Από το αστρικό κοτόπουλο στον Πάπα: Οι περιπέτειες και οι προβληματικότητες της Τεχνητής Νοημοσύνης

Σε ένα βιβλίο του τού 1979 με τίτλο «η Διαταραχή του Σύμπαντος» ο επιφανής φυσικός Φρίμαν Ντάισον επινοεί μια θεωρητική κατασκευή για την εξερεύνηση του διαστήματος την οποία ονόμασε Astrochicken (το αστρικό κοτόπουλο) πολύ πιο αποτελεσματική από τους μεγάλους διαστημικούς δορυφόρους και τα επανδρωμένα διαστημόπλοια. Η βελτίωση που επέφερε σε σχέση με τα προηγούμενα ο Ντάισον, ήταν το πολύ μικρό μέγεθος του δορυφόρου, περίπου ένα κιλό, όσο δηλαδή ένα νεαρό κοτόπουλο. Το μικρό μέγεθος θα του έδινε τη δυνατότητα να έχει πολύ περιορισμένη κατανάλωση καυσίμων για την εκτόξευση και για τη διατήρηση (ή την αλλαγή) της τροχιάς του, άρα μεγαλύτερη αυτονομία και ευελιξία. Την όλη ιδέα την προκάλεσε μια διάλεξη που έδωσε ο μεγάλος μαθηματικός Τζον φον Νόιμαν, 30 χρόνια νωρίτερα και είχε τίτλο «η Γενική Λογική Θεωρία των Αυτομάτων» όπου ο ομιλητής πρόσθεσε σε μια κλασσική μηχανή ένα βιολογικό στοιχείο, σε μια απόπειρα διασταύρωσης μικροηλεκτρονικής, βιοτεχνολογίας και χημείας. Το αστρικό κοτόπουλο εκτοξεύεται στο διάστημα, αρχικά ως ένα τεχνολογικό αυγό, το οποίο όταν εκκολάπτεται και γίνεται βιονικό κοτόπουλο, αναπτύσσει ένα ηλιακό φορτιστή, ο οποίος με τη σειρά του γεννάει έναν παραγωγό ιόντων (ion breeder) συλλέγοντας υλικό, θρεπτικά συστατικά και πάγο από το γύρω του πλανητικό περιβάλλον. Έτσι, το κοτόπουλο αποκτά αυτονομία, δυνατότητα αυτοδιόρθωσης στο σύστημα της ανάπτυξής του και ικανότητα (αναπαραγωγής) αντιγράφων.

Οι θεωρητικές κατασκευές του Νόιμαν και του Ντάϊσον, άρχισαν σιγά σιγά να βρίσκουν εφαρμογές στην αεροδιαστημική, τη ρομποτική και την νανοτεχνογία, αλλά κυρίως στις επιστήμες των υπολογιστών και της κινητής τηλεφωνίας. Τροφοδότησαν επίσης τον τομέα της λογοτεχνίας (επιστημονική φαντασία) και του κινηματογράφου. Το πρώτο μεγάλο και γνωστό κινηματογραφικό προϊόν είναι βέβαια η «Οδύσσεια του Διαστήματος» του Στάνλεϋ Κιούμπρικ (1968). Σ’ αυτήν, ο μεγαλοφυής σκηνοθέτης συνδυάζει σε ένα τελείως χειροποίητο οπτικό και ακουστικό τέχνημα, τη Φυσική, τη Μεταφυσική και τη Φιλοσοφία.

Η υπόθεση: στην Οδύσσεια του Διαστήματος», το ρομπότ (ένας υπερυπολογιστής με νοημοσύνη, που ονομάζεται HAL 9000) ελέγχει το διαστημόπλοιο και διαχειρίζεται εν λευκώ όλα τα συστήματα, από την επικοινωνία μέχρι την υποστήριξη ζωής. Διαθέτει αναγνώριση ομιλίας, εξακρίβωση προσώπου, επεξεργασία φυσικής γλώσσας, ανάγνωση χειλέων και μπορεί να παίζει στρατηγικά παιχνίδια όπως το σκάκι.

