Σώζουν οι δημόσιες βιβλιοθήκες τη Δημοκρατία; Στην Oodi στο Ελσίνκι, η βιβλιοθήκη ανήκει στους ανθρώπους
Η αντίληψη ότι «οι βιβλιοθήκες διατηρούν και σώζουν τη δημοκρατία» επιβεβαιώνεται στις νέες δημόσιες βιβλιοθήκες των σκανδιναβικών χωρών. Η νέα δημόσια βιβλιοθήκη του Ελσίνκι, η Oodi, είναι, όπως και η βιβλιοθήκη Deichman του Όσλο, από εκείνες που ξεχωρίζουν. Τι έλκει επτά χιλιάδες επισκέπτες την ημέρα στην Oodi; Και ενώ στη Βρετανία και στις Ηνωμένες Πολιτείες σταδιακά κλείνουν πολλές δημόσιες βιβλιοθήκες, κυρίως λόγω της διάδοσης της ηλεκτρονικής ανάγνωσης αλλά και της κρατικής αμέλειας, οι μεγάλες, δημόσιες βιβλιοθήκες στις σκανδιναβικές χώρες κερδίζουν όλο και περισσότερους αναγνώστες. Κι όμως, η Βρετανία και οι ΗΠΑ έχουν μακρά παράδοση στη δημιουργία και λειτουργία δημοσίων βιβλιοθηκών: στις ΗΠΑ ήταν ο Βενιαμίν Φραγκλίνος που πήρε την πρωτοβουλία της δημιουργίας των πρώτων βιβλιοθηκών στη χώρα το μακρινό 1790, διότι πίστευε στην ιδέα της ισότιμης και ελεύθερης πρόσβασης όλων των πολιτών στη γνώση και στην πληροφόρηση. Στο Ηνωμένο Βασίλειο οι πρώτες δημόσιες βιβλιοθήκες χρονολογούνται από τα μέσα του 17ου αιώνα.
Η Κεντρική Βιβλιοθήκη Oodi του Ελσίνκι άρχισε να λειτουργεί το 2018 και είναι μία από τις πολλές που υπάρχουν στη φινλανδική πρωτεύουσα. Απευθύνεται σε όλες τις ηλικίες και προσφέρει υπηρεσίες και δραστηριότητες σε όλους. Πολλά από τα βιβλία της πλούσιας συλλογής προσφέρονται σε είκοσι γλώσσες. Η Oodi είναι τόπος συνάντησης και ανάγνωσης, την οποία μπορεί κανείς να απολαύσει σε κλασικό γραφείο, σε πολυθρόνα ή καναπέ με άνεση, ή κάτω από ένα δέντρο. Μπορεί να διαβάσει κανείς βιβλία από την πλουσιότατη συλλογή, μηνιαία και εβδομαδιαία περιοδικά, καθώς και εφημερίδες. Υπάρχουν newspaper tablets για ψηφιακή ανάγνωση εντύπων μικρότερης κυκλοφορίας, όπως είναι οι τοπικές και οι ξένες εφημερίδες.
Σε ομάδες που χρειάζεται να συναντηθούν για να συνεργαστούν πάνω σε κάποιο σχέδιο προσφέρονται πολλές αίθουσες που εξασφαλίζουν ήσυχο περιβάλλον, με οθόνη προβολής και υπολογιστές, χωρισμένες με τζαμαρία. Σε άλλες, μικρότερες αίθουσες μπορεί κανείς να εργαστεί ατομικά.
Υπάρχει αίθουσα με δυνατότητα σύνθεσης μουσικής και διατίθενται αντίστοιχα μουσικά όργανα, καθώς και αίθουσα για ηλεκτρονικά παιχνίδια. Οι χρήστες έχουν τη δυνατότητα να καλέσουν μια μικρή ομάδα φίλων για φαγητό —προσφέρεται κουζίνα με εξοπλισμό— ή να κλείσουν θέση σε μια από τις τέσσερις μηχανές ραπτικής για σχετικές εργασίες. Διατίθενται επίσης εργαστήρια για σχεδιασμό και εκτυπώσεις ακόμη και σε ρούχα —είχα την ευχαρίστηση να συμμετέχω σε ένα από αυτά.
