι ζωντανός. Η επιχείρηση αρχίζει σε έναν γάμο και από εκεί ξεκινά το χάος – αυτό σημαίνει άλλωστε fauda. Ο Ντορόν διεισδύει όλο και βαθύτερα στον παλαιστινιακό κόσμο και αναπτύσσει σχέση με τη Σιρίν, Παλαιστίνια γιατρό και ξαδέλφη του Αμπού Άχμαντ, χρησιμοποιώντας ψεύτικη ταυτότητα.

Η σειρά κάνει κάτι που την ξεχωρίζει εξαρχής: δεν παρακολουθούμε απλώς έναν τρομοκράτη που κυνηγούν οι Ισραηλινοί, αλλά ολόκληρο τον κόσμο γύρω του – τη γυναίκα του, τα παιδιά του, τους ανθρώπους του, αλλά και τις συγκρούσεις στο εσωτερικό της παλαιστινιακής πλευράς.

Στον δεύτερο κύκλο, ο Αλ-Μακντάσι, γιος ενός Παλαιστίνιου που έχει σκοτώσει ο Ντορόν, επιστρέφει από τη Συρία με έναν προσωπικό στόχο: να εκδικηθεί τον ίδιο και τους ανθρώπους που αγαπά. Η Σιρίν, στο μεταξύ, παγιδευμένη ανάμεσα στις δύο πλευρές, έχει πληρώσει τεράστιο τίμημα για τη σχέση της με τον Ντορόν. Η κατάληξή της είναι από τα πιο σκοτεινά σημεία της σειράς: αυτοκτονεί. Ο θάνατός της τραυματίζει βαθιά τον Ντορόν και αφήνει το αποτύπωμά του στον χαρακτήρα του στις επόμενες σεζόν.

Σε αυτά τα επεισόδια γίνεται σαφές κάτι που θα επανέρχεται συνέχεια στο Fauda: ο φαύλος κύκλος της εκδίκησης.

Στον τρίτο κύκλο ο Ντορόν συνδέεται με έναν νεαρό Παλαιστίνιο πυγμάχο, τον Μπασάρ, και γίνεται προπονητής και μέντοράς του. Από τη μία δένεται μαζί του, από την άλλη τον εξαπατά συστηματικά για να φτάσει μέσω αυτού σε άλλους στόχους, καθώς ο πατέρας του είναι στέλεχος της Χαμάς που βγαίνει από ισραηλινή φυλακή. Είναι ένα από τα πιο ηθικά αμφίσημα πράγματα που τον έχουμε δει να κάνει – όχι χωρίς κόστος και για τον ίδιο. Βέβαια, πράκτορας είναι, αυτή είναι η δουλειά του. Το Fauda σε συνδέει συναισθηματικά με τους ήρωές του και σε αναγκάζει να χωρέσεις αντικρουόμενα συναισθήματα: λυπάσαι για τον νεαρό Παλαιστίνιο που γίνεται πιόνι στα χέρια του Ντορόν και την ίδια στιγμή αγωνιάς μήπως ανακαλύψουν την πραγματική ταυτότητα του Ντορόν.

Η ιστορία καταλήγει στην απαγωγή δύο νεαρών Ισραηλινών και η ομάδα –κι εμείς μαζί της– μπαίνει στη Γάζα για να τους απελευθερώσει. Εκεί η σειρά γίνεται πολεμικό θρίλερ και η αγωνία ασφυκτική. Στην επιχείρηση η νεαρή όμηρος σώζεται, αλλά ο Αβιχάι, ένα από τα βασικά μέλη της ομάδας, σκοτώνεται. Η απώλεια τσακίζει την ομάδα και ιδιαίτερα τον Ντορόν.

Όσο για τον νεαρό πυγμάχο, που θα μπορούσε να είχε ακολουθήσει μια εντελώς διαφορετική ζωή, καταλήγει στη φυλακή έχοντας περάσει στην ένοπλη δράση. Να κάτι πολύ χαρακτηριστικό του Fauda εκείνης της περιόδου: κανείς δεν παρουσιάζεται απλώς ως γεννημένος «κακός». Βλέπουμε βήμα-βήμα πώς η βία, οι οικογενειακές και πολιτικές συγκρούσεις, η εξαπάτηση και η εκδίκηση μπορούν να μεταμορφώσουν έναν άνθρωπο.

