- CITY GUIDE
- PODCAST
-
20°
Γκούλαγκ: Όταν το θύμα γινόταν κατήγορος του εαυτού του
Το βιβλίο του Ιβάν Τζουχά για την «Ελληνική Επιχείρηση» του 1937 και τις διώξεις των Ελλήνων στη Σοβιετική Ένωση
«Έλληνες πολίτες στα Γκουλάγκ» του Ιβάν Τζουχά: Πώς οι αθώοι ομολογούσαν τα εγκλήματα που τους απέδιδαν οι δήμιοί τους
Στη σταλινική τρομοκρατία, η εξόντωση του ανθρώπου άρχιζε πολύ πριν από την εκτέλεσή του. Προηγούνταν η συντριβή της αξιοπρέπειάς του, η ψυχολογική και σωματική του εξουθένωση και, στο τέλος, η απαίτηση να ομολογήσει ο ίδιος εγκλήματα που ουδέποτε διέπραξε. Να υπογράψει, δηλαδή, με το ίδιο του το χέρι το ψέμα που θα δικαιολογούσε την καταδίκη του. Να τον υποχρεώσει να ομολογήσει εγκλήματα που ουδέποτε διέπραξε, να καταγγείλει ανθρώπους που ουδέποτε συνωμότησαν, να αποκηρύξει πεποιθήσεις στις οποίες είχε αφιερώσει τη ζωή του και, στο τέλος, να υπογράψει την καταδίκη του σαν να επρόκειτο για πράξη ελεύθερης βούλησης. Αυτή υπήρξε ίσως η πιο αποκρουστική έκφραση της σταλινικής τρομοκρατίας: η συστηματική προσπάθεια να εξαναγκαστεί ο αθώος να γίνει κατήγορος του εαυτού του, επικυρώνοντας με την υπογραφή του την καταδίκη που είχαν ήδη αποφασίσει οι δήμιοί του.
Το βιβλίο του Ιβάν Τζουχά, «Έλληνες πολίτες στα Γκουλάγκ», ένα βιβλίο που διαβάζεται δύσκολα και κυκλοφορεί από τις Εναλλακτικές Εκδόσεις, προσφέρει μια συγκλονιστική αφορμή για να εξετάσουμε αυτή την πλευρά του σοβιετικού ολοκληρωτισμού. Πρόκειται για το αποτέλεσμα μιας πολύχρονης έρευνας στα αρχεία, στις μαρτυρίες των επιζώντων και στην ιστορία των ελληνικών κοινοτήτων της Σοβιετικής Ένωσης. Ο συγγραφέας, ελληνικής καταγωγής και ο ίδιος, γεννημένος σε χωριό κοντά στη Μαριούπολη, έχει αφιερώσει δεκαετίες στην αποκατάσταση της μνήμης των ανθρώπων που αφανίστηκαν κατά τις σταλινικές διώξεις. Το βιβλίο μετέφρασαν ο Δημήτρης Τριανταφυλλίδης και ο Κώστας Μαυρόπουλος· το προλογίζει ο Γιώργος Καραμπελιάς.
Στις 11 Δεκεμβρίου 1937, ο επικεφαλής της NKVD, Νικολάι Γιεζόφ, υπέγραψε τη μυστική οδηγία 50215. Τέσσερις ημέρες αργότερα ξεκίνησε η λεγόμενη «Ελληνική Επιχείρηση», μια οργανωμένη εκστρατεία συλλήψεων εναντίον των Ελλήνων της σοβιετικής επικράτειας. Η εθνική καταγωγή αποτελούσε πλέον επαρκή βάση για την ένταξη ενός ανθρώπου στον κατάλογο των υπόπτων. Οι κατηγορίες ήταν σχεδόν πάντοτε οι ίδιες: κατασκοπεία, δολιοφθορά, συμμετοχή σε αντεπαναστατικές οργανώσεις, συνεργασία με ξένες υπηρεσίες. Περίπου δεκατέσσερις χιλιάδες άνθρωποι συνελήφθησαν στο πλαίσιο αυτής της επιχείρησης. Χιλιάδες εκτελέστηκαν και άλλοι οδηγήθηκαν στα στρατόπεδα καταναγκαστικής εργασίας.
