Κρίση του Σουέζ: Τι ήταν, πώς ξέσπασε και γιατί άλλαξε τη Μέση Ανατολή

Η Κρίση του Σουέζ ξέσπασε το καλοκαίρι του 1956 στην Αίγυπτο και συνεχίστηκε το φθινόπωρο του ίδιου έτους με κίνδυνο πολεμικής σύγκρουσης μεταξύ των συνασπισμένων δυνάμεων Ισραήλ-Γαλλίας-Βρετανίας κατά της Αιγύπτου. Τελικά, μετά από επέμβαση των ΗΠΑ και του ΟΗΕ ο πόλεμος απετράπη και τα δεδομένα στη Μέση Ανατολή άλλαξαν για πάντα.

Η διώρυγα του Σουέζ είχε διανοιχθεί το 1869 και λειτουργούσε από την "Universal Company of the Suez Maritime Canal”: η γύρω περιοχή ανήκε στην Αίγυπτο και ήταν η μοναδική χερσαία γέφυρα μεταξύ Αφρικής και Ασίας. Η διώρυγα απέκτησε στρατηγική σημασία διότι ήταν η συντομότερη θαλάσσια σύνδεση μεταξύ της Μεσογείου και του Ινδικού Ωκεανού, διευκολύοντας το εμπόριο και την οικονομία των ευρωπαϊκών δυνάμεων που τότε διατηρούσαν αποικίες. Το 1875, ως αποτέλεσμα του χρέους και της οικονομικής κρίσης, η Αίγυπτος αναγκάστηκε να πουλήσει τις μετοχές της στην εταιρεία εκμετάλλευσης του καναλιού στη βρετανική κυβέρνηση του Μπέντζαμιν Ντισραέλι: έτσι, οι Βρετανοί απέκτησαν μερίδιο 44% στην εταιρεία Suez Canal Company, ενώ στη συνέχεια, το 1882, ανέλαβαν ντε φάκτο τον έλεγχο της Αιγύπτου μαζί με το κανάλι. Με τη Σύμβαση της Κωνσταντινούπολης του 1888, που τέθηκε σε ισχύ το 1904, η διώρυγα κηρύχτηκε ουδέτερη ζώνη υπό βρετανική προστασία.

Η διώρυγα έπαιξε σημαντικό ρόλο σε πολλές περιφερειακές συγκρούσεις και στους παγκόσμιους πολέμους. Μετά το 1948, ο ρόλος της άλλαξε: έγινε ο δρόμος όχι πια της βρετανικής αυτοκρατορίας, αλλά του πετρελαίου· το 1955, το πετρέλαιο αντιπροσώπευε το ήμισυ της κυκλοφορίας στο κανάλι· τα δύο τρίτα του πετρελαίου της Ευρώπης περνούσαν από εκεί. Εκείνη την εποχή, η Δυτική Ευρώπη εισήγαγε από τη Μέση Ανατολή 2.000.000 βαρέλια ημερησίως, 1.200.000 με τάνκερ μέσω του καναλιού και άλλα 800.000 μέσω αγωγού από τον Περσικό Κόλπο στη Μεσόγειο, όπου τα παραλάμβαναν τα τάνκερ. Οι ΗΠΑ εισήγαγαν άλλα 300.000 βαρέλια ημερησίως. Αν και καθώς αναπτύσσονταν τα υπερ-δεξαμενόπλοια για τη μεταφορά πετρελαίου της Μέσης Ανατολής στην Ευρώπη, η Διώρυγα του Σουέζ δεν τα χωρούσε πια, το κανάλι δεν έχασε τη στρατηγική του σπουδαιότητα.

Μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, η Βρετανία, πασχίζοντας να διατηρήσει την αποικιακή της δύναμη που κλονιζόταν, επέκτεινε τη στρατιωτική της παρουσία σε όλη την περιοχή: στο Σουέζ εγκαταστάθηκε τεράστιο στρατιωτικό συγκρότημα με φρουρά περίπου 80.000 ανδρών. Αλλά, αυτή η βάση έγινε πηγή έντασης στις αγγλοαιγυπτιακές σχέσεις: στην Αίγυπτο είχαν αρχίσει να αναπτύσσονται ριζοσπαστικές ισλαμιστικές ομάδες, όπως η Μουσουλμανική Αδελφότητα, και η στάση των Αιγυπτίων έγινε πάρα πολύ εχθρική ιδιαίτερα για τον ρόλο που είχε παίξει η Βρετανία στην ίδρυση του Ισραήλ. Ως αποτέλεσμα, οι ενέργειες της αιγυπτιακής κυβέρνησης άρχισαν να αντικατοπτρίζουν το λαϊκό αίσθημα και η αντιβρετανική πολιτική σημάδεψε έκτοτε τις σχέσεις της Αιγύπτου με τη Βρετανία.

