Aπό τον παναραβισμό στον πανισλαμισμό: Οι προσπάθειες ενοποίησης του αραβικού κόσμου, πώς τις ματαίωσε το Ισλάμ και ο εμμονικός αντικομμουνισμός της Δύσης
Η παρακμή της ιδέας και του κινήματος του παναραβισμού που είχε στόχο τη συνένωση όλων των αραβικών λαών σε ένα έθνος-κράτος —από τη Δυτική Ασία μέχρι τη Βόρεια Αφρική κι από τον Ατλαντικό Ωκεανό μέχρι την Αραβική Θάλασσα— απεδείχθη ένας ακόμα παράγοντας κινδύνου για τον δυτικό κόσμο. Αν και στη διάρκεια του 20ού αιώνα οι Δυτικοί, κυρίως οι Αγγλογάλλοι, φοβούνταν τον αραβικό εθνικισμό, ο μεγαλύτερος φόβος τους ήταν ο κομμουνισμός: η αναχαίτισή του υπήρξε ο άξονας της εξωτερικής τους πολιτικής, ιδιαίτερα της αμερικανικής· οι ΗΠΑ, σε χαρακτηριστική εκδήλωση tunnel vision, πάσχιζαν να συνάψουν συμμαχίες εναντίον της Σοβιετικής Ένωσης με οποιονδήποτε ήταν πρόθυμος. Δεν έβλεπαν καμιά άλλη απειλή, ούτε εκτιμούσαν ότι η θρησκευτική ταυτότητα των Αράβων θα συνέβαλε σε συγκεκριμένο πολιτικό και κοινωνικό πρόγραμμα με παγκόσμιες βλέψεις. Ούτε περίμεναν ότι ο παναραβισμός θα εξελισσόταν σε κίνημα θρησκευτικής θεμελιοκρατίας με πολλές εσωτερικές ρωγμές αλλά με κοινό στόχο τον προσηλυτισμό και την εξασθένιση της Δύσης.
Ο εμίρης, που διαφωνούσε με το όραμα του Zaydan, προωθούσε την ιδέα της ίδρυσης ενοποιημένου αραβικού κράτους στο Μασρίκ
Ο Zaydan έπαιξε πρωτεύοντα ρόλο στη θέσπιση μιας εκσυγχρονισμένης εκδοχής της κορανικής αραβικής γλώσσας (Modern Standard Arabic) ως η παγκόσμια γραπτή και επίσημη γλώσσα ολόκληρου του αραβικού κόσμου, η οποία θα παραμέριζε τις τοπικές διαλέκτους, τα ζωντανά υπολείμματα μιας κατακερματισμένης κοινωνίας φυλών. Σύμφωνα με τον Zaydan, στις αραβόφωνες περιοχές από το Μαγκρέμπ μέχρι τον Περσικό Κόλπο, κατοικεί ενιαίος λαός με κοινή εθνική συνείδηση και ιστορία, ο οποίος έπρεπε να πάψει να είναι συμπίλημα φυλών: ο στόχος του Zaydan ήταν η συγκρότηση ενός αραβικού κράτους. Ως πολιτικό σχέδιο, τον παναραβισμό αμφισβήτησε ο εμίρης της Μέκκας Hussein bin Ali al-Hashimi, ο οποίος επεδίωξε την ανεξαρτησία από την Οθωμανική Αυτοκρατορία των Αράβων του Μασρίκ, δηλαδή του Μπαχρέιν, της Αιγύπτου, του Ιράκ, της Ιορδανίας, του Κουβέιτ, του Λιβάνου, του Ομάν, της Παλαιστίνης, του Κατάρ, της Σαουδικής Αραβίας, του Σουδάν, της Συρίας, των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων και της Υεμένης, αλλά όχι των μουσουλμανικών μη αραβικών κρατών όπως η Σομαλία, το Τζιμπουτί και οι νήσοι Κομόρες. Σήμερα πάντως, αυτές οι μη αραβικές χώρες συμμετέχουν στον Αραβικό Σύνδεσμο, πράγμα που καταδεικνύει την προτεραιότητα της θρησκείας έναντι της εθνοτικής καταγωγής, έναντι της «φυλής». Ο εμίρης, που διαφωνούσε με το όραμα του Zaydan, προωθούσε την ιδέα της ίδρυσης ενοποιημένου αραβικού κράτους στο Μασρίκ.
