Με αφορμή τα βιβλία του, «Καθαρμός» και «Το Παράθυρο της Νεφέλης», ο Σπύρος Πετρουλάκης μιλά στην Athens Voice για τη σχέση της πραγματικής ζωής με τη μυθοπλασία, τα μυστικά που κουβαλάμε, τη συγχώρεση, τις δεύτερες ευκαιρίες και τους ήρωες που γεννιούνται μέσα από τις πιο ανθρώπινες στιγμές. Μια συζήτηση για τις ιστορίες που μας διαμορφώνουν, αλλά και για τη δύναμη της λογοτεχνίας να φωτίζει όσα συχνά μένουν ανείπωτα.
Πόσο συχνά η πραγματική ζωή εισβάλλει στη μυθοπλασία σας; Στο Παράθυρο της Νεφέλης υπάρχουν χαρακτήρες, συναισθήματα ή γεγονότα που γεννήθηκαν από πραγματικές εμπειρίες ή ανθρώπους που συναντήσατε; Η πραγματική ζωή είναι η πρώτη ύλη της μυθοπλασίας. Προσωπικά, δεν αντιγράφω ανθρώπους ούτε μεταφέρω τις ιστορίες τους αυτούσιες στο χαρτί. Κρατώ όμως βλέμματα, σιωπές, μικρές χειρονομίες, μια κουβέντα που άκουσα τυχαία, ένα συναίσθημα που με άγγιξε. Όλα αυτά, μέσα στον χρόνο, μεταμορφώνονται σε τέχνη, σε αφήγηση. Το Παράθυρο της Νεφέλης βασίζεται σε πραγματικά γεγονότα, όμως ο ρόλος του συγγραφέα δεν είναι να τα αναπαραγάγει, αλλά να τα φωτίσει μέσα από τη μυθοπλασία. Οι χαρακτήρες των έργων μου είναι σύνθετες προσωπικότητες, προϊόντα δημιουργικής επεξεργασίας, όμως τα συναισθήματά τους είναι απολύτως αληθινά. Εκεί βρίσκεται και η ουσία ενός μυθιστορήματος. Να ξεκινά από την πραγματικότητα, αλλά να καταφέρνει να μιλήσει για κάτι που αφορά όλους μας.
Η ζωγραφική γίνεται το καταφύγιο της Νεφέλης και το «παράθυρό» της σε έναν διαφορετικό κόσμο. Τι συμβολίζει για εσάς αυτό το παράθυρο και τι αντιπροσωπεύει στη διαδρομή της ηρωίδας; Η Νεφέλη δεν ζωγραφίζει ένα παράθυρο απλώς επειδή αγαπά τη ζωγραφική. Το ζωγραφίζει γιατί έχει ανάγκη από μια διέξοδο. Όταν οι «γονείς» της, τη μεταφέρουν από το δωμάτιό της στον χώρο που φοβάται περισσότερο, εκείνη με τον μοναδικό τρόπο που μπορεί να αντιδράσει, με τη φαντασία της, αρνείται να φυλακιστεί. Με μια κιμωλία δημιουργεί ένα παράθυρο και αποκεί ανοίγει όλον τον κόσμο μπροστά της. Για μένα αυτό το παράθυρο συμβολίζει την ελπίδα. Την ικανότητα του ανθρώπου να βρίσκει φως ακόμη και όταν όλα γύρω του είναι σκοτεινά. Δεν αλλάζει την πραγματικότητα της Νεφέλης, αλλά αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο την αντιμετωπίζει. Και καμιά φορά αυτό είναι το πρώτο βήμα για να αλλάξει τελικά και η ίδια η ζωή. Νομίζω πως όλοι μας, κάποια στιγμή, έχουμε χρειαστεί να ζωγραφίσουμε το δικό μας «παράθυρο» για να μπορέσουμε να συνεχίσουμε.
