Αντώνης Ε. Χαριστός: Γιατί οι εργάτες δεν είναι το επαναστατικό υποκείμενο;

• Advertorial

Ποια ήταν η αφορμή που σας οδήγησε στη συγγραφή του βιβλίου «Γιατί οι εργάτες δεν είναι το επαναστατικό υποκείμενο»;

Επί της ουσίας, είναι η προβληματική γύρω από το περιεχόμενο της κοινωνικής χειραφέτησης. Πριν μιλήσουμε για τη δυνατότητα αυτής, πρέπει να ερευνήσουμε τα ακρότατα όρια των δομικών σχέσεων που αποτελούν το συλλογικό σώμα στις ιδεολογικές του αναπαραστάσεις μέσα από τα αφηγήματα που διαμορφώθηκαν από τα πρώτα χρόνια της αστικής διαχείρισης. Και κάνουμε λόγο για αστική διαχείριση και όχι για αστική εξουσία, καθώς αυτή διαμορφώθηκε επί τρεις αιώνες, από τον 15ο έως τον 18ο, προτού προκληθεί η θεσμική πλέον κορύφωση των κοινωνικών μεταβολών που συντελέστηκαν όλο αυτό το διάστημα. Επομένως, δεν υφίσταται η έννοια της αστικής επανάστασης. Δεν υφίσταται η κοινωνική επανάσταση αυτή καθαυτή. Είναι μία ψευδαίσθηση που μεταφέρεται σε ιδεολογικά αφηγήματα για τη γεφύρωση του παρελθόντος με το εκάστοτε παρόν. Σε αυτό το σχήμα, διερευνούμε από τη μία πλευρά τον τρόπο με τον οποίον η εξουσία στα αστικά πλαίσια διαχείρισης όχι μόνο αυτονομήθηκε σε πολλαπλά και επάλληλα επίπεδα, αλλά αυτή η αυτόνομη δομή διακρίνεται από τη διαφάνεια των πρακτικών της, διαφάνεια η οποία δεν αφορά τη νομική αντιστοιχία των αποτελεσμάτων της κοινωνικής ζωής, αλλά την αμεσότητα των μεθοδολογικών δυνατοτήτων παρέμβασης του ελέγχου τόσο στον δημόσιο, όσο και στον ιδιωτικό βίο των συμβαλλόμενων μερών. Αυτό σημαίνει ότι η εξουσία δε μορφοποιείται στους θεσμούς, αλλά συμβολοποιείται στα επίπεδα του εκάστοτε δημόσιου αφηγήματος και διαχέεται στις μετωπικές αναφορές της καθημερινής παρουσίας του ατόμου εντός των συσχετισμών της κοινωνικής κινητικότητας. Επομένως, η ευθύνη της εξουσίας μεταφέρεται από πάνω προς τα κάτω, για να επιστραφεί ως μορφή πειθάρχησης και κανονικοποίησης των από τα κάτω προς τα πάνω. Εκείνο στο οποίο επενδύει διαρκώς η αστική διαχείριση είναι η παρουσία διαρκώς και αδιαλείπτως των σχέσεων εξουσίας ως σχέσεων νομοτελειακής αλήθειας που διαπερνά κάθε πτυχή του δημόσιου και του ιδιωτικού χώρου, μετατρέποντας τα μέλη του συλλογικού σώματος σε υπεύθυνους για την αναπαραγωγή του εαυτού τους, της ύπαρξής τους, της ταυτότητάς τους, πάντα σε συνδυασμό με τη νομιμοποίηση του συστήματος σχέσεων που προβάλλονται στο εκάστοτε αφήγημα ως κυρίαρχες.

