Για ποιο «φύλο» μιλάμε όταν μετράμε τα φύλα;

Τα φύλλα των δέντρων σε λίγο θα αρχίσουν να πέφτουν - φθινόπωρο γαρ· ο πολύς θόρυβος, όμως, τελευταία αφορά τα δύο ή περισσότερα φύλα των ανθρώπων.

Για ποια «φύλα», όμως, μιλάμε; Ο όρος έχει περισσότερες διαστάσεις και προσδιορίζεται με διαφορετικά κριτήρια, τα οποία δεν συμπίπτουν πάντοτε και κατ’ ανάγκην.

Και εξηγούμαι: Καταρχάς, στην ελληνική γλώσσα χρησιμοποιείται συνήθως η ίδια λέξη «φύλο», για να αποδοθούν οι αγγλικοί όροι sex και gender. Η διάκριση μεταξύ βιολογικών χαρακτηριστικών του φύλου και κοινωνικού φύλου είναι, επομένως, αναγκαία, αλλά δεν είναι η μόνη σχετική διάκριση. Διότι ακόμη και στη βιολογία, τα κριτήρια με τα οποία προσδιορίζεται το φύλο μπορεί να ποικίλλουν και δεν συμπίπτουν πάντοτε.

Τα «φύλα» με βιολογικά κριτήρια

Ας αρχίσουμε, λοιπόν, από τις βιολογικές διαστάσεις του φύλου:

• Το χρωμοσωμικό φύλο, το οποίο αφορά τα χρωμοσώματα που φέρει κάθε άνθρωπος στα κύτταρά του. Οι συνηθέστεροι καρυότυποι είναι 46,XX και 46,XY, οι οποίοι συνδέονται κατά κανόνα με τη γυναικεία και την ανδρική ανάπτυξη αντίστοιχα. Υπάρχουν, όμως, και άλλοι καρυότυποι, όπως 45,X και 47,XXY, καθώς και περιπτώσεις μωσαϊκισμού, στις οποίες δεν έχουν όλα τα κύτταρα του ίδιου ανθρώπου τον ίδιο χρωμοσωμικό συνδυασμό. Οι δύο συνηθέστεροι καρυότυποι είναι, επομένως, οι κυρίαρχοι, όχι όμως οι μοναδικοί.
• Το γενετικό ή μοριακό φύλο, το οποίο αφορά τον τρόπο με τον οποίο λειτουργούν τα γονίδια που καθοδηγούν την ανάπτυξη του σώματος. Κάποια γονίδια συμβάλλουν στην ανάπτυξη των ωοθηκών ή των όρχεων και, μέσω αυτών, στη διαμόρφωση των υπόλοιπων χαρακτηριστικών φύλου. Επομένως, σημασία δεν έχει μόνο ποια χρωμοσώματα υπάρχουν, αλλά και πώς λειτουργούν τα σχετικά γονίδια. Συνεπώς, ούτε σε μοριακό επίπεδο υπάρχει ένα αυστηρό δίπολο γονιδίων, αλλά ένα σύνθετο δίκτυο με δύο κύριες αναπτυξιακές κατευθύνσεις. Γι’ αυτό και θα ήταν επιστημονικά ασφαλέστερο να μιλάμε για «γενετικούς και μοριακούς μηχανισμούς προσδιορισμού του φύλου» και όχι για αυτοτελές «γενετικό ή μοριακό φύλο».
• Το γοναδικό φύλο, με κριτήριο την ύπαρξη ωοθηκών, όρχεων ή, σπανιότερα, αδιαφοροποίητου ή ωοθηκοορχικού ιστού.
• Το ορμονικό ή ενδοκρινικό προφίλ, δηλαδή την παραγωγή ορμονών και την ανταπόκριση των ιστών σε αυτές. Όλοι οι άνθρωποι διαθέτουν οιστρογόνα και τεστοστερόνη· διαφέρουν οι συγκεντρώσεις, οι αναλογίες και η δράση τους.
• Το ανατομικό ή φαινοτυπικό φύλο, που περιλαμβάνει τα εσωτερικά και εξωτερικά γεννητικά όργανα —αιδοίο, κόλπο, πέος, μήτρα, προστάτη κ.ά.— καθώς και δευτερογενή χαρακτηριστικά, όπως οι μαστοί, η τριχοφυΐα, η φωνή και η κατανομή του λίπους και της μυϊκής μάζας. Ούτε εδώ τα χαρακτηριστικά είναι πάντοτε απολύτως ομοιογενή ή μονοσήμαντα.
• Το γαμετικό ή αναπαραγωγικό φύλο αφορά την οργάνωση του αναπαραγωγικού συστήματος προς την παραγωγή ωαρίων ή σπερματοζωαρίων. Η ανθρώπινη αναπαραγωγή βασίζεται σε δύο τύπους γαμετών, γεγονός που εξηγεί γιατί το γαμετικό κριτήριο χρησιμοποιείται συχνά για να υποστηριχθεί η αναπαραγωγική δυαδικότητα. Αυτό το κριτήριο υιοθέτησε, με νομικο-πολιτική και όχι απλώς βιολογική λειτουργία, το Executive Order 14168/2025 του Donald Trump, το οποίο ορίζει το φύλο ως αρσενικό ή θηλυκό και ως αμετάβλητο από τη σύλληψη. Η επιλογή είναι, ωστόσο, αναγωγική: πολλοί άνθρωποι, λόγω ηλικίας, στειρότητας ή διαφορών στην ανάπτυξη του φύλου, δεν παράγουν λειτουργικούς γαμέτες, ενώ το γαμετικό κριτήριο δεν αποτυπώνει τις ενδεχόμενες ασυμφωνίες μεταξύ χρωμοσωμάτων, γονάδων, ορμονών και ανατομίας. Η δυαδικότητα των τύπων γαμετών δεν αποδεικνύει, συνεπώς, από μόνη της την απόλυτη δυαδικότητα όλων των διαστάσεων του ανθρώπινου φύλου. 