Οι ήρωές σας κουβαλούν συνήθως μεγάλα μυστικά. Πιστεύετε ότι όλοι οι άνθρωποι έχουμε ένα «κρυφό κεφάλαιο» στη ζωή μας που δεν γνωρίζει κανείς; Νομίζω πως όλοι έχουμε ένα «κρυφό κεφάλαιο». Όχι, απαραίτητα κάποιο μεγάλο μυστικό, αλλά μια σκέψη, μια πληγή, μια ενοχή ή μια απώλεια που δεν μοιραστήκαμε ποτέ ολόκληρη με κανέναν. Δεν είναι πάντα θέμα απόκρυψης ή μυστικοπάθειας. Πολλές φορές είναι θέμα προστασίας ή αδυναμίας να βρούμε τις σωστές λέξεις. Ίσως γι' αυτό με γοητεύουν τόσο οι ήρωες που κουβαλούν σταυρούς. Δεν με ενδιαφέρει απαραίτητα ο ίδιος ο σταυρός όσο ο τρόπος που αλλάζει τις αποφάσεις, τις σχέσεις και εντέλει τη ζωή τους. Άλλωστε, οι άνθρωποι δεν καθορίζονται μόνο από όσα έχουν ζήσει, αλλά και από όσα δεν τόλμησαν ποτέ να πουν. Εκεί, συνήθως, κρύβονται οι πιο ενδιαφέρουσες ιστορίες.
Εκτός από συγγραφέας, έχετε διαγράψει μια εντυπωσιακά πολυσχιδή πορεία ως συνθέτης, στιχουργός, ραδιοφωνικός παραγωγός, φωτογράφος, αφηγητής παραμυθιών, προπονητής και Πανελληνιονίκης στο Taekwondo. Τι είναι αυτό που σας ωθεί να εξερευνάτε τόσο διαφορετικούς κόσμους; Είναι η περιέργεια, η ανάγκη για δημιουργία, η αναζήτηση νέων προκλήσεων ή κάτι βαθύτερο; Δεν αισθάνθηκα ποτέ ότι ακολουθούσα πολλές διαφορετικές διαδρομές. Για μένα όλες είχαν τον ίδιο προορισμό: Εμένα. Είτε έγραφα ένα τραγούδι, είτε φωτογράφιζα μια στιγμή, είτε βρισκόμουν σε ένα ραδιοφωνικό στούντιο, είτε δίδασκα ένα παιδί, προσπαθούσα πάντα να επικοινωνήσω, να μάθω, να εξελιχθώ. Αν υπάρχει κάτι που με ωθεί, αυτό είναι η περιέργεια. Δεν έπαψα ποτέ να θέλω να ανακαλύπτω καινούριους κόσμους. Ίσως γι' αυτό γράφω ακόμη. Γιατί κάθε βιβλίο είναι ένα νέο ταξίδι και κάθε ήρωας ένας άνθρωπος που με καλεί να τον καταλάβω πριν πω την ιστορία του.
Από τον άνθρωπο που ήσασταν όταν γράφατε το πρώτο σας βιβλίο μέχρι τον συγγραφέα που είστε σήμερα, ποια είναι η μεγαλύτερη αλλαγή που βλέπετε στον εαυτό σας; Νομίζω ότι σήμερα γράφω λίγο καλύτερα και κοιμάμαι λίγο λιγότερο! Η εμπειρία μού έδωσε μεγαλύτερη ψυχραιμία, αλλά δεν μου αφαίρεσε την αγωνία. Αντιθέτως. Κάθε νέο βιβλίο ξεκινά σαν να είναι το πρώτο.Ωστόσο, αυτό που άλλαξε περισσότερο είναι ότι έμαθα να εμπιστεύομαι τη διαδρομή της ιστορίας. Παλιά προσπαθούσα να κάνω τους ήρωές μου να με υπακούν απόλυτα. Τώρα ξέρω ότι είναι χαμένος κόπος.