Καθώς προχωράει το έργο, ο HAL υφίσταται μια λογική κατάρρευση επειδή έχει διαταχθεί να κρατήσει μυστική την πραγματική εξωγήινη φύση ενός ευρήματος (του Μονόλιθου) από το ανθρώπινο πλήρωμα, κάτι που έρχεται σε αντίθεση με την στάθμιση της στιγμής. Έτσι αποφασίζει πως πρέπει να σκοτώσει τους αστροναύτες θυσιάζοντάς τους για ένα υπέρτερο σκοπό. Ενώ εξουδετερώνει τους τρεις, ο τέταρτος ξεφεύγει… (η συνέχεια επί της οθόνης).

Το μεγάλο ερώτημα στην ταινία είναι η προέλευση του ανθρώπου και η ενδεχόμενη αποτύπωση του αρχικού του ίχνους στο αχανές Σύμπαν, αλλά το κυρίως δίλημμα που τίθεται –σήμερα όπως και τότε– είναι για το που βρίσκονται τα όρια της τεχνολογίας και που θα καταλήξει η αναμέτρηση του ανθρώπου με τη μηχανή. Θυμίζω ότι το σενάριο το υπογράφει ο Άρθουρ Κλαρκ. 

Από τον θάνατο του αστροναύτη στη δολοφονία του δασκάλου

Τα ζητήματα τα σχετικά με τους κινδύνους που ενέχουν οι νέες τεχνολογίες δεν είναι ούτε πρωτοφανή ούτε καθολικά. Οι χρήσεις π.χ. της ΑΙ στη ναυσιπλοΐα, την αυτόματη πλοήγηση, στην ιατρική και στην μετεωρολογία δεν γεννούν τις ίδιες αντιδράσεις με αυτές που αφορούν στην υποκατάσταση της ανθρώπινης βούλησης όταν πρόκειται για την χρήση των πυρηνικών όπλων ή την εκτεταμένη υιοθέτηση όλων των διαθέσιμων τεχνικών στον τομέα της κυβερνοασφάλειας. Για τις εφαρμογές όμως τις σχετιζόμενες με την ανθρώπινη γνώση, και ιδιαίτερα τη σχολική εκπαίδευση, τα πράγματα αλλάζουν.

Σε ένα πρόσφατο καθοδηγητικό κείμενο η UNESCO επισημαίνει πως «οι ευρείες δυνατότητες επεξεργασίας πληροφοριών και σύνθεσης γνώσης έχουν δυνητικά τεράστιες επιπτώσεις στην εκπαίδευση, καθώς αναπαράγουν διαδικασίες σκέψης ανώτερης τάξης, οι οποίες αποτελούν το θεμέλιο της ανθρώπινης μάθησης». Στη συνέχεια αναφέρεται στην ανάγκη «ενός νέου κοινωνικού συμβολαίου για την εκπαίδευση με σκοπό τον επαναπροσδιορισμό της σχέση μας με την τεχνολογία, ως αναπόσπαστο μέρος των προσπαθειών μας για την αναθεώρηση της εκπαιδευτικής διαδικασίας». Βέβαια, τα περί νέου κοινωνικού συμβολαίου στην εποχή του σκληρού ανταγωνισμού μεταξύ των κρατών και της αποτυχίας των διεθνών συμβάσεων, ακούγονται μάλλον ως ανέκδοτο. Δίνουν όμως ένα στίγμα των ανησυχιών που δημιουργούν οι μεγάλες ανατροπές, τόσο στο κοινωνικό σώμα όσο και στις επαγγελματικές τάξεις που καλούνται να τις μεταφέρουν στην πράξη. Εν προκειμένω, δάσκαλοι και καθηγητές βρίσκονται σε αμηχανία για το πως θα προσαρμόσουν τις παλιές μεθόδους σε τόσο νέα και δυνάμει επικίνδυνα αντικείμενα όσο η ΑΙ η οποία αλλάζει το μέχρι σήμερα δόγμα της απόκτησης γνώσης το δια της σκληρής προσπάθειας και της προσφυγής σε πολλαπλές πηγές, σε αντίθεση δηλαδή με αυτές της ΑΙ που προσφέρουν εύκολες, έτοιμες και τυποποιημένες λύσεις.