Η διαστρέβλωση των διδαγμάτων της «φύσης» με ιδεολογικά κριτήρια

Η ίδια η φύση, μάλιστα, και πέραν του ανθρώπινου είδους, δεν ακολουθεί ένα ενιαίο και άκαμπτο σύστημα προσδιορισμού του φύλου. Σε αρκετά είδη ζώων το φύλο επηρεάζεται από περιβαλλοντικές ή κοινωνικές συνθήκες: σε ορισμένα ερπετά από τη θερμοκρασία επώασης των αυγών, ενώ σε ορισμένα ψάρια μπορεί να μεταβληθεί λειτουργικά κατά τη διάρκεια της ζωής, ανάλογα με τη σύνθεση και την ιεραρχία της ομάδας. Τα φαινόμενα αυτά δεν μεταφέρονται αυτομάτως στον άνθρωπο, δείχνουν όμως ότι η βιολογία του φύλου στη φύση είναι ποικιλόμορφη και ότι δεν εξαντλείται σε έναν μοναδικό, καθολικό και αμετάβλητο μηχανισμό.

Πώς απαντά σε όλα αυτά η λεγόμενη anti-woke ατζέντα; Συνήθως αναγνωρίζει ότι υπάρχουν βιολογικές παραλλαγές, υποστηρίζει όμως ότι το συνηθέστερο πρότυπο είναι το δίπολο και ότι οι αποκλίσεις πρέπει να θεωρούνται «προβλήματα». Το κρίσιμο ζήτημα είναι ότι, όταν οι παραλλαγές χαρακτηρίζονται εκ των προτέρων ως «ασθένειες», «ελλείμματα» ή «χαλασμένα σώματα», η βιολογική περιγραφή μετατρέπεται σε αξιολογική κρίση. Έτσι, ορίζονται αρχικά ως φυσιολογικά δύο πλήρως συνεκτικά πρότυπα και, στη συνέχεια, κάθε σώμα που δεν ανταποκρίνεται σε αυτά αντιμετωπίζεται ως σφάλμα, ώστε να επιβεβαιωθεί η αρχική υπόθεση.

Η συλλογιστική αυτή είναι κυκλική: ξεκινά από την κοινωνική παραδοχή ότι τα φύλα πρέπει να είναι δύο, αξιολογεί τη βιολογική ποικιλότητα με βάση αυτή την παραδοχή και, στη συνέχεια, παρουσιάζει ως «επιστημονικό» συμπέρασμα την ίδια αρχική θέση. Το πρόβλημα, επομένως, δεν είναι η αναγνώριση ότι δύο αναπτυξιακές κατευθύνσεις είναι οι συνηθέστερες, αλλά η μετατροπή της στατιστικής συχνότητας σε αποκλειστικό κανόνα και η αντιμετώπιση κάθε εξαίρεσης ως παθολογίας.