Το Fauda σε συνδέει συναισθηματικά με τους ήρωές του και σε αναγκάζει να χωρέσεις αντικρουόμενα συναισθήματα

Στον τέταρτο κύκλο ο Ντορόν βρίσκεται σε πολύ κακή κατάσταση μετά τα γεγονότα της Γάζας. Έχει απομονωθεί, και ο Γκάμπι, ο άνθρωπος που διευθύνει τις επιχειρήσεις της ομάδας και ένας από τους στενότερους ανθρώπους του Ντορόν, προσπαθεί να τον επαναφέρει. Όταν ο Γκάμπι πηγαίνει στις Βρυξέλλες για να συναντήσει έναν Παλαιστίνιο πληροφοριοδότη, πέφτει σε παγίδα: απάγεται και μεταφέρεται στον Λίβανο. Πέρα από την ανθρώπινη διάσταση, το πρόβλημα είναι τεράστιο: ο Γκάμπι γνωρίζει τις ταυτότητες ενός ολόκληρου δικτύου Ισραηλινών πληροφοριοδοτών και λεπτομέρειες μυστικών επιχειρήσεων. Υπό βασανιστήρια αρχίζει να αποκαλύπτει πληροφορίες και η ομάδα του Ντορόν ξεκινά μια εξαιρετικά επικίνδυνη επιχείρηση για να τον βρει και να τον φέρει πίσω.

Ο τέταρτος κύκλος τελειώνει μέσα σε αδιανόητο χάος: με μια αιματηρή επίθεση στον γάμο του Σάγκι και της Νουρίτ, πολλά μέλη της ομάδας βαριά τραυματισμένα και την τύχη τους αβέβαιη.

Μετά την 7η Οκτωβρίου: Όταν η πραγματικότητα ξεπέρασε το Fauda

Για τέσσερις σεζόν, στο Fauda, κάθε πράξη βίας γεννούσε την επόμενη, κάθε νεκρός άφηνε πίσω του κάποιον που ήθελε να εκδικηθεί τον θάνατό του. Και ύστερα ήρθε η 7η Οκτωβρίου 2023.

Ένοπλοι της Χαμάς και άλλων παλαιστινιακών οργανώσεων εισέβαλαν στο νότιο Ισραήλ, επιτέθηκαν σε κιμπούτς και στο μουσικό φεστιβάλ Nova, σκότωσαν περίπου 1.200 ανθρώπους και πήραν 251 ομήρους στη Γάζα. Ανάμεσα στις εικόνες που έκαναν τον γύρο του κόσμου ήταν γυναίκες νεκρές ή αιχμάλωτες, κάποιες ημίγυμνες, που διαπομπεύονταν δημόσια και σε βίντεο στα social media. Αργότερα, έρευνες του ΟΗΕ κατέγραψαν σεξουαλική βία κατά την επίθεση, συμπεριλαμβανομένων βιασμών και ομαδικών βιασμών.

Οι δημιουργοί του Fauda είχαν ήδη αρχίσει να γράφουν την πέμπτη σεζόν. Και εδώ υπάρχει μια λεπτομέρεια που εκ των υστέρων αποκτά άλλο βάρος: ο Lior Raz είχε προτείνει για την ιστορία της μια μαζική εισβολή Παλαιστινίων ενόπλων σε ισραηλινό οικισμό και ο Avi Issacharoff την είχε απορρίψει ως μη ρεαλιστική. Αυτό που συνέβη ήταν ασύγκριτα χειρότερο από εκείνο που οι ίδιοι είχαν θεωρήσει υπερβολικό ακόμη και για τη μυθοπλασία.

Το αρχικό σενάριο εγκαταλείφθηκε. Η πέμπτη σεζόν θα γραφόταν ξανά, αυτή τη φορά μέσα στο προσωπικό και συλλογικό τραύμα της 7ης Οκτωβρίου.

Η πραγματικότητα δεν είχε απλώς ξεπεράσει το Fauda, είχε εισβάλει μέσα του. Ο Ματάν Μέιρ, ένας από τους παραγωγούς του Fauda, σκοτώθηκε ενώ υπηρετούσε ως έφεδρος στη Γάζα τον Νοέμβριο του 2023 – το πρώτο επεισόδιο της νέας σεζόν είναι αφιερωμένο στη μνήμη του. Και ο Ιντάν Αμεντί, ο ηθοποιός που παίζει τον Σάγκι, επιστρατεύθηκε ως έφεδρος και τραυματίστηκε πολύ σοβαρά στη Γάζα τον Ιανουάριο του 2024. Δεν επιστρέφει ως κανονικό μέλος του καστ στην πέμπτη σεζόν.