Ανάμεσα στους διωκόμενους βρίσκονταν και άνθρωποι που είχαν πιστέψει ειλικρινά στην Οκτωβριανή Επανάσταση. Κομμουνιστές, πολιτικοί πρόσφυγες, στελέχη της Κομμουνιστικής Διεθνούς, άνθρωποι που είχαν επιλέξει τη Σοβιετική Ένωση ως πατρίδα των πολιτικών τους ιδανικών. Η προηγούμενη αφοσίωσή τους προσέφερε ελάχιστη προστασία. Η εξουσία διατηρούσε το αποκλειστικό δικαίωμα να αποφασίζει ποιος ήταν επαναστάτης και ποιος προδότης, ποιος υπηρετούσε την Ιστορία και ποιος έπρεπε να εξαφανιστεί από αυτήν. Και η απόφαση μπορούσε να αλλάξει μέσα σε μία νύχτα.
Εδώ εστιάζεται η βαθύτερη ηθική και ψυχολογική διαστροφή του σταλινικού συστήματος.
Ο συλληφθείς οδηγούνταν στην ανάκριση έχοντας ήδη καταδικαστεί στη συνείδηση των διωκτών του. Η αποστολή του ανακριτή ήταν να αποσπάσει την ομολογία που θα επιβεβαίωνε την προκαθορισμένη ενοχή. Η πραγματικότητα έπρεπε να προσαρμοστεί στην κατηγορία. Ο άνθρωπος καλούνταν να παραδεχτεί ότι ήταν κατάσκοπος, ότι συνεργαζόταν με εχθρικές δυνάμεις, ότι συμμετείχε σε συνωμοσίες των οποίων αγνοούσε ακόμη και την ύπαρξη.
Η άρνησή του μπορούσε να ερμηνευτεί ως πρόσθετη απόδειξη της ενοχής του. Ο πραγματικός εχθρός, σύμφωνα με τη λογική του καθεστώτος, ήταν εκείνος που επέμενε περισσότερο στην αθωότητά του. Έτσι, η απλή υπεράσπιση του εαυτού του μετατρεπόταν σε πράξη αντίστασης απέναντι στην παντοδυναμία του κράτους.
Ακολουθούσαν οι ξυλοδαρμοί, οι ατελείωτες ανακρίσεις, η στέρηση του ύπνου, οι απειλές εναντίον συγγενικών προσώπων, η πλήρης απομόνωση. Ο σκοπός ήταν η σωματική και ψυχική εξάντληση, η κατάρρευση κάθε δυνατότητας αντίστασης. Η υπογραφή στο ανακριτικό πρωτόκολλο αποτελούσε για πολλούς την τελευταία πράξη ενός εξευτελισμού που είχε ήδη καταστρέψει την προσωπικότητά τους.
Και εδώ γεννιέται ένα ερώτημα με ιδιαίτερη σημασία: γιατί ένα καθεστώς που μπορούσε να συλλάβει, να εξορίσει και να εκτελέσει οποιονδήποτε είχε τόσο μεγάλη ανάγκη από ομολογίες;
Η απάντηση αποκαλύπτει πολλά για τη φύση της ολοκληρωτικής εξουσίας. Ο σταλινισμός επιδίωκε να κατασκευάσει μια πραγματικότητα στην οποία τα εγκλήματά του θα εμφανίζονταν ως πράξεις δικαιοσύνης. Η ομολογία παρείχε το απαραίτητο αποδεικτικό υλικό για την επίσημη εκδοχή των γεγονότων. Οι ανύπαρκτες συνωμοσίες αποκτούσαν ονόματα, οι φανταστικές οργανώσεις αποκτούσαν μέλη και η κρατική τρομοκρατία μπορούσε να παρουσιάζεται ως επιτυχής εξουδετέρωση επικίνδυνων εχθρών.
Υπήρχε και μια δεύτερη, εξίσου σκοτεινή λειτουργία. Κάθε κατασκευασμένη ομολογία μπορούσε να γεννήσει νέες συλλήψεις. Ο βασανισμένος κρατούμενος υποχρεωνόταν να κατονομάσει συνεργούς. Οι συνεργοί οδηγούνταν με τη σειρά τους στην ανάκριση, όπου καλούνταν να αποκαλύψουν άλλους συνεργούς. Έτσι δημιουργούνταν αλυσίδες ανθρώπων που συνδέονταν μεταξύ τους μέσω εγκλημάτων τα οποία υπήρχαν αποκλειστικά μέσα στα ανακριτικά πρωτόκολλα. Η ίδια η διαδικασία παρήγε συνεχώς νέα τεκμήρια για να δικαιολογήσει τη συνέχισή της.
