Τι συμβαίνει στον εγκέφαλό μας όταν η θερμοκρασία φτάνει τους 40°C;
Πώς οι επιπτώσεις της ακραίας ζέστης δεν περιορίζονται στην ατομική δυσφορία, αλλά επεκτείνονται στην εργασία, τη μάθηση και στην ευρύτερη λειτουργία της κοινωνίας.
Ο καύσωνας δεν επηρεάζει μόνο την πόλη. Επηρεάζει και τον εγκέφαλο αυτών που τη ζουν.
Για τους περισσότερους από εμάς, η κακοκαιρία ήταν κάποτε συνώνυμη με τον χειμώνα. Σήμερα, όμως, για πολλούς κατοίκους της Αθήνας η πιο δύσκολη εποχή του χρόνου είναι το καλοκαίρι. Οι παρατεταμένοι καύσωνες, οι νύχτες χωρίς δροσιά και οι θερμοκρασίες που αγγίζουν ή ξεπερνούν τους 40°C έχουν μετατρέψει τη ζέστη από μια αναμενόμενη εποχική συνθήκη σε δυσάρεστη καθημερινότητα. Η δημόσια συζήτηση γύρω από τους καύσωνες επικεντρώνεται συνήθως στις επιπτώσεις τους στη σωματική υγεία. Ωστόσο, πολλοί από εμάς παρατηρούμε ότι τις ημέρες της έντονης ζέστης δυσκολευόμαστε να συγκεντρωθούμε, νιώθουμε πνευματικά εξαντλημένοι, πιο ευερέθιστοι, ακόμη και πιο μελαγχολικοί. Συχνά θεωρούμε αυτές τις αλλαγές συνέπεια της δυσφορίας που προκαλεί η ζέστη. Η νευροεπιστήμη, όμως, δείχνει ότι η πνευματική κόπωση και η συναισθηματική επιβάρυνση που βιώνουμε κατά τη διάρκεια ενός καύσωνα αποτελούν βιολογικές επιδράσεις της θερμότητας στη λειτουργία του εγκεφάλου.
Ο εγκέφαλος είναι ένα από τα πιο ενεργοβόρα όργανα του ανθρώπινου σώματος. Αν και αντιπροσωπεύει μόλις το 2% του σωματικού μας βάρους, καταναλώνει περίπου το ένα πέμπτο της συνολικής ενέργειας και του οξυγόνου του οργανισμού. Η συνεχής δραστηριότητα δισεκατομμυρίων νευρώνων παράγει θερμότητα, η οποία πρέπει να απομακρύνεται ώστε να διατηρείται η φυσιολογική λειτουργία του εγκεφάλου. Για τον σκοπό αυτό, ο εγκέφαλος βασίζεται σ’ ένα πολύπλοκο σύστημα θερμορρύθμισης, με κεντρικό ρόλο τον υποθάλαμο, τον «βιολογικό θερμοστάτη» του σώματος. Υπό φυσιολογικές συνθήκες, το σύστημα αυτό λειτουργεί ιδιαίτερα αποτελεσματικά. Όταν όμως η εξωτερική θερμοκρασία πλησιάζει ή ξεπερνά τους 40°C, ο οργανισμός καταβάλλει αυξημένη προσπάθεια για να διατηρήσει σταθερή τη θερμοκρασία του σώματος, γεγονός που επηρεάζει και τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί ο εγκέφαλος.
Στη νευροεπιστήμη, οι ικανότητες που μας επιτρέπουν να συγκεντρωνόμαστε, να οργανώνουμε πληροφορίες και να λαμβάνουμε αποφάσεις εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από τον προμετωπιαίο φλοιό, μια περιοχή του εγκεφάλου που φαίνεται να επηρεάζεται ιδιαίτερα από την ακραία θερμότητα. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι η ζέστη επιβάλλει έναν «γνωστικό φόρο» στον εγκέφαλο, καθώς μέρος των πόρων του οργανισμού κατευθύνεται στην προσπάθεια διατήρησης της θερμοκρασιακής ισορροπίας.
Οι ίδιες νοητικές λειτουργίες είναι απαραίτητες και στην ενήλικη ζωή. Σύμφωνα με την έκθεση «Working on a Warmer Planet» του International Labour Organization, η θερμική καταπόνηση αναμένεται να αποτελέσει μία από τις σημαντικότερες προκλήσεις για την υγεία και την παραγωγικότητα των εργαζομένων τις επόμενες δεκαετίες. Η μειωμένη προσοχή, η επιβάρυνση της μνήμης και η δυσκολία λήψης αποφάσεων αυξάνουν την πιθανότητα λαθών και ατυχημάτων, όχι μόνο σε απαιτητικά επαγγέλματα όπως οι μεταφορές, οι κατασκευές και οι υπηρεσίες υγείας, αλλά ακόμη και σε εργασίες εσωτερικών χώρων. Όταν η θερμότητα επηρεάζει την προσοχή και την αυτορρύθμιση, επηρεάζει ταυτόχρονα τη μαθησιακή πορεία των παιδιών, την απόδοση των εργαζομένων και, τελικά, την ευημερία ολόκληρων κοινωνιών.