Το ChatGTP ως νέο εργαλείο απέναντι στην παραδοσιακά διαδραστική διδασκαλία ανθρώπου από άνθρωπο, εισάγει μια μονόδρομη σχέση ανάμεσα στο μαθητή και τα συνήθως κενοφανή γι αυτόν γνωστικά πεδία, ενισχύει το σχολείο της αποστήθισης έναντι αυτού της κριτικής σκέψης και διαμορφώνει νέα πρότυπα στην αξιολόγηση: ο ικανός μαθητής αντικαθίσταται από τον τεμπέλη και φυγόπονο, αλλά και οι δυο μπορούν να έχουν το ίδιο αποτέλεσμα. Πολύ περισσότερο όταν η διαδικασία της εύκολης και προσιτής σε όλους εξειδικευμένης πληροφορίας παράγεται, όχι από ένα σύστημα μάθησης –αν και συχνά αναποτελεσματικής– αλλά από την στατιστική επεξεργασία μεγάλου αριθμού «ουδέτερων» και «φιλικών» δεδομένων. Τίποτα όμως δεν διασφαλίζει ότι η λογική του δημοψηφίσματος της αλήθειας που έχει υιοθετήσει η μηχανή ή ο προγραμματιστής, συνιστά, έστω και σε ατελή μορφή, κάποιο είδος γνώσης.

Για τον λόγο αυτό, επειδή τα δεδομένα εκπαίδευσης του GPT προέρχονται συνήθως από το διαδίκτυο, το οποίο πολύ συχνά περιλαμβάνει διακρίσεις και απαράδεκτες οπτικές, οι προγραμματιστές αναγκάστηκαν να εφαρμόσουν αυτό που αποκαλούν «προστατευτικές μπάρες» για να αποτρέψουν την «μη-ηθική» και non politically correct απόδοση στάσεων ή νοημάτων. Ωστόσο, λόγω της απουσίας αυστηρών κανονισμών και αποτελεσματικών μηχανισμών παρακολούθησης, το μεροληπτικό υλικό που παράγεται από τη GenAI εξαπλώνεται όλο και περισσότερο στο διαδίκτυο, μολύνοντας μια από τις κύριες πηγές περιεχομένου ή γνώσης για τους περισσότερους εκπαιδευόμενους σε όλο τον κόσμο. Αυτό ενέχει μεγάλο κίνδυνο για τους νεαρούς μαθητές που δεν έχουν στέρεες προηγούμενες βάσεις για το εν λόγω θέμα. Θέτει επίσης έναν επαναλαμβανόμενο κίνδυνο για τα μελλοντικά μοντέλα GPT που θα εκπαιδευτούν σε κείμενα που έχουν αποσπαστεί από το Διαδίκτυο και τα οποία έχουν δημιουργήσει τα ίδια τα μοντέλα GPT και τα οποία περιλαμβάνουν επίσης τις προκαταλήψεις και τα λάθη τους.