Πολλοί συγγραφείς λένε ότι δεν επιλέγουν εκείνοι τους ήρωές τους, αλλά ότι οι ήρωες τούς βρίσκουν. Έχει συμβεί ποτέ κάποιος χαρακτήρας σας να σας οδηγήσει σε μια διαφορετική ιστορία από αυτή που είχατε αρχικά σχεδιάσει; Ακούγεται συχνά ότι οι ήρωες αποφασίζουν μόνοι τους την εξέλιξη μιας ιστορίας. Δεν ανήκω σε αυτή τη σχολή. Πριν ξεκινήσω να γράφω, γνωρίζω πολύ καλά ποιοι είναι οι χαρακτήρες μου, από πού ξεκινούν και πού θέλω να φτάσουν. Αυτό που προσπαθώ να κάνω είναι να παραμένω πιστός σε εκείνους. Να μην τους βάζω να ενεργήσουν διαφορετικά μόνο και μόνο για να εξυπηρετηθεί μια εντυπωσιακή ανατροπή. Αν, στη διάρκεια της συγγραφής, αλλάξει κάτι, δεν είναι ο χαρακτήρας. Είναι ο τρόπος που φωτίζονται κάποιες πλευρές του. Ο άνθρωπος παραμένει ο ίδιος. Απλώς, όσο προχωρά η ιστορία, τον γνωρίζω κι εγώ καλύτερα.
Η επιτυχία ενός βιβλίου μπορεί να δημιουργήσει την προσδοκία ότι κάθε επόμενο έργο πρέπει να ακολουθήσει την ίδια πορεία, να γίνει μεγάλη επιτυχία ή ακόμη και να μεταφερθεί στην τηλεόραση. Για έναν συγγραφέα με τη δική σας διαδρομή, αυτή η προσδοκία λειτουργεί περισσότερο ως κινητήρια δύναμη ή ως βάρος; Και πώς προστατεύετε μέσα σας τον άνθρωπο που γράφει από την πίεση να ανταποκρίνεται συνεχώς στις προσδοκίες του κοινού; Δεν θα πω ότι η επιτυχία δεν δημιουργεί πίεση. Δημιουργεί και αυτό είναι ανθρώπινο. Όταν ένα βιβλίο αγαπηθεί από τόσο κόσμο, είναι λογικό να αναρωτιέσαι αν θα καταφέρεις να συγκινήσεις ξανά τους αναγνώστες. Προσπαθώ,όμως, να μη γράφω με γνώμονα τις προσδοκίες. Αν αρχίσεις να σκέφτεσαι τι θα πουλήσει περισσότερο ή τι θα μπορούσε να γίνει τηλεοπτική σειρά, έχεις ήδη απομακρυνθεί από την ουσία της συγγραφής. Κάθε βιβλίο πρέπει να έχει τον δικό του λόγο ύπαρξης. Να πει τη δική του ιστορία κι όχι εκείνη που περιμένουν οι άλλοι να ακούσουν. Αυτό υπηρετώ κάθε φορά που ξεκινάω να γράψω.
Όταν ένας συγγραφέας βλέπει έναν ήρωα που δημιούργησε μόνος του να αποκτά πρόσωπο, φωνή και ζωή μέσα από μια τηλεοπτική σειρά, τι είναι αυτό που φοβάται περισσότερο ότι μπορεί να χαθεί από το βιβλίο; Δεν το βλέπω ως φόβο, αλλά ως μια φυσική μετάβαση από τη μία τέχνη στην άλλη. Η λογοτεχνία και η τηλεόραση αφηγούνται ιστορίες με διαφορετικά εργαλεία και διαφορετικούς κανόνες. Ένα μυθιστόρημα δεν μπορεί να μεταφερθεί αυτούσιο στην οθόνη, ούτε θα έπρεπε. Από τη στιγμή που μια ιστορία περνά στα χέρια των ανθρώπων της τηλεόρασης, του σεναριογράφου, του σκηνοθέτη, των ηθοποιών, ο συγγραφέας οφείλει να κάνει ένα βήμα πίσω. Εκείνοι είναι πλέον οι τεχνίτες αυτής της νέας δημιουργίας. Αν κάτι εύχομαι να μείνει αναλλοίωτο, δεν είναι η πιστή αντιγραφή των σκηνών, αλλά η ψυχή της ιστορίας και η αλήθεια των χαρακτήρων. Αν αυτά διασωθούν, τότε η μετάβαση από το χαρτί στην οθόνη έχει πετύχει.
