Η σφαγή της Σρεμπρένιτσα, τα εγκλήματα του πολέμου στη Βοσνία και η προσπάθεια ταυτοποίησης χιλιάδων θυμάτων μέσω DNA
Ο πρόσφατος θάνατος του καταδικασμένου για εγκλήματα πολέμου Ράντκο Μλάντιτς επανάφερε στο προσκήνιο τη σφαγή στη Σρεμπρένιτσα τον Ιούλιο του 1995, στο απόγειο του πολέμου στην πρώην Γιουγκοσλαβία.
Σρεμπρένιτσα: Το έγκλημα που δεν κατάφερε να σβήσει ο χρόνος
Η ανθρωπότητα δεν έχει κατορθώσει να απαλλαγεί από την τραγωδία του πολέμου και δεν υπάρχει πόλεμος που να μη συνοδεύεται από ανθρώπινα δράματα και στυγερά εγκλήματα. Καμία πλευρά των εμπολέμων δεν είναι άσπιλη εγκλημάτων και καμία πλευρά δεν έχει την τύχη να μην υποστεί τις συνέπειες αυτών των εγκλημάτων.
Τον Ιούλιο του 1995 οι στρατιωτικές δυνάμεις των Σερβοβόσνιων υπό τον στρατηγό Ράντκο Μλάντιτς πολιόρκησαν και κατέλαβαν τη Σρεμπρένιτσα, όπου είχαν συγκεντρωθεί πολλοί Βόσνιοι μουσουλμάνοι, επειδή η περιοχή είχε κηρυχθεί «ασφαλής» με απόφαση του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ. Μέσα σε λίγες ώρες περίπου 8.000 άμαχοι άντρες εκτελέστηκαν εν ψυχρώ. Ο μεγάλος αριθμός των θυμάτων και η απόφαση για την εξολόθρευσή τους γίνονται ακόμα πιο αποτρόπαια αν αναλογιστούμε ότι τα χιλιάδες θύματα βρίσκονταν υπό την προστασία της διεθνούς κοινότητας σε ένα στρατόπεδο του ΟΗΕ που επόπτευαν 100 Ολλανδοί κυανόκρανοι. Η αποτυχία να αποτραπεί η σφαγή και να προστατευτούν οι άμαχοι ξεσήκωσε, όπως ήταν φυσικό, κύμα αγανάκτησης τόσο ενάντια στους Σερβοβόσνιους εγκληματίες όσο και ενάντια στην ανικανότητα της διεθνούς κοινότητας.
Η αναζήτηση των αγνοουμένων και η ταυτοποίηση των θυμάτων
Στα πέντε χρόνια της παραμονής μου στη Βοσνία την περίοδο 2006-2010 συμμετείχα κάθε 11η Ιουλίου ως εκπρόσωπος της Ε.Ε. στο ετήσιο μνημόσυνο που γίνεται στο επιβλητικό νεκροταφείο που βρίσκεται στις παρυφές της Σρεμπρένιτσα. Χιλιάδες πολίτες συρρέουν για να παραστούν στον ενταφιασμό όσων νεκρών έχουν αναγνωριστεί το τελευταίο δωδεκάμηνο. Έχει προηγηθεί η μακάβρια διαδικασία ταυτοποίησης των λειψάνων που ανακαλύπτονται κάθε χρόνο είτε σε ομαδικούς τάφους είτε διάσπαρτα στα γειτονικά δάση, όπου κατέφυγαν προσπαθώντας να σωθούν τα άτυχα θύματα. Τα ίχνη του μεγάλου εγκλήματος βρίσκονται μερικές φορές σε απομακρυσμένες περιοχές όπου μεταφέρθηκαν τα πτώματα των θυμάτων στην προσπάθεια να εξαφανιστούν τα ίχνη του μεγάλου εγκλήματος.
Στην κοντινή πόλη Τούζλα έχει την έδρα της η Διεθνής Επιτροπή Αγνοουμένων (International Commission on Missing Persons, ICMP). Η οργάνωση αυτή ιδρύθηκε το 1996 με παρότρυνση του προέδρου Κλίντον, για να διευκολύνει την ταυτοποίηση των θυμάτων των γιουγκοσλαβικών πολέμων. Η αιματηρή διάλυση της Γιουγκοσλαβίας, εκτός από τους χιλιάδες νεκρούς και τραυματίες, είχε προκαλέσει και 40.000 αγνοούμενους. Κάθε αγνοούμενος και η αμφιβολία ως προς την τύχη του δημιουργεί τεράστιο άγχος και πόνο στους οικείους του, όπως πολύ καλά γνωρίζουμε κι εμείς οι Έλληνες με τους αγνοούμενους της τουρκικής εισβολής στην Κύπρο. Υπήρξε διεθνής κινητοποίηση και διεθνής συνδρομή στο μακάβριο έργο της ταυτοποίησης των νεκρών που βρίσκονταν σε διάσπαρτους ομαδικούς τάφους. Η ICMP πρωτοστάτησε στην εφαρμογή επαναστατικών μεθόδων αναγνώρισης και μπόρεσε να ταυτοποιήσει σχεδόν 7.000 από τους περίπου 8.000 Βόσνιους μουσουλμάνους, άντρες και αγόρια, που έχασαν τη ζωή τους κατά το δεκαήμερο μετά την κατάληψη της Σρεμπρένιτσα.