Ποιο ήταν το μεγαλύτερο ερώτημα που προσπαθήσατε να απαντήσετε γράφοντας αυτό το βιβλίο;
Επικεντρωθήκαμε στον τρόπο με τον οποίον κατασκευάζεται η συνείδηση στον καπιταλισμό. Εξετάσαμε αναλυτικά τους όρους με τους οποίους έρχεται αντιμέτωπο το νεαρό άτομο ήδη από τη γέννησή του σε αυτό που ονομάζουμε πρώτη αλλοτρίωση. Είναι εξαιρετικά σημαντικό να κατανοήσουμε ότι αυτή η εξέλιξη αφορά τον καπιταλισμό και δεν προϋπάρχει στους οικονομικούς παράγοντες που προηγήθηκαν αυτού. Η εν λόγω υπογράμμιση εκ μέρους μας αποτελεί και τη ριζοσπαστική θέση στην οποία επενδύουμε διεξοδικά, και στην οποία αναδεικνύουμε τη διάκριση της αστικής διαχείρισης των σχέσεων εξουσίας από τους πολιτικούς και κοινωνικούς συσχετισμούς που διαμορφώθηκαν πριν την κυριαρχία του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής και του αστικού τρόπου διαμόρφωσης της συλλογικής ζωής. Αυτή η ριζοσπαστική θέση σχετίζεται άμεσα με τη διαμόρφωση της εξουσίας ως πολυεπίπεδο μείγμα αφηγηματικών διαστρωματώσεων, μείγμα το περιεχόμενο του οποίου ενδοβάλλεται από τις αντικρουόμενες συσχετίσεις των δυναμικών προωθήσεων των αστικών συμφερόντων.  Σε αυτό το μείγμα κατακερματισμού, η εξουσία είναι πανταχού παρούσα, όχι μόνο κατασταλτικά, ούτε μόνο ιδεολογικά, αλλά σωματοποιείται στις ταυτότητες των κοινωνικών ρόλων τις οποίες τα συμβαλλόμενα μέλη της κοινωνικής πραγματικότητας καλούνται να υπηρετήσουν, ετεροπροσδιοριζόμενα από τις υλικές συνθήκες που εμφανίζονται ενώπιόν τους ως παραδεδεγμένες αλήθειες, δίχως να είναι σε θέση να αντιληφθούν ότι τα όρια αυτών των παραδεδεγμένων αληθειών επί της ουσίας είναι ευμετάβλητα, τρωτά και αναλώσιμα, και ότι τα ίδια τα δρώντα υποκείμενα εκπαιδεύονται όπως υιοθετήσουν μία συγκεκριμένη συμπεριφορική κανονικότητα, η οποία προσαρμόζεται εξ ολοκλήρου στις απαιτήσεις των εν λόγω οριοθετήσεων. Πιστεύουμε ότι σε αυτά τα όρια, σε αυτά τα δομικά σχήματα, υπάρχει πτυχές ως σχισμές στον ιδεολογικό και φαντασιακό μανδύα των κυρίαρχων σχέσεων εξουσίας, οι οποίες δύνανται να αποτελέσουν το πεδίο αναφοράς της κοινωνικής χειραφέτησης.