Τα μικρότερα παιδιά μπορούν να δανειστούν παιχνίδια και να παίξουν στον εξωτερικό χώρο της βιβλιοθήκης, όπως και πολλά επιτραπέζια παιχνίδια για τον εσωτερικό χώρο. Είναι εντυπωσιακή η εικόνα στο ισόγειο του κτιρίου, όπου άνθρωποι όλων των ηλικιών παίζουν σκάκι σε ειδικά διαμορφωμένο χώρο και τραπέζια.
Όλες οι υπηρεσίες προσφέρονται δωρεάν, ενώ μια μικρή οικονομική συνεισφορά είναι απαραίτητη σε ορισμένες περιπτώσεις. Η βιβλιοθήκη λειτουργεί καθημερινά από τις 8 το πρωί έως τις 9 το βράδυ και τα Σαββατοκύριακα από τις 10 το πρωί έως τις 8 το βράδυ.
Η Κεντρική Βιβλιοθήκη Oodi (Helsingin keskustakirjasto Oodi), η οποία εγκαινιάστηκε το 2018, αποτελεί ένα από τα πιο αναγνωρισμένα δείγματα σύγχρονης δημόσιας αρχιτεκτονικής διεθνώς. Σχεδιάστηκε από το φινλανδικό αρχιτεκτονικό γραφείο ALA Architects, το οποίο κέρδισε τον διεθνή διαγωνισμό του 2012 μεταξύ 544 συμμετοχών. Το κτίριο δεν σχεδιάστηκε απλώς ως χώρος φύλαξης βιβλίων, αλλά ως «αστικό καθιστικό» (urban living room), ένας ανοιχτός, προσβάσιμος και ενεργειακά αποδοτικός δημόσιος χώρος. Η βασική συνθετική ιδέα βασίζεται στον διαχωρισμό του κτιρίου σε τρεις διακριτούς ορόφους, καθένας από τους οποίους εξυπηρετεί διαφορετική λειτουργική και ατμοσφαιρική ενότητα:
• Ισόγειο (Ενεργός & Δημόσιος Χώρος): Λειτουργεί ως επέκταση της εξωτερικής πλατείας Kansalaistori. Είναι ένας δυναμικός, ανοιχτός χώρος χωρίς εμπόδια, που περιλαμβάνει το φουαγιέ, εστιατόριο/καφέ, κινηματογραφική αίθουσα (Kino Regina), χώρους εκδηλώσεων και πληροφοριακούς σταθμούς.
• Μεσαίος Όροφος (Χώρος Δημιουργίας & Εργαστηρίων): Είναι εγκλωβισμένος μέσα στην εσωτερική καμπύλη του ξύλινου όγκου. Χαρακτηρίζεται από πιο κλειστές, ατμοσφαιρικές και ευέλικτες αίθουσες, που φιλοξενούν εργαστήρια ψηφιακής τεχνολογίας (Urban Workshop με 3D printers, laser cutters, σταθμούς ραπτικής), μουσικά στούντιο ηχογράφησης, αίθουσες συνεδριάσεων και χώρους μελέτης.
• Ανώτερος Όροφος («Ο Παράδεισος των Βιβλίων»): Ο παραδοσιακός πυρήνας της βιβλιοθήκης. Ένας γυάλινος, φωτεινός και απόλυτα ήσυχος χώρος με πανοραμική θέα 360 μοιρών στην πόλη και στο φινλανδικό κοινοβούλιο. Η οροφή του είναι κυματιστή, με ορθογώνιους φεγγίτες που επιτρέπουν στο φυσικό φως να διαχέεται απαλά, ενώ στο εσωτερικό του έχουν φυτευτεί φυσικά δέντρα.