Τον Οκτώβριο του 1951, η αιγυπτιακή κυβέρνηση ακύρωσε μονομερώς την Αγγλοαιγυπτιακή Συνθήκη του 1936, οι όροι της οποίας παραχωρούσαν στη Βρετανία μίσθωση της βάσης του Σουέζ για 20 χρόνια ακόμη. Η Βρετανία όμως αρνήθηκε να αποχωρήσει από το Σουέζ και για κάμποσους μήνες σημειώθηκαν αψιμαχίες με ανθρώπινες απώλειες οι οποίες πυροδότησαν αντιδυτικές ταραχές στο Κάιρο. Σε αυτές τις ταραχές έχασαν τη ζωή τους 11 Βρετανοί πολίτες. Στις 23 Ιουλίου 1952 ένα στρατιωτικό πραξικόπημα από το αιγυπτιακό εθνικιστικό «Κίνημα των Ελεύθερων Αξιωματικών» — με επικεφαλής τον Μοχάμεντ Νεγκίμπ και τον μελλοντικό Πρόεδρο Γκαμάλ Αμπντέλ Νάσερ —ανέτρεψε τον βασιλιά Φαρούκ και ίδρυσε την «αιγυπτιακή δημοκρατία». Αν και οι αξιωματικοί ήθελαν να απαλλαγούν από τη βρετανική παρουσία, οι Βρετανοί, που καταλάβαιναν πως οι καιροί είχαν αλλάξει, προσπαθούσαν να συνεννοηθούν με τη νέα ηγεσία κάνοντας διάφορες υποχωρήσεις· αλλά επέμεναν να μείνουν στο Σουέζ μέχρι τις 16 Νοεμβρίου 1968 σύμφωνα με τους όρους της συνθήκης. Στο μεταξύ, ο Νάσερ επεδίωκε να γίνει η Αίγυπτος ηγέτιδα του αραβικού κόσμου και δεν έβλεπε με καλό μάτι την ερωτοτροπία της Βρετανίας με το Ιράκ. Η κόντρα μεταξύ του Νάσερ και του πρωθυπουργού του Ιράκ, Νούρι ελ-Σαΐντ με επίδικο αυτή την αραβική πρωτοκαθεδρία εκφραζόταν ακόμα και μέσω του ραδιοφωνικού σταθμού Voice of the Arabs, που είχε έδρα το Κάιρο, ο οποίος ζητούσε ανατροπή της κυβέρνησης της Βαγδάτης.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες, ενώ προσπαθούσαν να δημιουργήσουν συμμαχία με τη μορφή ενός Οργανισμού Άμυνας στη Μέση Ανατολή για να κρατήσουν τη Σοβιετική Ένωση μακριά από την περιοχή, προσπάθησαν να προσελκύσουν τον Νάσερ. Καθώς οι Αμερικανοί φοβούνταν μια σοβιετική εισβολή στη Μέση Ανατολή— εκείνο τον καιρό η ατομική βόμβα ήταν ο τρόμος και ο φόβος ολόκληρου του κόσμου— η αμερικανική διπλωματία εργαζόταν, ανεπιτυχώς, να πείσει τις δυνάμεις που εμπλέκονταν να παραμερίσουν τις διαφορές τους και να ενωθούν εναντίον της Σοβιετικής Ένωσης. Αλλά τα αραβικά κράτη φοβούνταν περισσότερο τον Σιωνισμό παρά τους κομμουνιστές, ήθελαν να πετάξουν στη θάλασσα τους Δυτικούς και, αν ήταν δυνατόν, να εκμηδενίσουν το νεοσύστατο Ισραήλ.

Οι ΗΠΑ έκαναν πράγματι πολλές απόπειρες να προσεταιριστούν τον Νάσερ. Αλλά εκτός του ότι ο Νάσερ είχε τη δική του εθνικιστική, σοσιαλιστική ατζέντα, την πορεία των γεγονότων καθόρισε η αλλαγή ηγεσίας στη Σοβιετική Ένωση. Υπό τον Νικήτα Χρουστσόφ, η Σοβιετική Ένωση κέρδισε επιρροή στον λεγόμενο Τρίτο Κόσμο, υιοθετώντας τακτική φιλίας με τα «αδέσμευτα» έθνη, των οποίων συχνά οι ηγέτες ήταν εχθρικοί προς τη Δύση χωρίς να είναι κομμουνιστές. Το ίδιο περίπου έκανε η Λαϊκή Κίνα έναντι των αραβικών και αδεσμεύτων εθνών. Πάντως, από την πλευρά του, πριν από το 1955, ο Νάσερ είχε επιδιώξει ειρήνη με το Ισραήλ και είχε εργαστεί για να αποτρέψει διασυνοριακές παλαιστινιακές επιθέσεις. Το 1955, ωστόσο, μια ισραηλινή μονάδα υπό τον Αριέλ Σαρόν, πραγματοποίησε απρόκλητα επιδρομή στο αρχηγείο του Αιγυπτιακού Στρατού στη Γάζα: έκτοε ο Νάσερ να αρχίσει να επιτρέπει επιδρομές στο Ισραήλ από τους φενταγίν. Αυτές οι επιδρομές προκάλεσαν μια σειρά από ισραηλινές επιχειρήσεις αντιποίνων, οι οποίες συνέβαλαν στην κρίση του Σουέζ.