Το 1915-1916 φαινόταν ότι, αν οι Άραβες του Μασρίκ εξεγείρονταν επιτυχώς εναντίον των Οθωμανών, η Βρετανία θα υποστήριζε τις αξιώσεις για την ανεξαρτησία τους. Όμως, το 1916, η συμφωνία Sykes-Picot μεταξύ της Βρετανίας και της Γαλλίας μοίραζε τμήματα του Μασρίκ μεταξύ αυτών των δύο δυνάμεων. Στη συνέχεια, το 1918, όταν διαλύθηκε η Οθωμανική Αυτοκρατορία, οι Βρετανοί ξέχασαν τις συμφωνίες τους με τον Hussein bin Ali al-Hashimi και ανέλαβαν, μαζί με τους Γάλλους, την κηδεμονία της Μεσοποταμίας, του Λιβάνου, της Παλαιστίνης και του εδάφους που έγινε η σύγχρονη Συρία. Τελικά, ο Hussein ανακηρύχθηκε βασιλιάς της Χετζάζης —της σημερινής Σαουδικής Αραβίας—, αλλά έχασε τον θρόνο του Χαλιφάτου όταν το βασίλειο λεηλάτησαν οι νομάδες Ikhwan, μέσω των οποίων δημιουργήθηκε το σαουδαραβικό κράτος με τον Ibn Saud. Στη νίκη των Αράβων κατά των Οθωμανών συνέβαλε, με τον τρόπο του, ο γνωστός-άγνωστος σε όλους Thomas Edward Lawrence, ο Λόρενς της Αραβίας: η ιστορία του Lawrence, ο οποίος χαρτογράφησε την περιοχή από τη Γάζα μέχρι τα παράλια της Ερυθράς Θάλασσας και υπερασπίστηκε την αραβική ανεξαρτησία στο πλευρό του πρίγκιπα Φαϊζάλ, εικονογραφεί τη στάση των δυτικών ελίτ έναντι του παναραβισμού στο πρώτο ήμισυ του 20ού αιώνα.
Στη δεκαετία του 1930, Σύριοι στοχαστές όπως ο Constantin Zureiq, ο Sati' al-Husri, ο Zaki al-Arsuzi και ο Michel Aflaq συνέβαλαν στην ίδρυση του Αραβικού Κόμματος Ba'ath («Αναγέννηση») που συνδύαζε στοιχεία της μαρξιστικής σκέψης με τον εθνικισμό και τη «φυλετική καθαρότητα». Υπήρξαν πολλά σχέδια συνένωσης των εδαφών: για παράδειγμα, ο Abdullah Α' της Ιορδανίας ονειρευόταν να ενώσει τη Συρία, την Παλαιστίνη και την Ιορδανία υπό την ηγεσία του σε μια επικράτεια που θα αποκαλούσε Μεγάλη Συρία· όμως, οι υπόλοιποι Άραβες ηγέτες δεν έβλεπαν με καλό μάτι τις επεκτατικές φιλοδοξίες του. Αυτή ήταν εξάλλου μία από τις αιτίες της ίδρυσης του Αραβικού Συνδέσμου το 1945. Όταν το 1951, ένας Παλαιστίνιος εθνικιστής δολοφόνησε τον Abdullah, το όραμα της Μεγάλης Συρίας εγκαταλείφθηκε.
Αν και ο παναραβισμός φάνηκε να αποκτά σαφές περίγραμμα στην εποχή του Α' Παγκοσμίου Πολέμου, πριν από το 1950 η Αίγυπτος —η πολυπληθέστερη αραβική χώρα— δεν φαινόταν να ενδιαφέρεται για το κίνημα. Στις δεκαετίες 1930 και 1940, ο κυρίαρχος τρόπος έκφρασης των Αιγυπτίων πολιτικών ακτιβιστών ήταν ο αιγυπτιακός εθνικισμός, όχι ο παναραβισμός. Αλλά, με τον Gamal Abdel Nasser, ο αραβικός εθνικισμός μαζί με τον αραβικό σοσιαλισμό έγινε η κρατική πολιτική της Αιγύπτου και ταυτοχρόνως ένα μέσο για τον καθορισμό της θέσης της χώρας στη Μέση Ανατολή και στον κόσμο — μια θέση που συνήθως διατυπώνεται απέναντι στον σιωνισμό ή εναντίον του στο γειτονικό κράτος του Ισραήλ. Το 1958 η Αίγυπτος, η Συρία και το Ιράκ σχημάτισαν την Ηνωμένη Αραβική Δημοκρατία που διήρκεσε μέχρι το 1961, όταν αξιωματικοί του συριακού στρατού πραγματοποίησαν πραξικόπημα και αποχώρησαν από την Ένωση.