Οι σκεπτικιστές λένε ότι η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί επιπλέον να ενθαρρύνει μια υπερβολικά τυποποιημένη προσέγγιση στη διδασκαλία και την βαθμολόγηση, όπου οι δεξιότητες και οι επιδόσεις των μαθητών κατευθύνονται σε τυπικές και μη ποιοτικές αναλύσεις. Αυτό μπορεί να παραβλέπει την ποικιλομορφία των ατομικών ταλέντων, των μαθησιακών στυλ και των ενδιαφερόντων, οδηγώντας σε απώλεια πλούτου και δημιουργικότητας στην εκπαίδευση. Μπορεί να ενθαρρύνει τη μάθηση που επικεντρώνεται στην εύρεση σωστών απαντήσεων και όχι σε μια βαθιά κατανόηση των εννοιών .

Η Γενεσιουργός Τεχνητή Νοημοσύνη (chatgtp) δια των Εκπαιδευμένων Παραγωγικών Μετασχηματιστών (genitive trained transformers) μπορεί να διευκολύνει την έρευνα και τη συγγραφή ακαδημαϊκών εργασιών. Ωστόσο, βασιζόμενοι αποκλειστικά σε απαντήσεις που παράγονται από chatbots ή εικονικούς βοηθούς, οι μαθητές/φοιτητές χάνουν την ευκαιρία να αμφισβητήσουν, να αναλύσουν και να αναπτύξουν ανεξάρτητα τις δικές τους ιδέες. Τα εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης μπορούν να ενθαρρύνουν την τάση να δίνεται προτεραιότητα στην αναζήτηση απαντήσεων αντί για μια βαθιά κατανόηση των εννοιών.

Τέλος, η χρήση της παραγωγικής τεχνητής νοημοσύνης για κείμενα μπορεί να οδηγήσει σε ομοιομορφία των αποτελεσμάτων και σε απώλεια της ποικιλομορφίας στις καλλιτεχνικές, λογοτεχνικές ή άλλες παραγωγές

Οι θεσμικές απαντήσεις

Πριν από λίγο καιρό (Σεπτέμβριο 2026) ο Δήμαρχος της Νέας Υόρκης Zohran Mamdani απαγόρευσε τη χρήση παραγωγικής τεχνητής νοημοσύνης από τους μαθητές, ένα μέτρο προσωρινό με βάση την ηλικία και όχι μια καθολική απαγόρευση σε όλες τις βαθμίδες.

Οι λεπτομέρειες προβλέπουν ότι οι μαθητές έως 14 ετών εμποδίζονται προσωρινά από το να χρησιμοποιούν πλατφόρμες παραγωγικής AI. Οι λειτουργίες της έχουν απενεργοποιηθεί σε περισσότερα από 38 εγκεκριμένα εκπαιδευτικά προγράμματα λογισμικού. Επίσης, τα chatbots που έχουν σχεδιαστεί για να λειτουργούν ως τεχνητοί σύντροφοι απαγορεύονται εντελώς σε όλες τις βαθμίδες, συμπεριλαμβανομένων και των Λυκείων. Μαζί με το πάγωμα της AI, θεσπίστηκαν αυστηρά νέα καθημερινά όρια στη χρήση προσωπικών ηλεκτρονικών συσκευών (μέγιστο 30 λεπτά για τις τάξεις 3–5 και μέγιστο 45 λεπτά για τις τάξεις 6–8).

Η διοίκηση δήλωσε ότι η πολιτική αυτή σχεδιάστηκε για να προστατεύσει την ανεξάρτητη σκέψη και να δώσει προτεραιότητα στην ανθρώπινη επαφή και τις κοινωνικές δεξιότητες μεταξύ των συμμαθητών, έναντι της εξάρτησης από την τεχνολογία κατά την πρώιμη παιδική ανάπτυξη.