Η κτηνωδία αυτής της πρακτικής ξεπερνούσε τα όρια της συνηθισμένης κρατικής καταστολής. Ο άνθρωπος που έσπαζε κάτω από τα βασανιστήρια μπορούσε να πεθάνει γνωρίζοντας ότι είχε υπογράψει ένα ψέμα για τον εαυτό του και είχε παρασύρει, χωρίς τη θέλησή του, άλλους αθώους στην καταστροφή. Η εξουσία είχε κατορθώσει να μεταφέρει μέρος του εγκλήματός της στη συνείδηση του θύματος. Πρόκειται για έναν εξευτελισμό που δύσκολα μπορεί να συλλάβει ο ανθρώπινος νους.
Η ύπαρξη αυτών των μεθόδων υπήρξε αντικείμενο επίσημης παραδοχής ακόμη και από τη μετασταλινική σοβιετική ηγεσία. Στη μυστική ομιλία του στο 20ό Συνέδριο του Κομμουνιστικού Κόμματος, τον Φεβρουάριο του 1956, ο Νικίτα Χρουστσόφ αναφέρθηκε στις ομολογίες που αποσπώνταν με βασανιστήρια και αποκάλυψε την έγκριση της λεγόμενης «φυσικής πίεσης» από την κομματική ηγεσία. Επρόκειτο για πρακτική που είχε αποκτήσει θεσμική κάλυψη. Η βία αποτελούσε οργανωμένο εργαλείο παραγωγής μιας κρατικά επιβεβλημένης αλήθειας.
Στις σελίδες του βιβλίου του Τζουχά, η ιστορία αυτή αποκτά συγκεκριμένα πρόσωπα. Οι Έλληνες της Μαριούπολης, του Καυκάσου, της Οδησσού και άλλων περιοχών της Σοβιετικής Ένωσης εμφανίζονται μέσα από τα αρχεία της καταστολής και τις μαρτυρίες όσων επέζησαν. Άνθρωποι που είχαν γεννηθεί εκεί, είχαν εργαστεί, είχαν δημιουργήσει οικογένειες και είχαν συμμετάσχει στη συλλογική ζωή των κοινοτήτων τους, ανακάλυπταν ξαφνικά ότι η καταγωγή τους μπορούσε να αποτελέσει θανάσιμη απειλή.
Μια επιστολή προς συγγενείς στην Ελλάδα, μια επαφή με ελληνική διπλωματική αρχή, μια συνηθισμένη επαγγελματική γνωριμία μπορούσαν να μετατραπούν σε στοιχεία κατασκοπευτικής δραστηριότητας. Η καθημερινότητα αποκτούσε εκ των υστέρων εγκληματικό περιεχόμενο. Κάθε ανθρώπινη σχέση μπορούσε να ερμηνευτεί ως συνωμοσία, κάθε προηγούμενη πράξη ως προετοιμασία προδοσίας.
Για όσους απέφευγαν την εκτέλεση, ακολουθούσαν συχνά τα στρατόπεδα καταναγκαστικής εργασίας. Η Κολιμά, η Βορκουτά, η Ούχτα συγκροτούσαν μια απέραντη γεωγραφία ανθρώπινης εξόντωσης. Η πείνα, οι ακραίες θερμοκρασίες, η εξαντλητική εργασία και η αρρώστια αποτελούσαν μέρος της καθημερινότητας των κρατουμένων. Ο άνθρωπος μπορούσε να επιβιώσει από την ανάκριση και να πεθάνει αργότερα, σε μια απομακρυσμένη περιοχή, χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά από την οικογένειά του.
Ο σταλινικός μηχανισμός είχε αναπτύξει και έναν ιδιαίτερο τρόπο να περιβάλλει αυτή τη βαρβαρότητα με την αίγλη ενός ανώτερου ιστορικού σκοπού. Οι διώκτες εμφανίζονταν ως υπερασπιστές της κοινωνικής δικαιοσύνης, οι ανακριτές ως προστάτες της επανάστασης και οι εκτελεστές ως όργανα της ιστορικής αναγκαιότητας. Ακόμη και η ανθρώπινη συμπόνια μπορούσε να αντιμετωπιστεί ως επικίνδυνη αδυναμία απέναντι στον ταξικό εχθρό.