Όταν, όμως, κάθε σώμα που δεν ανταποκρίνεται πλήρως στο κυρίαρχο αρσενικό ή θηλυκό πρότυπο χαρακτηρίζεται εκ προοιμίου «λάθος», «ελάττωμα» ή «ασθένεια», δεν περιγράφεται απλώς η φύση· η βιολογική διαφορά αξιολογείται και το σώμα επιχειρείται να προσαρμοστεί σε μια προϋπάρχουσα κοινωνική κανονικότητα. Με αυτή την έννοια, η φύση δεν αμφισβητείται μόνο ως προς την ερμηνεία της, αλλά και ανακατασκευάζεται ως κοινωνική και πολιτική σημασία.

Αυτή τη μεθοδολογική απάτη, δυστυχώς, πολύς κόσμος δεν την κατανοεί, και πέφτει στην παγίδα της «αξιολόγησης της φύσης». Η φύση όμως δεν έχει αξιολογήσεις, υπάρχει πριν από την κοινωνική δομή, πρέπει να λαμβάνεται υπόψη και να επηρεάζει την τελευταία αλλά, βεβαίως, δεν την καθορίζει απόλυτα. Ολόκληρος ο πολιτισμός (culture) είναι και μία απομάκρυνση από τη φύση (nature). Στην «πόλη», την κοινωνία, εντέλει, αποφασίζεται τι από τη φύση κρατάμε και τι όχι.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελούν τα ίντερσεξ άτομα. Το ίντερσεξ σώμα δεν αναιρεί την ύπαρξη δύο τύπων γαμετών, αποκαλύπτει όμως την απόσταση ανάμεσα στη δυαδικότητα της αναπαραγωγικής λειτουργίας και στην πραγματική ποικιλομορφία των ανθρώπινων σωμάτων - μια ποικιλομορφία την οποία η κοινωνική και ιατρική εξουσία συχνά επιχείρησε να περιορίσει αντί να αναγνωρίσει. Η σχετική βιβλιογραφία έχει καταδείξει ότι, στο παρελθόν, σε ίντερσεξ βρέφη και παιδιά πραγματοποιούνταν μη αναγκαίες και μη συναινετικές παρεμβάσεις με σκοπό την προσαρμογή τους σε ένα από τα δύο πρότυπα φύλου. Παράλληλα, η προγεννητική διάγνωση μπορεί, υπό ορισμένες συνθήκες, να οδηγήσει σε επιλεκτικό τερματισμό κυήσεων λόγω χαρακτηριστικών διαφοροποίησης του φύλου - ζήτημα που εγείρει σοβαρά ερωτήματα νεοευγονικής. Ο Ν. 4958/2022, στο άρθρο 17, απαγορεύει τις μη συναινετικές ιατρικές πράξεις «κανονικοποίησης» σε ίντερσεξ βρέφη και παιδιά, με τις προβλεπόμενες από τον νόμο εξαιρέσεις· δεν εξαλείφει, όμως, όλα τα ζητήματα που αφορούν την προγεννητική διάγνωση ή τις παλαιότερες ιατρικές πρακτικές.

Όταν, επομένως, ένα μη τυπικό σώμα χαρακτηρίζεται ως «ανωμαλία», «διαταραχή» ή ακόμη και «λάθος της φύσης», δεν καταγράφεται απλώς μια βιολογική διαφορά· η διαφορά αξιολογείται με βάση μια προειλημμένη απόφαση περί «κανονικότητας», ενώ παράλληλα μπορούν να νομιμοποιηθούν παρεμβάσεις που αποσκοπούν στην προσαρμογή του σώματος σε αυτήν. Η ίδια λογική μπορεί να επεκταθεί και στον προγεννητικό έλεγχο, όταν η ανίχνευση χρωμοσωμικών ή άλλων διαφοροποιήσεων παρουσιάζεται ως τεχνολογικά ουδέτερη «πρόληψη», ενώ ενδέχεται να λειτουργεί και ως μηχανισμός αποκλεισμού ορισμένων μορφών ανθρώπινης ζωής. Συνεπώς, η βιολογία δεν «κατασκευάζεται» κοινωνικά με την έννοια ότι οι σωματικές διαφορές δεν είναι πραγματικές· ανακατασκευάζεται, όμως, ως κοινωνική και νομική σημασία, όταν ορισμένες μορφές σωματικότητας ορίζονται ως κανονικές και άλλες ως ελλειμματικές, ανεπιθύμητες ή διορθωτέες.