Όπως ήταν αναμενόμενο, η απόφαση έχει προκαλέσει μια έντονη αντιπαράθεση με τις μεγάλες εταιρείες τεχνολογίας. Ο Δήμαρχος Mamdani επέκρινε πρόσφατα την Google, μετά από αναφορές, ότι ο τεχνολογικός κολοσσός σχεδιάζει να απενεργοποιεί από προεπιλογή τις υπηρεσίες Αναζήτησης (Search) μαζί με τις λειτουργίες του Gemini AI για τις σχολικές περιφέρειες που εφαρμόζουν απαγορεύσεις στην AI. Δήλωσε μάλιστα δημόσια ότι «Η Google προσπαθεί να χρησιμοποιήσει τη μονοπωλιακή της ισχύ για να επιβάλει την AI στα δημόσια σχολεία μας. Καμία εταιρεία δεν πρέπει να έχει τη δύναμη να μας υπαγορεύει πώς θα εκπαιδεύουμε τα παιδιά μας». Η πόλη ωστόσο σκοπεύει να παρακολουθήσει τον αντίκτυπο αυτής της πολιτικής και να επανεξετάσει το μορατόριουμ στο τέλος του σχολικού έτους.

Υπάρχει ακόμη προβληματισμός για την καθολική απαγόρευση της χρήσης AI από τους εκπαιδευτικούς για τη βαθμολόγηση. Ο δικηγορικός σύλλογος της Ν.Υ και ορισμένοι εκπαιδευτικοί προειδοποίησαν ότι ο κανόνας αυτός μπορεί να φέρει αντίθετα αποτελέσματα. Φοβούνται ότι οι δάσκαλοι, στην προσπάθειά τους να μειώσουν τον φόρτο εργασίας, θα στραφούν κρυφά σε μη, προσωπικά εργαλεία («shadow AI»), θέτοντας σε μεγαλύτερο κίνδυνο τα δεδομένα των μαθητών.

Η πρόσφατη προειδοποίηση της Google έχει προκαλέσει τεράστιο άγχος στους δασκάλους. Οι εκπαιδευτικοί ανησυχούν ότι αν η Google υλοποιήσει την απειλή της, η καθημερινή παράδοση των μαθημάτων θα αντιμετωπίσει σοβαρά λειτουργικά προβλήματα, καθώς τα Chromebooks και το Google Classroom είναι πλήρως ενσωματωμένα στα σχολεία.

Ως δεύτερη γραμμή άμυνας, ο Δήμαρχος επέλεξε να μεταφέρει τη μάχη στο πεδίο του ανταγωνισμού και των μονοπωλίων. Καταγγέλλοντας δημόσια ότι η Google «χρησιμοποιεί τη μονοπωλιακή της ισχύ για να επιβάλει την AI στα δημόσια σχολεία», ο Δήμος ευθυγραμμίζεται με κορυφαία πολιτικά και θεσμικά πρόσωπα, όπως ο Γερουσιαστής Μπέρνι Σάντερς και η πρώην επικεφαλής της Ομοσπονδιακής Επιτροπής Εμπορίου (FTC), Λίνα Καν. Η στρατηγική εδώ είναι να ασκηθεί τέτοια πολιτική και νομική πίεση στην Google, ώστε να αναγκαστεί να υποχωρήσει, καθώς η εταιρεία βρίσκεται ήδη υπό στενή δικαστική παρακολούθηση για μονοπωλιακές πρακτικές στην αγορά των μηχανών αναζήτησης.

Η Google, θορυβημένη από τις έντονες αντιδράσεις, προσπάθησε να προσφέρει μια εναλλακτική που ο Δήμος εξετάζει. Αντί για την πλήρη απαγόρευση ή την πλήρη ελευθερία, πρότεινε μια ειδική λειτουργία για τα σχολεία από το 2027, το Guided Learning (Καθοδηγούμενη Μάθηση). Αν ο Δήμος δεχτεί αυτή τη λειτουργία, οι μαθητές θα έχουν πρόσβαση στο Search. Το AI δεν θα δίνει έτοιμες απαντήσεις/σκονάκια στους μαθητές, αλλά θα λειτουργεί ως ψηφιακός δάσκαλος, καθοδηγώντας τους βήμα-βήμα στη λύση των προβλημάτων. Εντούτοις, αν και δεν έχει ανακοινωθεί επίσημα από το Δημαρχείο, στην κοινότητα των εκπαιδευτικών και της τεχνολογίας στη Νέα Υόρκη συζητείται ήδη έντονα το ενδεχόμενο να αλλάξει η προεπιλεγμένη μηχανή αναζήτησης στα σχολικά δίκτυα. Εναλλακτικές όπως το DuckDuckGo (το οποίο επιτρέπει την πλήρη απενεργοποίηση των δικών του λειτουργιών AI) εξετάζονται ως λύσεις ανάγκης, αν η Google αποφασίσει τελικά να «τραβήξει το καλώδιο από την πρίζα» στις αρχές του επόμενου έτους.