Τον Ιανουάριο του 1956, για να τερματιστεί η ανερχόμενη κούρσα εξοπλισμών στη Μέση Ανατολή —που ξεκίνησε από τη Σοβιετική Ένωση με την πώληση όπλων στην Αίγυπτο σε απεριόριστη κλίμακα και συνεχίστηκε με τη Γαλλία να κάνει το ίδιο με το Ισραήλ—, ο Αμερικανός πρόεδρος Ντουάιτ Αϊζενχάουερ ξεκίνησε μια μεγάλη προσπάθεια για την ειρήνη μεταξύ Αιγύπτου και Ισραήλ. Ο Αϊζενχάουερ έστειλε τον στενό του φίλο Ρόμπερτ Μπ. Άντερσον ως μυστικό απεσταλμένο για να δώσει οριστικά τέλος στην αραβο-ισραηλινή διαμάχη. Αλλά, δεν ήταν τόσο εύκολο. Στις συναντήσεις του με τον Νάσερ, ο Άντερσον πρόσφερε γενναιόδωρη αμερικανική βοήθεια με αντάλλαγμα μια συνθήκη ειρήνης με το Ισραήλ. Όμως, ο Νάσερ απαιτούσε την επιστροφή των Παλαιστινίων προσφύγων στο Ισραήλ, ήθελε να προσαρτήσει το νότιο μισό του Ισραήλ και απέρριψε τις απευθείας συνομιλίες με τους Ισραηλινούς: η στάση του είχε σκληρύνει. Αν και δεδομένων των απαιτήσεων του Νάσερ, ο Ισραηλινός πρωθυπουργός Νταβίντ Μπεν-Γκουριόν υποψιάστηκε ότι ο Νάσερ δεν ενδιαφερόταν για διευθέτηση, πρότεινε άμεσες διαπραγματεύσεις με την Αίγυπτο σε οποιοδήποτε επίπεδο. Αλλά, ένας δεύτερος γύρος μυστικής διπλωματίας από τον Άντερσον τον Φεβρουάριο του 1956 ήταν εξίσου ανεπιτυχής, με τον Νάσερ να ζητάει τεράστια στρατιωτική και οικονομική βοήθεια και, όπως προαναφέρθηκε, επιστροφή των Παλαιστινίων προσφύγων στο Ισραήλ και προσάρτηση στην Αίγυπτο του νότιου μισού του Ισραήλ —δηλαδή πράγματα που δεν μπορούσαν να γίνουν.

Τέλος, στις 26 Ιουλίου, σε μια ομιλία του στην Αλεξάνδρεια, ο Νάσερ ανήγγειλε ότι είχε δημοσιευθεί ο Νόμος για την Εθνικοποίηση, ότι όλα τα περιουσιακά στοιχεία της Εταιρείας της Διώρυγας του Σουέζ είχαν παγώσει και ότι οι μέτοχοι θα πληρώνονταν την τιμή των μετοχών τους σύμφωνα με την τιμή κλεισίματος της ημέρας στο Χρηματιστήριο του Παρισιού. Την ίδια μέρα, η Αίγυπτος έκλεισε το κανάλι στην ισραηλινή ναυτιλία· έκλεισε επίσης τα στενά του Τιράν και απέκλεισε τον Κόλπο της Άκαμπα, κατά παράβαση της Σύμβασης της Κωνσταντινούπολης του 1888. Σύμφωνα με τον Αιγύπτιο ιστορικό Αμπντ αλ-Αζίμ Ραμάζαν, τα γεγονότα που οδήγησαν στην εθνικοποίηση της Εταιρείας της Διώρυγας του Σουέζ, καθώς και άλλα γεγονότα κατά τη διάρκεια της διακυβέρνησης του Νάσερ, έδειξαν ότι ο Νάσερ απείχε πολύ από έναν ορθολογιστή, υπεύθυνο ηγέτη. Ο Ραμαζάν σημειώνει την απόφαση του Νάσερ να εθνικοποιήσει τη Διώρυγα του Σουέζ χωρίς πολιτική διαβούλευση ως ένα παράδειγμα της προτίμησής του για ατομική λήψη αποφάσεων. Η εθνικοποίηση εξέπληξε τη Βρετανία και την Κοινοπολιτεία της. Ο Πρωθυπουργός Άντονυ Ήντεν δέχτηκε τεράστια εσωτερική πίεση από συντηρητικούς βουλευτές που έκαναν άμεσες συγκρίσεις μεταξύ των γεγονότων του 1956 και εκείνων της Συμφωνίας του Μονάχου το 1938.