Αφού, λοιπόν, κατανοήσουμε ότι εμείς και οι δικές μας κοινωνικές αντιλήψεις δίνουν εντέλει το νόημα, και όχι η ποικιλόμορφη «φύση», ας δούμε τις κοινωνικές και νομικές διαστάσεις της έννοιας «φύλο», που είναι όμως, πλέον, πολιτικά επιλεγμένες με την ευρεία έννοια της λέξης.

Οι κατασκευασμένες (κοινωνικές / νομικές) έννοιες του φύλου

Ως προς την κοινωνική και νομική πρόσληψη του «φύλου» διακρίνουμε αλληλένδετα αλλά διακριτά:

1. Το φύλο που αποδίδεται κατά τη γέννηση, συνήθως βάσει της εξωτερικής ανατομίας του νεογνού. Εδώ, ο γιατρός που γράφει «αγόρι» ή «κορίτσι» δεν ψάχνει όλα τα παραπάνω βιολογικά χαρακτηριστικά, που θα έδιναν μία πληθώρα σύνθετων χαρακτηριστικών, αλλά επιλέγει ανάμεσα στο δίπολο, επειδή η κοινωνία επιτάσσει να το κάνει έτσι, ακριβώς για να είναι εύκολο να υπάρξει το αμέσως παρακάτω: το ληξιαρχικό φύλο.
2. Το ληξιαρχικό ή νομικό φύλο, δηλαδή την επίσημη καταχώριση στα δημόσια έγγραφα, η οποία μπορεί υπό προϋποθέσεις να αναπροσδιοριστεί. Γι’ αυτό και το αποδιδόμενο κατά τη γέννηση δεν παραμένει αναγκαστικά και ως ληξιαρχικό, αν και συνήθως (στα cis άτομα) τα δύο αυτά ταυτίζονται. Το να μπορεί ή να μην μπορεί να αλλάξει το νομικά καταχωρισμένο φύλο και πώς μπορεί να γίνει αυτό είναι πάντως μια πολιτική, εν ευρεία εννοία, επιλογή. 
3. Την ταυτότητα φύλου, δηλαδή την εσωτερική και προσωπική εμπειρία του προσώπου ως προς το φύλο του. Το αποδιδόμενο κατά τη γέννηση και το νομικά καταχωρισμένο φύλο σχετίζονται με την ταυτότητα φύλου, δεν ταυτίζονται όμως αναγκαστικά με αυτήν. Ένα τρανς πρόσωπο μπορεί, επομένως, να έχει λάβει κατά τη γέννηση ανδρική καταχώριση, ενώ η ταυτότητα φύλου του είναι γυναικεία ή διαφορετική από το ανδρικό–γυναικείο δίπολο.
4. Την έκφραση και τους κοινωνικούς ρόλους φύλου, δηλαδή τον τρόπο με τον οποίο το φύλο εκφράζεται και τις συμπεριφορές, εμφανίσεις και κοινωνικές λειτουργίες που συνδέονται πολιτισμικά με αυτό, με βάση και τις επιταγές της κοινωνίας ή/και του κράτους (σε αυταρχικά, ή εν γένει μη φιλελεύθερα κράτη). Το 9 και το 10 σχετίζονται, αλλά δεν ταυτίζονται. Μπορεί δηλαδή, για παράδειγμα, ένα πρόσωπο να έχει το γυναικείο φαινότυπο, να έχει κριθεί και καταγραφεί ως γυναίκα, να νιώθει (cis) γυναίκα, αλλά να επιλέγει να φοράει παντελόνια, να κάνει καριέρα και όχι οικογένεια και παιδιά, και να συνάπτει πολλές σεξουαλικές σχέσεις (ιδιότητες που οι παραδοσιακές κοινωνίες επιτρέπου

Ο σεξουαλικός προσανατολισμός είναι διαφορετικό ζήτημα: αφορά την ερωτική ή συναισθηματική έλξη και όχι το φύλο του προσώπου.