Εκτός από τη Νέα Υόρκη, πολλές άλλες χώρες και τοπικές κυβερνήσεις σκέφτονται για απαγορεύσεις και εναλλακτικές πολιτικές. Στην Αυστραλία π.χ. τα εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης έχουν πλήρως απαγορευτεί στην Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση, ενώ στη Δευτεροβάθμια επιτρέπεται η χρήση για τις εξετάσεις. Στη Γαλλία επιτρέπονται ή απαγορεύονται κατά περίπτωση, πάντα υπό τον όρο ότι δεν παραβιάζουν άλλες αρχές (όπως η προστασία των δεδομένων ή η αντιγραφή χωρίς την άδεια του συγγραφέα).

Στην Ελλάδα, το αρμόδιο Υπουργείο (Παιδείας) φαίνεται να κινείται σε ένα τοπίο θολής ουδετερότητας και δισταγμών. Από τη μια πλευρά είναι σαν να ταυτίζει την ΤΝ στο Σχολείο με την αναπόφευκτη πρόοδο απέναντι στην οποία δεν μπορεί να σταθούμε αδρανείς. Κι από την άλλη, αναγνωρίζοντας εμμέσως τους δυνάμει κινδύνους, επιχειρεί να θεσπίσει ένα σύνολο κανόνων, των οποίων ο έλεγχος εφαρμογής, μοιάζει να είναι πιο πολύπλοκος από το ίδιο το πρόβλημα. Φυσιολογική αμφιταλάντευση θα μπορούσε να πει κανείς, όπως σε κάθε διαδικασία μετάβασης. Η ιδιαιτερότητα στην περίπτωση της ΤΝ είναι ότι η διείσδυση της νέας τεχνολογίας προχωράει πιο γρήγορα απ’ ότι οι υποκειμενικές μας δυνατότητες να κατανοήσουμε όλο το φάσμα των επιπτώσεων. Κάτι αντίστοιχο έγινε και με την Περιβαλλοντική Εκπαίδευση η οποία μετά από δεκαετίες γεμάτες από ερασιτεχνικές απόπειρες, υπογράφει τώρα το πιστοποιητικό της κατάρρευσής της. Όχι με την διαδικαστική/γραφειοκρατική έννοια, αλλά με την ουσία, δηλαδή αποτελέσματα vs προσπάθεια και πόροι.

Ένας απροσδόκητος συμπαίκτης

Όμως, στο πολυπληθές πεδίο της ηθικής της τεχνητής νοημοσύνης, λίγα έγγραφα τολμούν να κατονομάσουν τον εχθρό. Η Magnifica Humanitas –η πρόσφατη εγκύκλιος του Πάπα Λέοντα XIV– κάνει ακριβώς αυτό. Γραμμένο με τον επίσημο ρυθμό της καθολικής κοινωνικής διδασκαλίας, αλλά απευθυνόμενο σε «όλους τους ανθρώπους καλής θέλησης», αυτό το κείμενο, που δημοσιεύτηκε στις 25 Μαΐου 2026, συνιστά ένα δριμύ κατηγορητήριο για τη συγκεντρωμένη τεχνολογική δύναμη, την ανισότητα και την αθόρυβη απο-ανθρωποποίηση που συνοδεύει την ψηφιακή εποχή. Ενώ η θεολογική του σκαλωσιά μπορεί να φαίνεται μακριά από την κοσμική δημοκρατία, η βασική διάγνωση και οι συνταγές του είναι αξιοσημείωτες, ακόμη και εκπληκτικά ευθυγραμμισμένες με τις αξίες ενός Φιλελεύθερου Σοσιαλισμού.