Για δεκαετίες η εργατική τάξη θεωρούνταν ο βασικός φορέας της κοινωνικής αλλαγής. Πού πιστεύετε ότι αυτή η θεωρία συναντά τα όριά της;
Στην πράξη, η εργατική τάξη έχει ηττηθεί στον προοπτικό ρόλο που της απέδωσαν ήδη από τις απαρχές του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής, ήδη από τη στιγμή που ο καπιταλιστικός καταμερισμός εργασίας κυριάρχησε στο κοινωνικό πεδίο αντιστοιχίας ως το καθορισμένο επίπεδο αναγωγής της εξωτερικής πραγματικότητας των υλικών σχέσεων διαμόρφωσης του κοινωνικού γίγνεσθαι. Η εργατική τάξη -όχι η εργασία καθαυτή- γεννιέται μέσα στον καταμερισμό εργασίας των ιδιοκτησιακών σχέσεων, οι οποίες με τη σειρά τους επεκτείνονται διαρκώς σε ένα ολιστικό μετωπικό σχήμα ανταγωνισμού και αποδεσμεύσεων, προκειμένου να επιβιώσουν έναντι τρίτων ανταγωνιστών, σε μία εξελικτική πορεία η οποία δεν αφορά το συλλογικό σώμα, δεν αφορά την κοινωνία αυτή καθαυτή, αλλά αφορά την προσπάθεια των ιδιοκτησιακών σχέσεων να παραμείνουν κυρίαρχο σχήμα στον προσδιορισμό του συνόλου, διατηρώντας την πρωτοκαθεδρία στην ταυτοποίηση των κοινωνικών σχέσεων. Επομένως, η εργατική τάξη ως τάξη, δηλαδή ως ένα ομοιογενές σύνολο ποιοτικών και ποσοτικών γνωρισμάτων με ενιαία και ομοιόμορφη πρακτική, δεν υφίσταται ποτέ αυτόνομα, δεν έχει αυτονομηθεί ποτέ ως σώμα, δεν υπήρξε στην πραγματικότητα ως ενιαία ταυτότητα. Το ίδιο, βέβαια, συνέβη και εξακολουθεί να συμβαίνει με τους αστούς. Αστική τάξη δεν υπήρξε ποτέ. Η χρήση της λέξης «τάξη» είναι απόρροια φιλολογικών προσεγγίσεων, καθαρά λεκτικού προσανατολισμού, προκειμένου να διατρανωθεί μία οντότητα, η οποία, ωστόσο, δεν υφίσταται ως παράγοντας συνεκτικός της κοινωνικής συσσωμάτωσης. Εκείνο, όμως, που διακρίνει τους αστούς είναι η επίγνωση ότι η ιδιοκτησία και οι σχέσεις που διαμορφώνονται γύρω από αυτή είναι ο καθοριστικός -κατά την ερμηνεία τους- παράγοντας συνοχής, αλλά και ύπαρξης, της κοινωνίας. Όταν αυτός ο παράγοντας αμφισβητηθεί από τις δομικές αλλοιώσεις του κυρίαρχου υλικού υποβάθρου των τεχνικών αναφορών της οικονομίας, δεν επενεργούν ως «τάξη», δηλαδή ως ενιαίο σχήμα, με ενιαία πρακτική και μεθοδολογία, αλλά σπασμωδικά και σύμφωνα με τις επιδιώξεις των συμπλεγμάτων εντός των συσχετισμών δύναμης. Είναι το σημείο στο οποίο ενεργοποιούνται οι από τα κάτω, και επεμβαίνουν στις σχισμές του δημόσιου χώρου, για να διατρανώσουν όχι έναν λόγο ριζικά διαφορετικό σε σχέση με τα κυρίαρχα αφηγήματα, αλλά έναν  λόγο που προσαρμόζεται στις απαιτήσεις των συμπλεγμάτων των αστικών συσχετισμών δύναμης. Με άλλα λόγια, οι από τα κάτω, σε κατακερματισμό, πράττουν σύμφωνα με τις προοπτικές που οι συσχετισμοί δύναμης των ενδοαστικών αντιθέσεων εμφανίζουν στον δημόσιο λόγο ως εναλλακτική. Όμως, σε καμία περίπτωση αυτές οι εναλλακτικές δεν αφορούν την ανατροπή των αιτιών που συντελούν στη διατήρηση της αστικής κοινωνίας, στη διατήρηση της εκμετάλλευσης και των ιδιοκτησιακών σχέσεων.