Ίσως η πιο άμεση επίδραση της ζέστης να αφορά τη διάθεσή μας. Η ψυχική επιβάρυνση των καυσώνων δεν αφορά μόνο ανθρώπους με προϋπάρχουσες ψυχικές δυσκολίες. Πολλοί άνθρωποι κατά τη διάρκεια ενός καύσωνα βιώνουν μια μορφή «ψυχικής θολούρας». Η καθημερινότητα γίνεται πιο βαριά, η υπομονή εξαντλείται πιο γρήγορα και ακόμη και μικρές δυσκολίες μοιάζουν δυσανάλογα πιεστικές. Από νευροεπιστημονική σκοπιά, η ακραία ζέστη διαταράσσει τον ύπνο, αυξάνει τη φυσιολογική ενεργοποίηση του οργανισμού και επηρεάζει νευροβιολογικούς μηχανισμούς που σχετίζονται με τη συναισθηματική ρύθμιση και την αντίδραση στο στρες. Ως αποτέλεσμα, αυξάνονται η ευερεθιστότητα, η ψυχική κόπωση, το άγχος και το αίσθημα συναισθηματικής εξάντλησης.
Δεν είναι, λοιπόν, τυχαίο ότι αρκετές μελέτες έχουν καταγράψει περισσότερες επισκέψεις σε υπηρεσίες ψυχικής υγείας και αυξημένες εισαγωγές σε ψυχιατρικές κλινικές κατά τη διάρκεια περιόδων ακραίας ζέστης, ενώ έρευνες έχουν συνδέσει τους καύσωνες με επιδείνωση ψυχιατρικών συμπτωμάτων σε ευάλωτους πληθυσμούς, σύμφωνα και με τα συμπεράσματα πρόσφατης συστηματικής ανασκόπησης και μετα-ανάλυσης στο The Lancet Planetary Health.
Το ερώτημα, επομένως, δεν είναι μόνο ποιος υποφέρει περισσότερο από τον καύσωνα, αλλά και ποιος εκτίθεται συστηματικά στις επιπτώσεις του στον εγκέφαλο. Αν η ακραία ζέστη επηρεάζει τη λειτουργία εγκεφαλικών συστημάτων που σχετίζονται με την προσοχή, τη μνήμη, τη συναισθηματική ρύθμιση και τη λήψη αποφάσεων, τότε η άνιση έκθεση σ’ αυτήν μπορεί σταδιακά να οδηγήσει και σε άνισες επιπτώσεις στη μάθηση, την ψυχική υγεία και τη γνωστική λειτουργία. Ένα παιδί που μεγαλώνει σ’ ένα υπερθερμασμένο διαμέρισμα δεν αντιμετωπίζει μόνο μεγαλύτερη σωματική καταπόνηση, αλλά ενδέχεται να έχει λιγότερες ευκαιρίες για αποτελεσματική μάθηση και γνωστική αποκατάσταση μέσω ποιοτικού ύπνου. Αντίστοιχα, ένας εργαζόμενος που εκτίθεται καθημερινά σε ακραίες θερμοκρασίες μπορεί να βιώνει μεγαλύτερη γνωστική κόπωση, περισσότερα λάθη και αυξημένο ψυχικό φορτίο. Μακροπρόθεσμα, η θερμική ανισότητα κινδυνεύει να εξελιχθεί σε μια νέα μορφή κοινωνικής ανισότητας, όπου οι πιο ευάλωτοι πληθυσμοί δεν επιβαρύνονται περισσότερο μόνο σωματικά, αλλά και νοητικά και ψυχολογικά, διευρύνοντας περαιτέρω ήδη υπάρχοντα χάσματα στην υγεία, τη μάθηση και τις ευκαιρίες ζωής.
Αν και η έρευνα βρίσκεται ακόμη σε εξέλιξη, ορισμένες μελέτες υποστηρίζουν ότι η χρόνια έκθεση σε υψηλές θερμοκρασίες και η αυξανόμενη συχνότητα καυσώνων ενδέχεται να επιβαρύνουν μηχανισμούς που σχετίζονται με νευροεκφυλιστικές νόσους όπως οι Αλτσχάιμερ και Πάρκινσον, σύμφωνα και με πρόσφατη ανασκόπηση στο περιοδικό Environmental Research.
Παρότι οι νευροεπιστήμονες δεν έχουμε ακόμη όλες τις απαντήσεις, τα μέχρι σήμερα δεδομένα υποδηλώνουν ότι η κλιματική αλλαγή δεν αποτελεί μόνο περιβαλλοντική ή οικονομική πρόκληση, αλλά και πρόκληση για την εγκεφαλική υγεία των κοινωνιών. Καθώς οι καύσωνες μετατρέπονται σταδιακά σε μέρος της νέας κλιματικής πραγματικότητας, το ερώτημα δεν είναι μόνο πώς θα προστατεύσουμε τον οργανισμό μας από τη ζέστη, αλλά και πώς θα διατηρήσουμε τη γνωστική και ψυχική μας λειτουργία σε έναν ολοένα θερμότερο κόσμο.
Ίσως τελικά η σημαντικότερη συνέπεια ενός κόσμου που θερμαίνεται να μην αφορά μόνο το περιβάλλον γύρω μας, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο σκεφτόμαστε και αισθανόμαστε. Η κατανόηση των επιπτώσεων της ζέστης στον εγκέφαλο δεν αποτελεί πλέον μόνο ένα νέο επιστημονικό ερώτημα· αποτελεί προϋπόθεση για πιο υγιείς και ανθεκτικές κοινωνίες σε έναν ολοένα θερμότερο πλανήτη.
Ένα επεισόδιο για τους φόβους που μας προστατεύουν, για εκείνους (τις φοβίες) που μας φυλακίζουν και για τη στιγμή που αρχίζουμε να αναρωτιόμαστε όχι «πώς θα σταματήσω να φοβάμαι», αλλά «τι είναι αυτό που φοβάται μέσα μου;».
Πώς οι επιπτώσεις της ακραίας ζέστης δεν περιορίζονται στην ατομική δυσφορία, αλλά επεκτείνονται στην εργασία, τη μάθηση και στην ευρύτερη λειτουργία της κοινωνίας.
17°