Όλα τα παραπάνω μπορούν να οριστούν ως δυαδικά ή και όχι, ως απολύτως διακριτά, ή και όχι, να επιβληθούν με μηχανισμούς κοινωνικοποίησης ή συνεπειών (κοινωνικών ή νομικών) ή και όχι. Το πώς, δηλαδή, θα νοηματοδοτηθεί η κοινωνική κατηγορία «φύλο» είναι θέμα πολιτικής επιλογής, η φύση μας δίνει ποικιλότητα, το τι θα την κάνουμε εμείς, είναι πολιτική απόφαση. Βεβαίως, ακόμη και αν η φύση δεν μας έδινε ποικιλότητα, θα μπορούσαμε να την παραγάγουμε κοινωνικά. Ή και το αντίθετο: η αντιδραστική ατζέντα λέει «η φυσική ποικιλότητα είναι πρόβλημα, είναι ασθένεια, είναι λάθος της φύσης, ας την διορθώσουμε εκβάλλοντας τους ‘ασθενείς’ από την κανονικότητα».

Πολιτικά και κοινωνικά, εντέλει, γιατί έχει σημασία πόσα είναι τα φύλα;

Ας συζητήσουμε, λοιπόν, την κοινωνική πρόσληψη του φύλου. Η επικράτηση του διπόλου συνδέθηκε ιστορικά με την κατανομή της εργασίας, της αναπαραγωγικής φροντίδας και της εξουσίας. Οι βιολογικές διαφορές στη σωματική ρώμη και στην αναπαραγωγή αξιοποιήθηκαν συχνά για να δικαιολογήσουν μια ιεραρχική οργάνωση, στην οποία οι γυναίκες κατέλαβαν υποδεέστερη θέση. Η ιστορική αυτή σύνδεση, όμως, δεν συνιστά αναγκαία ή φυσική βάση για τη σύγχρονη κατανομή δικαιωμάτων και κοινωνικών ρόλων.

Μα, είναι αυτό κριτήριο της σύγχρονης εποχής;

Μπορεί η γυμνή σωματική υπεροχή να αποτελεί κριτήριο οργάνωσης μιας σύγχρονης κοινωνίας; Στο Αφγανιστάν των Ταλιμπάν ή στο θεοκρατικό καθεστώς του Ιράν εξακολουθεί να μετατρέπεται σε θεσμοποιημένη ανδρική κυριαρχία. Ο ευρωπαϊκός συνταγματισμός, αντίθετα, θεμελιώνεται στην ισότητα, στην αυτονομία και στην ελεύθερη ανάπτυξη της προσωπικότητας. Το ερώτημα είναι αν θέλουμε να πάρουμε αυτές τις αρχές στα σοβαρά.

Γιατί το δίπολο δεν χρησιμοποιείται μόνο για να περιγράψει σώματα. Χρησιμοποιείται για να μοιράσει επαγγέλματα, εξουσία, οικογενειακές ευθύνες, σχέσεις, ρούχα, χρώματα, κουρέματα, χειρονομίες και τρόπους ζωής.

Το κρίσιμο, λοιπόν, δεν είναι απλώς «πόσα φύλα υπάρχουν στη φύση», αλλά αν θα επιβάλλουμε κοινωνικά και νομικά ένα άκαμπτο δίπολο, αξιοποιώντας επιλεκτικά ορισμένες βιολογικές διαφορές για να κατανεμηθούν ρόλοι και εξουσία. Η κρίσιμη συνταγματική και πολιτική ερώτηση είναι αν η κατάταξη ενός προσώπου σε μια έμφυλη κατηγορία θα καθορίζει τις δυνατότητες, τις υποχρεώσεις και τις προσδοκίες που του αποδίδονται ή αν θα προστατεύεται η ισότητα και η ελεύθερη ανάπτυξη της προσωπικότητάς του.