Για το ίδιο το Fauda υπήρχε πλέον ένα πριν και ένα μετά. Ο κόσμος της σειράς είχε μια σχεδόν σταθερή «γεωγραφία»: Δυτική Όχθη, Γάζα, ισραηλινές πόλεις, σύνορα, checkpoints, κρησφύγετα, διεισδύσεις. Και μια δραματουργία που στηριζόταν στην αντιπαράθεση των ισραηλινών δυνάμεων ασφαλείας με τη Χαμάς και άλλες παλαιστινιακές οργανώσεις, με πληροφοριοδότες, συνεργάτες, οικογένειες και ανθρώπους που περνούσαν από τη μία πλευρά στην άλλη.

Αυτός ο κόσμος έχει διαλυθεί. Η Γάζα, όπου στους προηγούμενους κύκλους έμπαινε η ομάδα του Ντορόν για τις επιχειρήσεις της, έχει καταστραφεί σε τεράστια έκταση, με ολόκληρες περιοχές της να έχουν ισοπεδωθεί. Δεκάδες χιλιάδες Παλαιστίνιοι έχουν σκοτωθεί. Η Χαμάς δέχθηκε συντριπτικά πλήγματα και η δομή της άλλαξε. Και από την άλλη πλευρά, η ισραηλινή κοινωνία, μετά τη σφαγή της 7ης Οκτωβρίου και δύο χρόνια πολέμου, είναι κι αυτή διαφορετική: πληγωμένη, φοβισμένη, θυμωμένη.

Πώς επιστρέφεις στη μυθοπλασία δράσης όταν η πραγματικότητα έχει γίνει βιαιότερη και πιο ακραία από οποιοδήποτε σενάριο;

Ο πέμπτος κύκλος διαδραματίζεται δύο χρόνια μετά την 7η Οκτωβρίου, με τον Ντορόν και την ομάδα του βαθιά τραυματισμένους από όσα έχουν συμβεί. Όπως αποκάλυψαν οι δημιουργοί σε πρόσφατη συνέντευξή τους στους Times, τα επεισόδια 7 και 8 επιστρέφουν στην ίδια την 7η Οκτωβρίου και ακολουθούν τους χαρακτήρες εκείνη τη μέρα. Ανάμεσα στις ιστορίες βρίσκεται μια οικογένεια παγιδευμένη στο ασφαλές δωμάτιο ενός κιμπούτς κοντά στη Γάζα.

Πώς αναπαριστάς την 7η Οκτωβρίου σε μια σειρά του Netflix; Οι δημιουργοί είπαν ότι προσπάθησαν συνειδητά να μην κάνουν τη φρίκη θέαμα. Ο σκηνοθέτης Omri Givon εξήγησε ότι υπήρχαν πράγματα –ανάμεσά τους ο βιασμός– που ήθελαν να καταστήσουν σαφές ότι συνέβησαν χωρίς να τα δείξουν. Τα δύο αυτά επεισόδια είναι γυρισμένα με ωμή, σχεδόν ντοκιμαντερίστικη αισθητική. Όταν προβλήθηκαν στο Ισραήλ, συνοδεύτηκαν για πρώτη φορά στην ιστορία του Fauda από ειδική προειδοποίηση προς τους Ισραηλινούς θεατές: όποιος ένιωθε ότι ήταν πολύ δύσκολο να τα παρακολουθήσει μπορούσε να τα παραλείψει χωρίς να χάσει τη συνέχεια της βασικής πλοκής. 

Μπορεί το Fauda να κοιτάξει ακόμη και την άλλη πλευρά;

Ένα από τα στοιχεία που έκαναν το Fauda να ξεχωρίσει ήταν ότι έδινε πρόσωπο, οικογένεια, κίνητρα και προσωπική ζωή και στους Παλαιστίνιους χαρακτήρες – κάτι αρκετά ασυνήθιστο για μια ισραηλινή σειρά δράσης. Από την άλλη, έχει δεχθεί σοβαρή κριτική επειδή, παρά αυτή την πολυπλοκότητα, ο κόσμος του παραμένει θεμελιωδώς ιδωμένος από την οπτική των ισραηλινών ειδικών δυνάμεων.