Στο βιβλίο σας αναφέρεστε στην επιρροή των αστικών σχέσεων εξουσίας στη σκέψη των εργατών. Πώς εκδηλώνεται αυτή στην καθημερινή ζωή;
Εδώ βρισκόμαστε μπροστά στον θεμέλιο λίθο της σκέψης μας. Κάνουμε λόγο για την πρώτη αλλοτρίωση του ατόμου στις αστικές σχέσεις εξουσίας. Αυτή συντελείται πριν το νεαρό υποκείμενο μεταφερθεί στους μηχανισμούς κανονικοποίησης (βλ. εκπαιδευτικό σύστημα, πολιτιστικοί φορείς, εκκλησία κ.λπ.). Κυρίαρχος παράγοντας είναι η οικογένεια. Είναι η πρώτη και ουσιαστική, έως και καθοριστική, μεταφορά των συμβολισμών των κυρίαρχων σχέσεων κανονικότητας, τους οποίους συμβολισμούς το παιδί καλείται να υιοθετήσει ως γνώμονα επιβίωσης στο κοινωνικό σύνολο. Για να πραγματοποιηθεί αυτή η διαδικασία κανονικοποίησης, στο νεαρό άτομο μέσω των οικογενειακών σχέσεων επενδύονται τόσο η ματαίωση των επιθυμιών, όσο και η μεταστροφή αυτών των επιθυμιών στην προσαρμογή τους στις απαιτήσεις του εξωτερικού περιβάλλοντος, όπως μεταδίδεται από τις πρακτικές συμμόρφωσης των γονέων, οι οποίοι, με τη σειρά τους, υπήρξαν αντικείμενα μίας υποκείμενης εκπαιδευτικής διαδικασίας στη δική τους παιδική ηλικία, υιοθετώντας τα συμβολικά δεδομένα των δικών τους εξωτερικών γνωρισμάτων των σχέσεων εξουσίας. Αυτή η αναπαραγωγή μετατρέπει την οικογένεια σε μία γέφυρα που συντελεί ως αγωγός παραδοσιακών συντεταγμένων στην αφομοίωση εκ μέρους του νέου μέλους των απαιτήσεων προσαρμογής στο κοινωνικό όλο, περιστρέφοντας τον έλεγχο του τελευταίου στο πεδίο του σώματος. Το σώμα καθίσταται το επίδικο της επιβολής των καθετοποιημένων συσχετισμών δύναμης μέσα από την άρνηση και τη ματαίωση των επιθυμιών.  Αυτή η ματαίωση και η άρνηση μεταδίδονται στο νεαρό άτομο με όρους γλώσσας, με συμβολικούς κώδικες επικοινωνίας ως τις δομές των δημόσιων αφηγημάτων και των νοηματικών τους συνδέσεων, τα οποία το νεαρό μέλος αναγνωρίζει ως αλήθειες αυτοπροσδιορισμού. Επρόκειτο για ολική εξάλειψη του υποκειμένου μέσα στον λόγο, καθώς αναγνωρίζει τον εκάστοτε άλλον ως το σημείο αντιστοιχίας των επιθυμιών του και της ικανοποίησης αυτών. Μόνο που η ικανοποίηση αυτή είναι εκ των προτέρων δομημένη στα όρια των αστικών μεθόδων διαχείρισης, ενσωματωμένη πλήρως στις αιτιάσεις του αστικού αξιακού συστήματος.

