Μπορεί η επιστήμη να μας κάνει ξανά νέους; Τα πιο υποσχόμενα πειράματα κατά της γήρανσης
Η ιδέα της αθανασίας συνοδεύει τον άνθρωπο εδώ και χιλιάδες χρόνια. Σήμερα όμως δεν βρίσκεται μόνο στη μυθολογία ή στη φιλοσοφία. Δισεκατομμυριούχοι της τεχνολογίας χρηματοδοτούν εργαστήρια που προσπαθούν να επιβραδύνουν –και σε ορισμένες περιπτώσεις να αντιστρέψουν– τη βιολογική γήρανση.
Το ερώτημα είναι απλό και τεράστιο: υπάρχει κάποιος βιολογικός λόγος που μας υποχρεώνει να πεθαίνουμε;
Ο νομπελίστας βιολόγος Βένκι Ραμακρίσναν, γράφοντας στο Scientific American, εξηγεί ότι η επιστήμη δεν γνωρίζει κάποιον θεμελιώδη φυσικό νόμο που να απαγορεύει τη δραματική παράταση της ανθρώπινης ζωής. Αυτό όμως απέχει πολύ από το να σημαίνει ότι η αθανασία βρίσκεται κοντά.
Η γήρανση είναι εξαιρετικά σύνθετη και επηρεάζει ταυτόχρονα κύτταρα, ιστούς και όργανα. Και μέχρι σήμερα κανείς δεν έχει βρει έναν μοναδικό «διακόπτη» που να μπορεί απλώς να την απενεργοποιήσει.
Τα 122 χρόνια παραμένουν το ανθρώπινο ρεκόρ
Το προσδόκιμο ζωής των ανθρώπων έχει περίπου διπλασιαστεί τους τελευταίους 150 χρόνους, κυρίως χάρη στην καλύτερη διατροφή, τη δημόσια υγεία, τα εμβόλια, τα αντιβιοτικά και τη σύγχρονη ιατρική.
Με τη σημερινή μας βιολογία, επομένως, φαίνεται εξαιρετικά δύσκολο να πάμε πολύ μακρύτερα. Για να συμβεί αυτό θα πρέπει να αλλάξουμε την ίδια τη διαδικασία της γήρανσης.
Γιατί γερνάμε;
Η παλιά εικόνα ήθελε το σώμα να λειτουργεί περίπου όπως ένα αυτοκίνητο: όσο περνούν τα χρόνια, τα εξαρτήματα φθείρονται.
Η πραγματικότητα είναι πιο περίπλοκη. Τα κύτταρά μας διαθέτουν μηχανισμούς επιδιόρθωσης του DNA, απομάκρυνσης κατεστραμμένων πρωτεϊνών και ανακύκλωσης φθαρμένων κυτταρικών τμημάτων. Με το πέρασμα του χρόνου, όμως, αυτοί οι μηχανισμοί γίνονται λιγότερο αποτελεσματικοί.
Στα χαρακτηριστικά της βιολογικής γήρανσης περιλαμβάνονται βλάβες στο DNA, δυσλειτουργία των μιτοχονδρίων, χρόνια φλεγμονή, προβλήματα στη ρύθμιση του μεταβολισμού και σταδιακή μείωση των βλαστοκυττάρων.
Το πρόβλημα είναι ότι όλα αυτά αλληλεπιδρούν μεταξύ τους.
Λιγότερες θερμίδες, περισσότερα χρόνια;
Μία από τις πιο ισχυρές παρεμβάσεις που έχουν βρεθεί σε πειραματόζωα είναι ο θερμιδικός περιορισμός. Όταν ζώα λαμβάνουν λιγότερες θερμίδες, αλλά εξακολουθούν να τρέφονται επαρκώς, συχνά ζουν περισσότερο και εμφανίζουν χαρακτηριστικά νεότερης βιολογικής ηλικίας.
Η διαδικασία φαίνεται ότι ενεργοποιεί μεταξύ άλλων την αυτοφαγία, το σύστημα μέσω του οποίου τα κύτταρα «καθαρίζουν» κατεστραμμένα συστατικά τους.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η πείνα αποτελεί συνταγή μακροζωίας για τον άνθρωπο. Η αυστηρή θερμιδική στέρηση μπορεί να προκαλέσει προβλήματα, από απώλεια μυϊκής μάζας και μειωμένη επούλωση έως αίσθημα συνεχούς πείνας και χαμηλότερη λίμπιντο.
Ραπαμυκίνη, μετφορμίνη και GLP-1
Η φαρμακευτική έρευνα προσπαθεί να μιμηθεί ορισμένα από τα οφέλη του θερμιδικού περιορισμού χωρίς να απαιτείται η ίδια η στέρηση τροφής.
Ένα από τα πιο πολυσυζητημένα φάρμακα είναι η ραπαμυκίνη, η οποία επηρεάζει το μονοπάτι mTOR, βασικό μηχανισμό που ρυθμίζει την ανάπτυξη και τον μεταβολισμό των κυττάρων.
Σε ποντίκια έχει αυξήσει τη διάρκεια ζωής. Όμως είναι επίσης ανοσοκατασταλτικό φάρμακο, γεγονός που δημιουργεί σοβαρά ερωτήματα για τη μακροχρόνια χρήση του σε υγιείς ανθρώπους.