Μετά την 7η Οκτωβρίου, ωστόσο, αυτή η προσπάθεια να δοθεί ανθρώπινη υπόσταση και στην άλλη πλευρά έγινε ακόμη δυσκολότερη – και οι ίδιοι οι δημιουργοί το παραδέχονται. Ο Ραζ εξηγεί ότι στις προηγούμενες σεζόν επέμεναν να μη δημιουργούν «επίπεδους» εχθρούς: ακόμη και ένας δολοφόνος μπορεί να έχει ένα παιδί, μια γυναίκα που αγαπά, μια οικογένεια για την οποία θα έκανε τα πάντα. «Αυτό είναι το ανθρώπινο παράδοξο», λέει. Όταν όμως ερωτάται αν η 7η Οκτωβρίου άλλαξε αυτή τη ματιά, παραδέχεται ότι στην πέμπτη σεζόν τα πράγματα έγιναν «πολύ πιο σύνθετα» ως προς αυτό. Στην πέμπτη σεζόν, πάντως, η παλαιστινιακή οπτική φαίνεται να υποχωρεί αισθητά σε σχέση με τους προηγούμενους κύκλους, ενώ οι αντίπαλοι παρουσιάζονται πολύ περισσότερο ως μέρος μιας τρομοκρατικής μηχανής παρά ως ολοκληρωμένοι χαρακτήρες.

Όσο για τους ήρωες, εμφανίζονται τσακισμένοι. Η παλιά ομάδα επιστρέφει, αλλά το κίνητρο δεν είναι πια μόνο η αποστολή: προσπαθούν ταυτόχρονα να κρατήσουν ο ένας τον άλλο όρθιο. Το τραύμα της 7ης Οκτωβρίου βρίσκεται πλέον μέσα στην ίδια την ομάδα.

Και μετά την εκδίκηση, τι;

Το Fauda, που επί χρόνια έχτιζε τη δραματουργία του πάνω στον φαύλο κύκλο της βίας και της εκδίκησης, επέστρεφε τώρα σε μια κοινωνία όπου η ανάγκη για εκδίκηση, πολύ περισσότερο από ένα σεναριακό μοτίβο, ήταν ένα πραγματικό, συλλογικό συναίσθημα. Οι δημιουργοί σκέφτηκαν μάλιστα να ονομάσουν τη σεζόν Fauda: Tha’r. Το tha’r είναι κάτι περισσότερο από εκδίκηση: είναι η αραβική έννοια της εκδίκησης αίματος, η υποχρέωση να εκδικηθεί κανείς όταν ένας δικός του άνθρωπος έχει σκοτωθεί.

Ο Ισαχάροφ θέτει όμως ένα άλλο ερώτημα: τι συμβαίνει αφού πάρεις την εκδίκησή σου; Αλλάζει η πραγματικότητά σου; Σε κάνει καλύτερο άνθρωπο; Σε κάνει καλύτερο λαό; Ή απλώς ανατροφοδοτεί έναν κύκλο αίματος που δεν οδηγεί πουθενά; «Αξίζει η εκδίκηση; Αξίζει να συνεχίζεται αυτός ο ατελείωτος κύκλος αιματοχυσίας; Πού μας οδηγεί;»

Ο Ραζ, σε συνέντευξή του στο ισραηλινό Ynet, όταν του λένε ότι στο Fauda δεν υπάρχουν ακριβώς happy endings, απαντά: «Στη ζωή δεν υπάρχουν happy endings». Και όταν η συζήτηση πηγαίνει στην έννοια της ολοκληρωτικής νίκης, είναι ακόμη πιο κατηγορηματικός: «Σχεδόν δεν υπάρχουν νίκες». Στον πόλεμο, λέει, χάνουμε φίλους, χάνουμε την ηθική μας, χάνουμε τον εαυτό μας, μένουμε με τραύματα. 

Υπάρχει όμως και ένα ακόμη ζήτημα: σε ποιον αφηγείται σήμερα το Fauda αυτή την ιστορία. Η σειρά δεν απευθύνεται μόνο στο ισραηλινό κοινό αλλά σε θεατές σε όλον τον κόσμο, σε μια περίοδο όπου η εικόνα του Ισραήλ έχει αλλάξει δραματικά στη διάρκεια του πολέμου στη Γάζα. Για πρώτη φορά ενσωματώνει στη μυθοπλασία του γεγονότα που το παγκόσμιο κοινό του έχει ήδη παρακολουθήσει να εκτυλίσσονται στην πραγματική ζωή και τα ξαναφέρνει μπροστά στα μάτια του.

Αναμένουμε, λοιπόν, να το δούμε. Έχοντας αλλάξει κι εμείς ως θεατές. Ξέροντας πια πολύ περισσότερα γι’ αυτόν τον κόσμο, έχοντας εκτεθεί σε σκληρές εικόνες, ιστορίες βίας και αντικρουόμενες αφηγήσεις, έχοντας παρακολουθήσει έναν πόλεμο να εξελίσσεται σχεδόν καθημερινά μπροστά μας. Η αθωότητα με την οποία βλέπαμε το Fauda πριν από δέκα χρόνια δεν υπάρχει πια.