Σε ποιον αναγνώστη απευθύνεται κυρίως το βιβλίο σας; Χρειάζεται κάποιος να έχει προηγούμενη εξοικείωση με τη μαρξιστική σκέψη για να το παρακολουθήσει;
Η εργασία μας αφορά τον κάθε πολίτη της αστικής κοινωνίας και ειδικότερα τους εργάτες. Η συνειδητοποίηση του τρόπου με τον οποίον κατασκευάζεται η συνείδηση μοιάζει μονοδιάστατη, θα λέγαμε πως οδηγείται σε ολικό αδιέξοδο. Είναι σαν να λέμε ότι η αστική κοινωνία είναι το τέλος της ιστορίας, αναπαράγοντας τις αφηγηματικές παραμέτρους της αστικής εδραίωσης. Δε λέμε αυτό. Ίσα ίσα το αντίθετο. Ότι μέσα στους συσχετισμούς δύναμης, και παρά το γεγονός ότι η συνείδηση κατασκευάζεται, οι υλικές συνθήκες που επιφέρουν μεταβολές στις εσωτερικές δομές των τεχνικών υποδομών, επιτρέπουν την ανάδυση στον δημόσιο χώρο μια σειρά από πρακτικές που είναι σε θέση να διεμβολίσουν το κέλυφος της αστικής διαχείρισης. Ωστόσο, για να μετατραπεί αυτή η προοπτική σε πορεία ρήξης και όχι απλά αναδιάταξης των όρων θέσμισης της εξουσίας, απαιτείται οι εργάτες να εκπαιδευτούν στην ελευθερία. Και η τελευταία δεν μπορεί να ιδωθεί παρά μόνο μέσα από το πολιτικό και κοινωνικό πλαίσιο της αυτονομίας και της αυτοδιεύθυνσης. Εάν οι εργάτες δε σχηματίσουν πυλώνες κριτικής και ελευθεριακής σκέψης, ικανές να διαμορφώσουν μία νέα κουλτούρα που δε θα τελειώνει στον ιδιωτικό χώρο, αλλά θα διεκδικεί διαρκώς έδαφος στον δημόσιο χώρο, θα παραμείνουν υποτελείς στα συμφέροντα των κομματικών και συνδικαλιστικών γραφειοκρατιών, πλήρως ενταγμένων στο αστικό σύστημα διαχείρισης.

Αν κοιτάξουμε τη σύγχρονη ελληνική κοινωνία, πού εντοπίζετε πιο καθαρά τις αντιφάσεις που περιγράφετε στο βιβλίο;
Αυτές οι αντιφάσεις, οι οποίες αφορούν τον σχηματισμό των μεσαίων στρωμάτων, τον ρόλο των μικροαστών στην παγιοποίηση των συνεκτικών δεσμών εντός της κοινωνικής κινητικότητας και της ενσωμάτωσης των εργατών στο αστικό σύστημα διαχείρισης αναλύθηκαν διεξοδικά στην προηγούμενη μελέτη μας «Η επαναστατική αντι-βία στην ανατομία του δικαίου». Διαπιστώσαμε ότι ήδη από τη μεταπολίτευση και μετά οι αστικές πολιτικές δεν ήταν τίποτε περισσότερο από την προσπάθεια των οικονομικών παραγόντων να εναρμονιστούν με το ανταγωνιστικό επίπεδο των διεθνών συσχετισμών. Η υλικοτεχνική αδυναμία τους, ωστόσο, τους καθιστούσε έρμαιο των εξαρτήσεων, οι οποίες εξαρτήσεις μεταφέρονταν εντός της ελληνικής κοινωνίας με όρους θεσμικής μεταβολής υπέρ της εξυπηρέτησης συγκεκριμένων κάθε φορά συμφερόντων, ενταγμένων σε συγκεκριμένους συσχετισμούς δύναμης. Σε αυτό το πλαίσιο οι εργάτες βρέθηκαν αντιμέτωποι με τη συμβιβαστική πολιτική των κομματικών και συνδικαλιστικών φορέων εκπροσώπησης, οι οποίοι δεν επέτρεψαν σε καμία περίπτωση να αμφισβητηθούν τα όρια της αστικής διαχείρισης. Είναι δηκτικό της όλης αποσάθρωσης η σημερινή ατομικοποίηση στη στάση των διεκδικήσεων των εργατικών αιτημάτων, τα οποία αιτήματα δεν είναι σε θέση να υπερβούν το επίπεδο των προσαρμογών στο ευμετάβλητο εργασιακό περιβάλλον, καθώς δεν έμαθαν ποτέ να σκέφτονται έξω από τις κομματικές και συνδικαλιστικές συντεταγμένες.