Αν και η διεθνής αριστερά χαιρέτησε την εθνικοποίηση, τα πράγματα ήταν λίγο πιο περίπλοκα. Υποτίθεται ότι η εθνικοποίηση έγινε για να χρηματοδοτηθεί η κατασκευή του Φράγματος του Ασουάν, μετά την άρνηση των ΗΠΑ και της Βρετανίας να παράσχουν δάνεια. Στο μεταξύ, η Βρετανία, η Γαλλία και το Ισραήλ συνήψαν τη μυστική «Συμφωνία των Σεβρών» (Protocole de Sèvres) στη Γαλλία, σχεδιάζοντας συντονισμένη στρατιωτική δράση. Kai sτις 29 Οκτωβρίου 1956, το Ισραήλ εισέβαλε στη χερσόνησο του Σινά και προέλασε ταχύτατα προς τη ζώνη της διώρυγας. Tότε, το Λονδίνο και το Παρίσι απηύθυναν τελεσίγραφο και στις δύο πλευρές να αποσυρθούν από τη διώρυγα, αλλά βεβαίως η Αίγυπτος αρνήθηκε με αποτέλεσμα αγγλογαλλικές δυνάμεις να βομβαρδίσουν αιγυπτιακά αεροδρόμια και να πραγματοποιήσουν αμφίβιες αποβάσεις στο Πορτ Σάιντ. Η αιγυπτιακή αντίδραση ήταν σφοδρή: ο Νάσερ διέταξε τη βύθιση δεκάδων πλοίων εντός του περάσματος, αποκλείοντας εντελώς τη ναυσιπλοΐα στη διώρυγα.

Ο Αϊζενχάουερ είχε εξοργιστεί με την πρωτοβουλία των συμμάχων του: φοβόταν πως ο πυρηνικός πόλεμος με την ΕΣΣΔ θα ξεσπούσε στη βάρδια του. Πίεσε οικονομικά τη Βρετανία (απειλώντας να πουλήσει τα αγγλικά ομόλογα που κατείχε η Ουάσινγκτον) και απαίτησε άμεση αποχώρηση των στρατιωτικών δυνάμεων, ενώ ο Νικήτα Χρουστσόφ απείλησε με στρατιωτική εμπλοκή στη Μέση Ανατολή και εκτόξευση πυραύλων κατά του Λονδίνου και του Παρισιού. (Στη συνέχεια, θα επαναλάμβανε συχνά αυτή την απειλή).Όσο για τον ΟΗΕ, ψήφισε κατάπαυση του πυρός και δημιούργησε την UNEF (United Nations Emergency Force), την πρώτη ειρηνευτική δύναμη στην ιστορία του, για την επιτήρηση της απόσυρσης των στρατευμάτων.

Η κρίση σφράγισε το τέλος της Βρετανίας και της Γαλλίας ως αυτόνομων παγκόσμιων υπερδυνάμεων, καθιστώντας σαφές ότι οι ΗΠΑ και η ΕΣΣΔ ήταν πλέον οι ρυθμιστές της διεθνούς πολιτικής. Ο Άντονυ Ήντεν παραιτήθηκε τον Ιανουάριο του 1957, ως ένοχος για τον «εξευτελισμό» της «Μεγάλης Βρετανίας» και ο Νάσερ, παρά τη στρατιωτική ήττα στο πεδίο, ο αναδείχθηκε σε πολιτικό ηγέτη του αραβικού κόσμου, έχοντας αποκρούσει τρεις δυνάμεις και διατηρήσει τη διώρυγα.        

Αφού απομακρύνθηκαν τα βυθισμένα πλοία με τη βοήθεια του ΟΗΕ, η διώρυγα ξανάνοιξε τον Απρίλιο του 1957 υπό πλήρη αιγυπτιακό έλεγχο. Η Σοβιετική Ένωση αύξησε σημαντικά τα ερείσματά της στη Μέση Ανατολή, αναλαμβάνοντας τελικά τη χρηματοδότηση του Φράγματος του Ασουάν και τον επανεξοπλισμό της Αιγύπτου.