Άρα, το διακύβευμα, εντέλει, είναι η ισότητα, όχι η ομοιότητα (που έτσι κι αλλιώς στη φύση δεν υπάρχει) και η ελευθερία: είναι τα σώματα και τα χρώματα των ρούχων και όχι τα χρωμοσώματα, είναι το αν θα ασκούν οι γυναίκες εξουσία και αν θα αντιπροσωπεύονται στα κέντρα λήψης αποφάσεων ή θα περιοριστούν μόνον στο σπίτι, στον ιδιωτικό χώρο, είναι το αν μπορεί ένας άνδρας να ανατρέφει ένα παιδί μόνος του ή με άλλον άνδρα (ή θεωρείται "λάθος της φύσης" αν το κάνει)· είναι, εν συντομία, η κατανομή της εργασίας και των κοινωνικών ρόλων.

Όσοι, λοιπόν, απαντούν "τα φύλα είναι δύο" μπορεί να δηλώνουν απλώς ότι αυτό έχει μέχρι σήμερα επιλέξει το ελληνικό κράτος ότι μπορείς να δηλώσεις στην ταυτότητα και ότι πρέπει να το δηλώσεις. Κάτι που μπορεί αύριο να αλλάξει, αρκεί να το αποφασίσουμε.

Μπορεί όμως και να λένε -και συνήθως αυτό λένε, ουσιοκρατικά και κανονιστικά- ότι πρέπει  να είναι μόνον δύο, για να είναι το ένα «κατώτερο» και το άλλο «ανώτερο» με συγκεκριμένους ρόλους για το καθένα και για το κάθε άτομο βάσει ενός από τα παραπάνω κριτήρια που το κράτος επιλέγει να προκρίνει. Και αυτό σημαίνει ότι: «Ως άνδρας δικαιούσαι και οφείλεις να κάνεις αυτά (να βγάλεις λεφτά, να έχεις σχέσεις με γυναίκες, όσο το δυνατόν περισσότερες, να αποκτήσεις εξουσία, ως παρέκταση του πέους σου κλπ), ενώ ως γυναίκα δικαιούσαι και οφείλεις να κάνεις εκείνα (οικογένεια, παιδιά, μέριμνα για τους ηλικιωμένους, να σκύβεις το κεφάλι και να είσαι πιστή στον άνδρα σου, να διατηρείς τη νεότητά σου, να έχεις μακρύ μαλλί, να ντύνεσαι σέξυ κλπ).

Η ουσία της διαφωνίας, επομένως, δεν βρίσκεται στη μέτρηση των «φύλων», αλλά αν το κάθε άτομο θα πάρει ρόλο μέσα στην κοινωνία με βάση το φύλο του ή ανεξαρτήτως αυτού, χωρίς να μας νοιάζει να το κατηγοριοποιήσουμε με βάση ένα από τα παραπάνω βιολογικά ή νομικά κριτήρια. Βρίσκεται στο αν κάθε άνθρωπος, ανεξαρτήτως χρωμοσωμάτων, σώματος, νομικού φύλου ή ταυτότητας, πρέπει να έχει ίσες δυνατότητες αυτοπραγμάτωσης, σύμφωνα με τις ικανότητες και τις επιλογές του και όχι σύμφωνα με τον ρόλο που του φορά ακούσια «καπέλο» η κοινωνία και η Πολιτεία.

Αυτό είναι το πραγματικό ερώτημα στο οποίο καλείται να απαντήσει καθεμιά, καθένας και καθένα μας. Και είναι πρωτίστως ερώτημα πολιτικό και κοινωνικό - όχι ερώτημα που μπορεί να απαντήσει για λογαριασμό μας η ποικιλότροπη «φύση».

Αν απαντήσουμε στα παραπάνω υπέρ της ισότητας και της ελευθερίας, δεν θα χρειάζεται ούτε να μετράμε τα φύλα ούτε να τα περιορίζουμε υποχρεωτικά σε δύο· ούτε, βέβαια, να σκίζουμε φύλλα βιβλίων, επειδή απεικονίζουν μια μητέρα μόνη με τα παιδιά της, μια μητέρα με κοντά μαλλιά ή δύο πατέρες που φροντίζουν τα παιδιά τους… Θα επιτρέψουμε, απλώς, στο κάθε άτομο να ακολουθήσει το μονοπάτι της αυτοπραγμάτωσής του, χωρίς έμφυλες διακρίσεις.