Μετά την τηλεοπτική επιτυχία των έργων σας, πολλοί νέοι αναγνώστες γνωρίζουν πρώτα τις ιστορίες σας από την οθόνη και μετά περνούν στα βιβλία. Πώς βλέπετε αυτή την αλλαγή στη σχέση του κοινού με τη λογοτεχνία; Το βλέπω πολύ θετικά. Αν μια τηλεοπτική σειρά γίνει η αφορμή για να πιάσει ένας νέος άνθρωπος ένα βιβλίο στα χέρια του, τότε έχει ήδη πετύχει κάτι πολύ σημαντικό.Η οθόνη μπορεί να ανοίξει την πόρτα, όμως το βιβλίο προσφέρει μια εντελώς διαφορετική εμπειρία. Εκεί ο αναγνώστης δεν παρακολουθεί απλά μια ιστορία. Συμμετέχει σε αυτήν. Δημιουργεί μόνος του τα πρόσωπα, τις εικόνες, τις σιωπές και τα συναισθήματα. Και αυτή είναι μια μαγεία που καμία άλλη μορφή τέχνης δεν μπορεί να αντικαταστήσει. Αν η τηλεόραση οδηγήσει περισσότερους ανθρώπους στη λογοτεχνία, τότε μόνο κερδισμένοι μπορούμε να είμαστε. Όλοι.
Μετά από τόσες ιστορίες ανθρώπων που παλεύουν με το παρελθόν τους, τι έχετε μάθει εσείς για τη συγχώρεση; Έχω μάθει πως η συγχώρεση είναι ίσως η πιο δύσκολη απόφαση που καλείται να πάρει ένας άνθρωπος. Δεν είναι αδυναμία ούτε σημαίνει ότι διαγράφεις το παρελθόν. Είναι μια εσωτερική επιλογή να μην αφήσεις αυτό που σε πλήγωσε να καθορίζει για πάντα τη ζωή σου. Μέσα από τους ήρωές μου έχω καταλάβει και κάτι ακόμη. Ότι δεν συγχωρούν όλοι, ούτε μπορούν όλοι να το πράξουν. Κι αυτό είναι επίσης ανθρώπινο. Εκείνο που έχει σημασία είναι να μη σταματήσει κανείς να προχωρά. Γιατί η ζωή, όσο δύσκολη κι αν γίνει, αξίζει πάντα μια δεύτερη ευκαιρία.
Ο τίτλος Καθαρμός παραπέμπει σε μια βαθιά εσωτερική διαδικασία. Τι σημαίνει για εσάς η κάθαρση και πώς αποτυπώνεται μέσα από τους ήρωές σας; Ίσως δεν είναι τυχαίο ότι ο τίτλος είναι Καθαρμός και όχι Κάθαρση. Η κάθαρση μοιάζει με έναν προορισμό. Ο καθαρμός είναι η διαδρομή μέχρι να φτάσεις εκεί. Είναι η δύσκολη πορεία κατά την οποία ο άνθρωπος αναγκάζεται να κοιτάξει κατάματα τον εαυτό του, τις πράξεις του, τις σιωπές και τις επιλογές του. Αυτό ακριβώς βιώνουν και οι ήρωες του βιβλίου. Κανείς δεν βγαίνει αλώβητος από αυτή τη διαδρομή. Για να λυτρωθείς, πρέπει πρώτα να αποδεχτείς την αλήθεια, όσο επώδυνη κι αν είναι. Και ίσως αυτό να είναι το μεγαλύτερο μήνυμα του βιβλίου, ότι ο καθαρμός δεν έρχεται από όσα κάνουν οι άλλοι για εμάς, αλλά από όσα τολμάμε να κάνουμε εμείς, κυρίως, για τον εαυτό μας.