Πράγματι, πολλά από αυτά που γράφει αυτός ο ποντίφικας θα μπορούσαν να υιοθετηθούν αυτολεξεί σε μια σοσιαλδημοκρατική πλατφόρμα και σε ένα κόσμο αναθεώρησης των αξιών στον οποίο ο Πάπας βάζει την ανθρώπινη αξιοπρέπεια στο επίκεντρο, και όπου ο τεχνολογικός καπιταλισμός μειώνει τους ανθρώπους σε δεδομένα ή αποτυχημένους συντελεστές παραγωγής.

Η κεντρική κίνηση της εγκυκλίου είναι να επαναπροσδιορίσει την τεχνητή νοημοσύνη ως ζήτημα εξουσίας, όχι μόνο αποτελεσματικότητας. Ο Πάπας παρατηρεί ότι οι κύριοι μοχλοί της ανάπτυξης της τεχνητής νοημοσύνης δεν είναι πλέον τα κράτη αλλά οι ιδιωτικές, συχνά διεθνικές, εταιρείες των οποίων οι πόροι ξεπερνούν αυτούς πολλών κυβερνήσεων και ότι, ως εκ τούτου, ο δημοκρατικός έλεγχός τους γίνεται μια πρόκληση που πρέπει να αντιμετωπιστεί. Αυτή είναι μια καθαρά σοσιαλδημοκρατική γλώσσα. Όταν το έγγραφο προειδοποιεί ότι «μικρές ομάδες με μεγάλη επιρροή μπορούν να διαμορφώσουν πρότυπα πληροφόρησης και κατανάλωσης, να επηρεάσουν τις δημοκρατικές διαδικασίες και να κατευθύνουν την οικονομική δυναμική προς όφελός τους», θα μπορούσε να είχε συνταχθεί από έναν Ευρωπαίο Επίτροπο για τον ανταγωνισμό ή έναν επικριτή του καπιταλισμού της πλατφόρμας. Οι εκκλήσεις της εγκυκλίου για δεσμευτικά νομικά πλαίσια αντικατοπτρίζουν τα πιο προοδευτικά ρεύματα στη σύγχρονη ψηφιακή πολιτική.

Ο καθολικός προορισμός των αγαθών –που παραδοσιακά εφαρμόζεται στη γη και το νερό– επεκτείνεται σε διπλώματα ευρεσιτεχνίας, αλγόριθμους και δεδομένα. Η επικουρικότητα (αποφάσεις στο χαμηλότερο αρμόδιο επίπεδο) χρησιμεύει ως εργαλείο κατά της αδιαφανούς εταιρικής διακυβέρνησης και της κυριαρχίας των ολίγων επί της τεχνολογίας. Η αλληλεγγύη επαναπροσδιορίζεται ως «συνειδητή αλληλεξάρτηση», μια επιλογή μετατροπής των αναπόφευκτων οικονομικών δεσμών σε αμοιβαία φροντίδα. Και η κοινωνική δικαιοσύνη αποκτά μια αποκαταστατική διάσταση: όχι μόνο αναδιανομή πόρων, αλλά αποκατάσταση των δεσμών που έχουν σπάσει από την αποικιοκρατία, τις διακρίσεις και την εκμετάλλευση. Ο Πάπας βάζει την ανθρώπινη αξιοπρέπεια στο επίκεντρο αυτού για το οποίο πρέπει να εργαστούμε στο μέλλον και έτσι απορρίπτει ξεκάθαρα κάθε όνειρο τρανς μετα-ανθρωπισμού.