Αντίστοιχο ενδιαφέρον έχει προκαλέσει η μετφορμίνη, ένα από τα πιο γνωστά φάρμακα για τον διαβήτη. Τα στοιχεία για αντιγηραντική δράση σε υγιείς ανθρώπους, ωστόσο, παραμένουν ασαφή.
Ακόμη και τα νεότερα φάρμακα GLP-1 για τον διαβήτη και την παχυσαρκία μελετώνται πλέον για ευρύτερα οφέλη σε πολλά όργανα. Αλλά και αυτά έχουν παρενέργειες και δεν έχουν αποδειχθεί ως θεραπείες κατά της γήρανσης.
Τα «κύτταρα ζόμπι»
Άλλος μεγάλος στόχος της έρευνας είναι τα λεγόμενα γηρασμένα κύτταρα. Πρόκειται για κύτταρα τα οποία έχουν σταματήσει να διαιρούνται, αλλά παραμένουν μέσα στους ιστούς και απελευθερώνουν φλεγμονώδεις ουσίες.
Στη νεότητα έχουν χρήσιμους ρόλους, μεταξύ άλλων στην επούλωση τραυμάτων και στην προστασία από τον καρκίνο. Με την ηλικία, όμως, συσσωρεύονται.
Τα λεγόμενα senolytic φάρμακα επιχειρούν να εξαλείψουν επιλεκτικά αυτά τα κύτταρα. Σε ποντίκια έχουν καταγραφεί εντυπωσιακά αποτελέσματα, αλλά στους ανθρώπους η ασφάλεια και η πραγματική αποτελεσματικότητά τους παραμένουν υπό διερεύνηση.
Νεανικό αίμα; Όχι τόσο γρήγορα
Ένα από τα πιο παράξενα πειράματα στη βιολογία της γήρανσης ήταν η parabiosis: η σύνδεση του κυκλοφορικού συστήματος ενός ηλικιωμένου ζώου με εκείνο ενός νεότερου.
Ορισμένα πειράματα σε ζώα έδειξαν ευεργετικές επιδράσεις, προκαλώντας ένα κύμα εταιρειών που άρχισαν να προωθούν μεταγγίσεις πλάσματος από νεαρούς δότες.
Μέχρι σήμερα όμως δεν υπάρχουν πειστικές αποδείξεις ότι το «νεανικό αίμα» επιβραδύνει τη γήρανση στους ανθρώπους.
Μπορούμε να κάνουμε τα κύτταρα ξανά νέα;
Εδώ βρίσκεται ίσως η πιο ριζοσπαστική γραμμή έρευνας. Το 2006 ο Ιάπωνας επιστήμονας Σίνια Γιαμανάκα ανακάλυψε ότι η ενεργοποίηση τεσσάρων συγκεκριμένων γονιδίων μπορεί να μετατρέψει ώριμα κύτταρα σε πολυδύναμα βλαστοκύτταρα.
Οι περίφημοι πλέον «παράγοντες Γιαμανάκα» έδειξαν ότι η κυτταρική ηλικία δεν είναι απαραίτητα μονόδρομος.
Η πλήρης επαναφορά ενός κυττάρου σε εμβρυϊκή κατάσταση είναι επικίνδυνη, καθώς μπορεί να οδηγήσει σε όγκους. Για αυτό οι ερευνητές δοκιμάζουν πλέον τη λεγόμενη μερική επαναπρογραμματισμό, επιχειρώντας να «γυρίσουν πίσω το ρολόι» χωρίς το κύτταρο να χάσει την ταυτότητά του.
Σε ποντίκια τα αποτελέσματα έχουν προκαλέσει μεγάλο ενδιαφέρον, με βελτιώσεις σε ιστούς και δείκτες βιολογικής ηλικίας. Η μετάβαση όμως από το εργαστήριο σε μια ασφαλή θεραπεία για εκατομμύρια υγιείς ανθρώπους είναι τεράστιο βήμα.
Αθανασία; Όχι ακόμη
Ακόμη και αν κάποτε καταφέρουμε να επιβραδύνουμε εντυπωσιακά τη γήρανση, η πραγματική αθανασία παραμένει διαφορετικό ζήτημα. Ατυχήματα, λοιμώξεις, καρκίνος, φυσικές καταστροφές και βία θα εξακολουθούν να υπάρχουν.
Και η προοπτική ανθρώπων που θα ζουν επί αρκετούς αιώνες δεν φαίνεται ρεαλιστική στο ορατό μέλλον.
Προς το παρόν, λοιπόν, τα πιο αποτελεσματικά «αντιγηραντικά» εργαλεία είναι πολύ λιγότερο φουτουριστικά: καλή διατροφή, τακτική άσκηση και επαρκής ύπνος.
Σε αυτά προστίθενται δύο παράγοντες που συχνά υποτιμώνται: οι κοινωνικές σχέσεις και η αίσθηση σκοπού στη ζωή.
Η επιστήμη ίσως καταφέρει κάποτε να μετακινήσει σημαντικά τα όρια της ανθρώπινης ζωής. Μέχρι τότε, όμως, το πιο ρεαλιστικό στοίχημα δεν είναι να ζήσουμε για πάντα.
Είναι να παραμείνουμε υγιείς για όσο περισσότερο γίνεται.
25°