Οι χαρακτήρες του βιβλίου έρχονται αντιμέτωποι με δύσκολα διλήμματα. Πιστεύετε ότι οι επιλογές τους καθορίζονται περισσότερο από το παρελθόν τους ή από τη δύναμη να αλλάξουν το μέλλον τους;
Το παρελθόν μάς διαμορφώνει, αλλά δεν πρέπει να μας φυλακίζει. Οι ήρωές μου κουβαλούν βαριά φορτία, όμως εκείνο που τους καθορίζει τελικά δεν είναι όσα τους συνέβησαν, αλλά οι επιλογές που κάνουν όταν έρχεται η στιγμή να τα αντιμετωπίσουν. Πιστεύω βαθιά στην ευθύνη του ανθρώπου απέναντι στη ζωή του. Δεν μπορούμε να επιλέξουμε το παρελθόν μας. Μπορούμε όμως να επιλέξουμε αν θα το αφήσουμε να ορίζει και το μέλλον μας. Εκεί, νομίζω, κρύβεται η μεγαλύτερη μάχη. Και ίσως και η μεγαλύτερη ελπίδα.
Πόσο από την ιστορία βασίζεται σε πραγματικά γεγονότα ή κοινωνικά ζητήματα που σας έχουν επηρεάσει και πόσο είναι προϊόν μυθοπλασίας; Ο Καθαρμός έχει τις ρίζες του σε πραγματικά γεγονότα και σε ιστορικές συνθήκες που σημάδεψαν έναν ολόκληρο τόπο. Η δημιουργία της τεχνητής λίμνης, οι άνθρωποι που ξεριζώθηκαν από τα χωριά τους, κάποιοι ήρωες, οι αλλαγές που έφερε ο χρόνος και η πρόοδος αποτελούν μια υπαρκτή ιστορική βάση πάνω στην οποία χτίστηκε η ιστορία. Πάνω σε αυτή τη βάση, όμως, αναπτύσσεται η μυθοπλασία. Οι χαρακτήρες, οι σχέσεις τους και η πλοκή είναι αποτέλεσμα της συγγραφικής δημιουργίας. Εκείνο που με ενδιαφέρει δεν είναι να αναπαραστήσω πιστά την ιστορία, αλλά να φωτίσω τον άνθρωπο μέσα στην ιστορία. Γιατί τα μεγάλα ιστορικά γεγονότα αποκτούν πραγματικό νόημα μόνο όταν τα δεις μέσα από τις ζωές εκείνων που τα έζησαν.
Αν θέλατε οι αναγνώστες να κλείσουν το βιβλίο κρατώντας μόνο ένα μήνυμα ή ένα συναίσθημα, ποιο θα θέλατε να είναι αυτό; Δεν πιστεύω ότι υπάρχει ένα μοναδικό μήνυμα που παίρνουν όλοι οι αναγνώστες από ένα βιβλίο. Ο καθένας κουβαλά τις δικές του εμπειρίες, τις δικές του πληγές και τις δικές του αναζητήσεις. Έτσι, το ίδιο βιβλίο μπορεί να μιλήσει διαφορετικά στον καθένα μας. Αυτό είναι και το όμορφο στη λογοτεχνία. Δεν δίνει έτοιμες απαντήσεις ούτε επιβάλλει συμπεράσματα. Ανοίγει έναν διάλογο με τον αναγνώστη. Αν ο Καθαρμός καταφέρει να τον συγκινήσει, να τον προβληματίσει ή να τον κάνει να δει έναν άνθρωπο και τις επιλογές του με λίγη περισσότερη κατανόηση, τότε θα αισθανθώ πως πέτυχε τον σκοπό του.
«Στον δρόμο μάς φωνάζουν αλλιώς»: Μια ιστορία για το πώς είναι να ζεις ως δύο διαφορετικοί άνθρωποι, μέσα και έξω από το σπίτι, και για όσα κληροδοτεί αυτή η αυτολογοκρισία στα παιδιά
Μιλήσαμε με τον Θάνο Γώγο και την Μάρια Ντεγιάνοβιτς, εκδότες της Θράκας και διοργανωτές του Φεστιβάλ, για την πιο λαχταριστή και πολυαναμενόμενη λογοτεχνική σύναξη του καλοκαιριού
Συγγραφέας και δικηγόρος, κινείται παράλληλα στον κόσμο της λογικής και της ποίησης και μιλάει για το τελευταίο του βιβλίο «Παραξενιά – άηχα κι ακοινώνητα στιχουργήματα»
17°