Μπροστά στη διογκούμενη διεθνή κατακραυγή και την απειλή τιμωρίας των υπευθύνων, οι Σερβοβόσνιοι του Μλάντιτς ξεκίνησαν μια επιχείρηση απόκρυψης των πειστηρίων του εγκλήματος. Μετέφεραν τα πτώματα από τους μαζικούς τάφους στον τόπο του εγκλήματος σε άλλες τοποθεσίες. Τα μηχανήματα όργωναν τα πτώματα, τα διέλυαν, αφήνοντας μέλη του ίδιου ατόμου διάσπαρτα σε διάφορους τάφους, δημιουργώντας αυτό που κάποτε περιγράφηκε ως το «μεγαλύτερο εγκληματολογικό παζλ» στον κόσμο. Πριν από την εμπειρία της Βοσνίας η δυνατότητα να βρεθεί το προφίλ DNA από τα λείψανα ενός θύματος έφτανε το 40% με 50%. Σήμερα, χάρη στις μεθόδους που έχει αναπτύξει η ICMP, το ποσοστό φτάνει το 97-98%. H ICMP απέδειξε ότι η ταυτοποίηση μέσω DNA μπορούσε να χρησιμοποιηθεί συστηματικά για την αναγνώριση χιλιάδων θυμάτων από αναμεμειγμένα και κατακερματισμένα ανθρώπινα λείψανα τα οποία είχαν ανασυρθεί από πολλούς ομαδικούς τάφους.
Η τεχνογνωσία που αποκτήθηκε στη Σρεμπρένιτσα χρησιμοποιήθηκε και σε άλλες περιπτώσεις για την ταυτοποίηση θυμάτων, όπως στη Σερβία, στο Κόσοβο, στο Ιράκ, στην Κύπρο και στη Λεκάνη του Ινδικού Ωκεανού μετά το τσουνάμι του 2004.
Η εμπειρία στην Τούζλα και το έργο της ICMP
Μια από τις πιο συγκλονιστικές εμπειρίες μου στη Βοσνία ήταν η επίσκεψη στις εγκαταστάσεις της Διεθνούς Επιτροπής Αγνοουμένων (ICMP) στην πόλη Τούζλα, 100 χιλιόμετρα από τη Σρεμπρένιτσα. Το κτίριο των εγκαταστάσεων μοιάζει με μεγάλη αγροτική αποθήκη ή βουστάσιο, χωρίς να υπάρχει κάτι που να προϊδεάζει για το μακάβριο περιεχόμενό του. Όταν μπήκα στο κτίριο, μαζί με την Κάθριν Μπομπέργκερ (Kathryne Bomberger), τη γενική διευθύντρια του οργανισμού, ένιωσα αμέσως ένα κύμα ψυχρού αέρα με έντονη μυρωδιά θανάτου. Γύρω γύρω υπήρχαν εντοιχισμένα μεγάλα ράφια στα οποία τοποθετούνται οι ειδικοί σάκοι με τα πτώματα ή τα τεμάχια πτωμάτων που ήταν θαμμένα επί χρόνια.
Στην κεντρική αίθουσα της αποθήκης βρίσκονται τα πτώματα που δεν έχουν ακόμα ταυτοποιηθεί και σε μια διπλανή αίθουσα όσα ταυτοποιήθηκαν μετά την 11η Ιουλίου του προηγούμενου χρόνου, επέτειο της σφαγής. Οι νεκροί αυτοί θα ενταφιαστούν στο νεκροταφείο της Σρεμπρένιτσα, που ήδη φιλοξενεί 6.000 τάφους των θυμάτων, σε μια υποβλητική τελετή που επαναλαμβάνεται κάθε 11η Ιουλίου. Δεκάδες χρόνια μετά τη σφαγή, συνεχίζουν να ανακαλύπτονται και να ταυτοποιούνται πτώματα. Τον Ιούλιο του 2022 ενταφιάσθηκαν 50 νεκροί, μεταξύ των οποίων και ο Σαλίμ Μούσταφιτς (Salim Mustafic) που, όταν εκτελέστηκε, ήταν 16 μόλις ετών.
Η κληρονομιά της Σρεμπρένιτσα και η διαμάχη για τη γενοκτονία
Σήμερα, παρά το γεγονός ότι μόνο ελάχιστοι ακραίοι εθνικιστές αρνούνται να παραδεχτούν ότι χιλιάδες άμαχοι δολοφονήθηκαν στη Σρεμπρένιτσα, η πολιτική αντιπαράθεση έχει περάσει σε διαφορετικό επίπεδο. Αρκετοί Σέρβοι και Σερβοβόσνιοι, αν και δεν αρνούνται ότι διαπράχθηκαν εγκλήματα πολέμου, διαφωνούν με τον νομικό χαρακτηρισμό «γενοκτονία» που αποδέχτηκε το Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης (ICJ) και το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο για την πρώην Γιουγκοσλαβία (ICTY). Η αντιπαράθεση αυτή ως προς τον νομικό χαρακτηρισμό των εγκλημάτων κάθε άλλο παρά συμβάλλει στην επούλωση των πληγών και στην αναγκαία συμφιλίωση.
Πέρα από τις νομικές αντιπαραθέσεις ως προς τον ακριβή χαρακτηρισμό των εγκλημάτων, ο Μλάντιτς καταδικάστηκε από ένα διεθνές δικαστήριο που συστάθηκε με απόφαση του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ, της παγκόσμιας δηλαδή κοινότητας. Ο εκθειασμός ενός εγκληματία πολέμου, όπως ο Μλάντιτς, από τις επίσημες σερβικές αρχές όχι μόνο δεν συνεισφέρει στην εμπέδωση της ειρήνης στην περιοχή της πρώην Γιουγκοσλαβίας αλλά αποτελεί απαράδεκτη προσβολή θεμελιωδών ευρωπαϊκών αρχών.
17°