Ένας σοσιαλδημοκράτης θα μπορούσε να υπογράψει κάθε μία από αυτές τις αρχές χωρίς να αναφέρει τον θεό. Είναι, στην ουσία, μια ηθική γραμματική για μια δίκαιη και ανθρώπινη κοινωνία – μια γραμματική όπου τα κοσμικά πολιτικά μορφώματα έχουν μέχρι στιγμής αποτύχει να διατυπώσουν με συγκρίσιμη σαφήνεια και δύναμη όσον αφορά τις επιπτώσεις της τεχνητής νοημοσύνης και τις ιδεολογίες πίσω από αυτήν.

Σε αυτό το πλαίσιο, η Magnifica Humanitas προσφέρει κάτι που η κυρίαρχη αριστερά έχει συχνά χάσει: ένα ηθικό λεξιλόγιο που είναι τόσο καθολικό όσο και απαιτητικό. Αρνείται να περιορίσει τη δικαιοσύνη σε τεχνοκρατικές τροποποιήσεις ή να βασιστεί στο «αόρατο χέρι» της αγοράς. Επιμένει ότι κάθε οικονομική και τεχνολογική επιλογή έχει ηθικό βάρος και ότι η αξιοπρέπεια όλων και η πρόοδος των φτωχότερων πρέπει να είναι το μέτρο κάθε προόδου.

Οι σοσιαλδημοκράτες μπορεί να διστάζουν με τη θεολογική γλώσσα της εγκυκλίου, τις αναφορές της στην αμαρτία και τη χάρη, τον τελικά υπερφυσικό της ορίζοντα. Αλλά δεν πρέπει να μπερδεύουν το δοχείο με το περιεχόμενο. Ο πυρήνας της Magnifica Humanitas – η υπεράσπιση της ανθρώπινης αξιοπρέπειας και η θυσία της στο βωμό της αποτελεσματικότητας, η κριτική της στην ανεξέλεγκτη εταιρική εξουσία, η επιμονή της στην αλληλεγγύη εντός και εκτός συνόρων και η έκκλησή της για δεσμευτική δημοκρατική διακυβέρνηση των δομών της τεχνητής νοημοσύνης – είναι ένα πρόγραμμα που κάθε δημοκράτης θα μπορούσε να υπερασπιστεί. Σε έναν κόσμο που χρειάζεται απεγνωσμένα μια νέα ηθική πυξίδα για την τεχνολογία και μια μεγάλη σκηνή για τους προοδευτικούς, θα ήμασταν ανόητοι να αγνοήσουμε αυτή τη φωνή, ακόμα κι αν μιλάει από μια παράδοση που δεν τη μοιραζόμαστε.

Ο Πάπας Λέων ΙΔ ́έδωσε στη δημοκρατική αριστερά ένα δώρο: ένα συνεκτικό πλαίσιο αρχών για την αντίσταση στην ανεξέλεγκτη ψηφιακή εποχή. Θα ήταν λάθος να το αφήσουμε στο ράφι του Βατικανού. Οι προοδευτικοί και οι που αναζητούν προγραμματικό προσανατολισμό θα βρουν μεγάλη έμπνευση σε αυτή την Εγκύκλιο, η οποία έρχεται από τη μεγάλη παράδοση της δημοκρατίας και των κινημάτων, όσων τουλάχιστον αναπτύσσονται παράλληλα με την καθολική κοινωνική μέριμνα στο πλαίσιο της νέας βιομηχανικής επανάστασης.

Αν θέλετε περισσότερα για τη Νέα Υόρκη, δείτε και προηγούμενο άρθρο μου: Νέα Υόρκη, Βερολίνο, Αθήνα: Τρεις δημαρχίες που μπορούν να κάνουν τη διαφορά