Ο Καντάφι ήθελε να ενώσει τη Λιβύη με την Αλγερία, αλλά δεν τα κατάφερε
Εντούτοις, η Αίγυπτος συνέχισε να δηλώνει ότι ήταν πρόθυμη να ενοποιηθεί με άλλες αραβικές χώρες. Όμως, οι εσωτερικές φαγωμάρες στον μουσουλμανικό κόσμο εμπόδισαν την ενοποίηση: το όνειρο του Φαϊζάλ για την ενότητα Σουνιτών και Σιιτών μουσουλμάνων με στόχο τη δημιουργία ενός αραβικού κράτους, που θα περιλάμβανε το Ιράκ, τη Συρία και το υπόλοιπο μέρος της Εύφορης Ημισελήνου, ατόνησε και η απουσία δημοκρατικής παιδείας και θεσμών οδήγησαν σε αποτυχία τις περισσότερες προσπάθειες συνένωσης των Αράβων. Παράδειγμα μιας τέτοιας προσπάθειας που απέτυχε ήταν εκείνη του Μουαμάρ Καντάφι: ο Καντάφι ήθελε να ενώσει τη Λιβύη με την Αλγερία, αλλά δεν τα κατάφερε. Εκτός από τη βίαιη ενοποίηση μεγάλου μέρους της Αραβικής Χερσονήσου από τους Σαουδάραβες ηγεμόνες του Najd στη δεκαετία του 1920, υπήρξαν δύο παραδείγματα πραγματικής ενοποίησης: τα επτά αραβικά εμιράτα (τα «Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα») και η βόρεια με τη νότια Υεμένη — δεν υπήρξαν άλλα. Η σημερινή συριακή κυβέρνηση και η πρώην κυβέρνηση του Ιράκ καθοδηγούνται από αντίπαλες φατρίες του Κόμματος Μπάαθ, το οποίο συνεχίζει να ασπάζεται τον παναραβισμό, αν και δεν γίνεται πια λόγος περί αυτού.
Η παρακμή του παναραβισμού οφείλεται κυρίως στο ότι επικράτησε το κίνημα του πανισλαμισμού· η ιδέα και η πρακτική της διάδοσης του Ισλάμ ως θεμελιώδους χαρακτηριστικού των Αράβων — το οποίο, ωστόσο, αφορά και μη αραβικούς πληθυσμούς όπως τους Τούρκους και τους Ιρανούς. Η τάση της εκκοσμίκευσης εξασθένησε και ενισχύθηκαν οι σεχταριστικές δυνάμεις καθώς και ο ανταγωνισμός μεταξύ των Αράβων ηγετών. Με λίγα λόγια, η θρησκεία έγινε η συγκολλητική ουσία μεταξύ των αραβικών χωρών: ο βαθύς συντηρητισμός των κοινωνιών δεν ευνόησε τα κοσμικά κινήματα που ήταν ισχυρότερα στον Λίβανο και στη Συρία αλλά δεν είχαν έρεισμα στη Σαουδική Αραβία. Στο μεταξύ, ο ανταγωνισμός των ηγεσιών οδήγησε σε τριβές κυρίως μεταξύ Nasser και χωρών του Κόλπου, τις οποίες επιδείνωσε η ήττα των Αράβων στον Πόλεμο των Έξι Ημερών του 1967 και η αδυναμία της Αιγύπτου και της Συρίας να αναπτυχθούν οικονομικά. Η οικονομική στασιμότητα μερικών αραβικών χωρών και ο πλουτισμός άλλων, δηλαδή οι αβυσσαλέες οικονομικές διαφορές μαζί με την κατάρρευση κάθε κοσμικής επιδίωξης κατέστησαν τον παναραβισμό άπιαστο όνειρο.
Η Μέση Ανατολή έχασε τη συνέχειά της, το Μπάαθ παρήκμασε και ο αραβικός εθνικισμός απεδείχθη πολύ πιο προοδευτική ιδέα από τον ισλαμισμό. Παραλλήλως, οι επιμέρους εθνικισμοί —πανιρανισμός, παντουρκισμός— ενώνονται σήμερα εναντίον του Ισραήλ και της Δύσης· όχι για κάποιο θετικό σκοπό. Καθώς ο παναραβισμός δεν πολυακούγεται πλέον, το όραμα του Ερντογάν να ενώσει όλους τους μουσουλμάνους πρέπει να ερμηνευθεί ως μια τάση που υποβιβάζει την αραβική διάσταση τονίζοντας την ισλαμική, την αντιχριστιανική-αντιδυτική. Η ευθύνη των ευρωπαϊκών δυνάμεων σ’ αυτή την εξέλιξη είναι προφανής: εκτός από την tunnel vision, επέδειξαν μαξιμαλισμό και υπονόμευσαν καθεστώτα και ηγέτες που, αν και αντιδυτικοί (είχαν τους λόγους τους), δεν ήσαν ούτε φονταμενταλιστές, ούτε ενθάρρυναν την τρομοκρατία. Κατά κάποιον τρόπο, για μια ακόμα φορά, είμαστε άξιοι της τύχης μας.
17°