Αυτή η αντιστροφή των ηθικών αξιών αποτελεί ένα από τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα του ολοκληρωτισμού. Η εξουσία διεκδικεί το δικαίωμα να καθορίζει το καλό και το κακό, την αλήθεια και το ψέμα, την ενοχή και την αθωότητα. Η αποδοχή των αποφάσεών της γίνεται κριτήριο πολιτικής αρετής. Όποιος αμφισβητεί την επίσημη πραγματικότητα τοποθετείται αυτομάτως απέναντί της.
Η ιστορική συγγένεια ανάμεσα στον σταλινισμό και τον ναζισμό εντοπίζεται, μεταξύ άλλων, σε αυτή την απεριόριστη αξίωση του κράτους πάνω στην ανθρώπινη ζωή. Οι ιδεολογικές τους αφετηρίες και οι επιδιώξεις τους είχαν ουσιώδεις διαφορές. Και τα δύο καθεστώτα, ωστόσο, οργάνωσαν συστηματικές διώξεις και μαζικές εξοντώσεις, καταργώντας κάθε ουσιαστικό όριο στην κρατική εξουσία. Ο σταλινισμός πρόσθεσε στο δικό του σύστημα καταστολής μια εκτεταμένη πρακτική κατασκευής της ενοχής, η οποία έφτασε στο αποκορύφωμά της με τις δημόσιες ομολογίες των Δικών της Μόσχας και τις αναρίθμητες μυστικές ανακρίσεις της Μεγάλης Τρομοκρατίας.
Το παράδοξο είναι ότι ορισμένα από τα θύματα εξακολουθούσαν να πιστεύουν στο καθεστώς ακόμη και όταν αυτό τα οδηγούσε στην καταστροφή. Η αφοσίωση μπορούσε να επιβιώνει της αδικίας. Άνθρωποι που είχαν αφιερώσει ολόκληρη τη ζωή τους στην επανάσταση δυσκολεύονταν να αποδεχτούν ότι η εξουσία την οποία υπηρετούσαν είχε αποφασίσει την εξόντωσή τους. Αναζητούσαν το προσωπικό λάθος, την παρεξήγηση, τον κακό αξιωματούχο, κάποια εξήγηση που θα τους επέτρεπε να διατηρήσουν άθικτη την πίστη τους. Η πιθανότητα να αποτελεί το ίδιο το σύστημα την πηγή του εγκλήματος ήταν για ορισμένους σχεδόν αδιανόητη.
Το βιβλίο του Ιβάν Τζουχά έχει ιδιαίτερη σημασία και για έναν ακόμη λόγο. Επαναφέρει στη συλλογική μας μνήμη ένα κεφάλαιο της ιστορίας του ελληνισμού που για δεκαετίες παρέμεινε στο περιθώριο. Οι χιλιάδες Έλληνες που χάθηκαν στις σταλινικές εκκαθαρίσεις υπήρξαν θύματα ενός εγκληματικού κρατικού μηχανισμού, ανεξάρτητα από τις πολιτικές τους πεποιθήσεις. Η αναγνώριση της τραγωδίας τους αποτελεί στοιχειώδη υποχρέωση απέναντι στην ιστορική αλήθεια.
Ωστόσο, η βαθύτερη σημασία αυτής της ιστορίας υπερβαίνει την εθνική διάσταση. Μας αναγκάζει να αντιμετωπίσουμε ένα από τα πιο ανησυχητικά ερωτήματα του εικοστού αιώνα: πόσο μακριά μπορεί να φτάσει μια εξουσία όταν θεωρεί ότι κατέχει την απόλυτη αλήθεια και ότι η πραγματοποίηση του ιστορικού της σκοπού δικαιολογεί κάθε μέσο;
Στην περίπτωση του σταλινισμού, η απάντηση γράφτηκε με εκατομμύρια ανθρώπινες ζωές, με στρατόπεδα, εκτελέσεις, εκτοπίσεις και διαλυμένες οικογένειες. Υπήρξε όμως και μια λιγότερο ορατή καταστροφή. Η προσπάθεια να αφαιρεθεί από τον άνθρωπο ακόμη και το δικαίωμα να γνωρίζει και να υπερασπίζεται την προσωπική του αλήθεια.