Η εξωτερική επένδυση είναι κατασκευασμένη από προκατασκευασμένα πάνελ φινλανδικού ελάτου (spruce). Η περίπλοκη, καμπυλωτή γεωμετρία της πρόσοψης σχεδιάστηκε με παραμετρικές μεθόδους (algorithm-aided parametric design). Η στατική δομή στηρίζεται σε δύο τεράστιες χαλύβδινες αψίδες (μήκους άνω των 100 μέτρων και βάρους 800 τόνων) που λειτουργούν ως η «ράχη» του κτιρίου. Αυτή η γέφυρα χάλυβα επιτρέπει στο ισόγειο να παραμένει εντελώς ελεύθερο από υποστυλώματα (column-free space). Η πρόσοψη καμπυλώνει προς τα πάνω δημιουργώντας έναν μεγάλο στεγασμένο πρόβολο (canopy) προς την πλατεία, ενώ στον τελευταίο όροφο σχηματίζεται ένα μεγάλο μπαλκόνι (Citizens' Balcony) με θέα στο αστικό τοπίο. Το κτίριο εμπίπτει στην κατηγορία κτιρίων σχεδόν μηδενικής κατανάλωσης ενέργειας (nZEB). Έχει σχεδιαστεί με εκτιμώμενο χρόνο ζωής τα 150 έτη, χρησιμοποιώντας τοπικά υλικά φιλικά προς το περιβάλλον, αξιοποιώντας το φυσικό φως για τη μείωση των αναγκών τεχνητού φωτισμού.
Στο τεράστιο μπαλκόνι, που μοιάζει με κατάστρωμα πλοίου, μπορεί κανείς να απολαύσει καφέ και γλυκά, στο δε ισόγειο υπέροχα φαγητά. Πρόκειται για έναν χώρο που προσφέρει ισότιμη και ελεύθερη πρόσβαση στη γνώση και στην πληροφόρηση, η οποία με τη σειρά της έχει τη δυναμική να μετατραπεί σε γνώση, δημιουργώντας μια κοινότητα.
Οι χώρες της Σκανδιναβίας επενδύουν δυναμικά στην προσφορά υπηρεσιών κάθε είδους στους πολίτες τους, επενδύουν στην ήρεμη δύναμη των πολλών δημοσίων βιβλιοθηκών· με λίγα λόγια, επενδύουν στον άνθρωπο και στον πολιτισμό. Χωρίς αμφιβολία συμβάλλουν έτσι στη διατήρηση της δημοκρατίας. Αν σε άλλες βιβλιοθήκες όσοι τις χρησιμοποιούν ονομάζονται «χρήστες», σε αυτές του νέου τύπου θα μπορούσαμε να πούμε ότι είναι «συν-δημιουργοί» των βιβλιοθηκών μιας νέας εποχής.
Ωστόσο, ανησυχώ μήπως τέτοιες πλούσιες συλλογές βιβλίων χρειαστεί να αντιμετωπίσουν τον βουλιμικό χαρακτήρα της ΤΝ: η εταιρεία τεχνητής νοημοσύνης Anthropic αγόρασε μεγάλο αριθμό βιβλίων για να βελτιώσει το μεγάλο γλωσσικό μοντέλο Claude (“Project Panama”).
Η Κατερίνα Αγυιώτη μιλάει για το βιβλίο της «Η τσουλήθρα και άλλες ιστορίες» (εκδόσεις Τεχνοδόμιον), για τη ζωή της, τη γραφή, την έμπνευση και το παράδοξο
«Στον δρόμο μάς φωνάζουν αλλιώς»: Μια ιστορία για το πώς είναι να ζεις ως δύο διαφορετικοί άνθρωποι, μέσα και έξω από το σπίτι, και για όσα κληροδοτεί αυτή η αυτολογοκρισία στα παιδιά
17°