Ο σταλινικός δήμιος είχε τη δύναμη να αφαιρέσει τη ζωή του θύματός του. Απαιτούσε όμως και κάτι περισσότερο: να το υποχρεώσει, προτού πεθάνει, να επιβεβαιώσει το δίκιο του δημίου του. Ίσως εδώ να βρίσκεται η πιο τρομακτική έκφραση της ολοκληρωτικής εξουσίας: στην αξίωσή της να εξουσιάζει, μαζί με τη ζωή του ανθρώπου, ακόμη και τη συνείδησή του.
ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ
ΔΙΑΒΑΖΟΝΤΑΙ ΠΑΝΤΑ
ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
Το βιβλίο του Ιβάν Τζουχά για την «Ελληνική Επιχείρηση» του 1937 και τις διώξεις των Ελλήνων στη Σοβιετική Ένωση
Η γνωστή συγγραφέας μιλά για τη νέα της νουβέλα «Το προνομιούχο ζώο» και τον ρόλο της λογοτεχνίας
Τρία σκληρά, ρεαλιστικά σενάρια με φόντο τον νορβηγικό χειμώνα, αλλά πλημμυρισμένα ζεστασιά και πλούσια συναισθήματα
Ένα συγκλονιστικό επίτευγμα πολυφωνίας και ανθρωπιάς που κινείται ανάμεσα στο θρίλερ, το κωμικό νουάρ, και την ερωτική παραφυσική μυθοπλασία
Ένα εβδομαδιαίο podcast για το βιβλίο, και τις νέες σειρές και ταινίες.
Ένας από τους εκδότες της ταλαντούχας συγγραφέως αποκαλύπτει ότι ήταν ρατσίστρια και αντισημίτρια
Το «Είναι και Χρόνος» και το «Νίτσε: Η βούληση για ισχύ ως τέχνη»
Μιλήσαμε με τη συγγραφέα για τη γοητεία του crime, τα μυστικά της ανθρώπινης ψυχής και το νέο της βιβλίο, «Φόνος στην άκρη του κόσμου»
Ένα πρωτότυπο, συγκινητικό, και συχνά ιδιαίτερα σκληρό, queer μυθιστόρημα μαγικού ρεαλισμού που συνδυάζει τον σωματικό τρόμο με το οικογενειακό δράμα
Το ποίημα της ημέρας είναι από την ποιητική συλλογή «σ’ ένα βαθύ πουθενά», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Ύψιλον
Ο γνωστός συγγραφέας μιλάει για τη ζωή του, τα βιβλία του, τη σχέση του με τις λέξεις και τους αριθμούς
Δύο βιβλία κυκλοφόρησαν σχεδόν την ίδια μέρα στη Γαλλία αποκαλύπτοντας την προσωπικότητα, τις πολιτικές αντιφάσεις, τη φιλοδοξία και την προσωπική ζωή του Γάλλου προέδρου
Με αφορμή το νέο του βιβλίο «Γιατί οι εργάτες δεν είναι το επαναστατικό υποκείμενο», ο συγγραφέας μιλά για την κατασκευή της συνείδησης και τις σχέσεις εξουσίας
Δείτε πόσοι άνθρωποι παγκοσμίως χρησιμοποιούν καθημερινά τα chatbots, και πόσοι από αυτούς τα έχουν σαν βοηθούς
Ο δημιουργός του Μιχάλη Κρόκου μιλά για το γράψιμο, τις εμμονές του και το εκρηκτικό μείγμα pulp, σάτιρας και νεο-νουάρ που χαρακτηρίζει τα βιβλία του
Το μυθιστόρημα επιστημονικής φαντασίας που κέρδισε το κορυφαίο λογοτεχνικό βραβείο προκαλεί ανάμεικτες αντιδράσεις και αναζωπυρώνει τη συζήτηση για τα κριτήρια της βράβευσης.
Ο κορυφαίος επιθετικός και ο πατέρας του χάρισαν ιστορικό αντίτυπο του 1594 σε δημοτική βιβλιοθήκη
Ο 81χρονος Βρετανός συγγραφέας γράφει ιστορία κατακτώντας το κορυφαίο λογοτεχνικό βραβείο
Ένα εβδομαδιαίο podcast για το βιβλίο, και τις νέες σειρές και ταινίες.
Έχετε δει 20 από 200 άρθρα.