Οι επιστήμονες εξετάζουν αν δημοφιλή συμπληρώματα μπορεί να βλάπτουν τον εγκέφαλο καθώς μεγαλώνουμε
Οι περισσότεροι άνθρωποι αντιμετωπίζουν τα συμπληρώματα διατροφής περίπου όπως και τις τροφές: κάποια θεωρούνται εκ φύσεως καλά και κάποια άλλα κακά. Τα πράσινα φασολάκια είναι καλά. Τα πατατάκια όχι. Η βιταμίνη D και το ιχθυέλαιο, υποτίθεται, ανήκουν στην πρώτη κατηγορία.
Όμως ο εγκέφαλος αλλάζει καθώς μεγαλώνουμε και αυτό μπορεί να διαφοροποιεί την εικόνα. Νεότερες έρευνες θέτουν ένα ερώτημα που μέχρι σήμερα δεν είχε εξεταστεί επαρκώς: θα μπορούσε κάτι που ωφελεί ή είναι τουλάχιστον ουδέτερο για έναν νεότερο, υγιή εγκέφαλο να είναι λιγότερο χρήσιμο ή ακόμη και επιβαρυντικό όσο ο εγκέφαλος γερνά;
Τον Ιανουάριο, ερευνητές ανέφεραν ότι η χρήση συμπληρωμάτων βιταμίνης D συνδεόταν με ταχύτερη γνωστική έκπτωση σε ηλικιωμένους που είχαν ήδη φυσιολογικά επίπεδα βιταμίνης D στο αίμα. Τον Απρίλιο, άλλη μελέτη διαπίστωσε ότι άνθρωποι ηλικίας 55 ετών και άνω που λάμβαναν συμπληρώματα ωμέγα-3 παρουσίαζαν μεγαλύτερη γνωστική επιδείνωση με την πάροδο του χρόνου σε σύγκριση με όσους δεν τα έπαιρναν.
«Έμεινα έκπληκτος», δήλωσε ο Ramon Sun, καθηγητής βιοχημείας και μοριακής βιολογίας στο Πανεπιστήμιο της Φλόριντα και επικεφαλής συγγραφέας της μελέτης για τη γλυκοζαμίνη.
Τα ευρήματα είναι προκαταρκτικά, σε ορισμένα σημεία έρχονται σε αντίθεση με προηγούμενες έρευνες και σε καμία περίπτωση δεν αποδεικνύουν ότι τα συγκεκριμένα συμπληρώματα προκαλούν γνωστική έκπτωση.
Για παράδειγμα, προσαρμόζουν τη δόση φαρμάκων όπως τα αντιπηκτικά και τα οπιοειδή, καθώς η λειτουργία των νεφρών, ο μεταβολισμός και η ευαισθησία του οργανισμού αλλάζουν με την πάροδο των χρόνων. Τα συμπληρώματα, όμως, συνήθως δεν συνοδεύονται από αντίστοιχες οδηγίες δοσολογίας ανάλογα με την ηλικία.
Ο γερασμένος εγκέφαλος διαφέρει από έναν νεότερο με πολλούς τρόπους.
Ο νεότερος εγκέφαλος είναι γενικά πιο «πλαστικός», απομακρύνει αποτελεσματικότερα τα άχρηστα προϊόντα, ρυθμίζει καλύτερα τη φλεγμονή και έχει μεγαλύτερη ικανότητα να ανακάμπτει από το κυτταρικό στρες. Ο εγκέφαλος ενός μεγαλύτερου ανθρώπου μπορεί να εξακολουθεί να λειτουργεί εξαιρετικά, διαθέτει όμως μικρότερα βιολογικά αποθέματα και έτσι δυσκολεύεται περισσότερο να αντισταθμίσει μια διαταραχή της φυσιολογικής λειτουργίας.
Η γήρανση αλλάζει επίσης το περιβάλλον μέσα στο οποίο επεξεργάζονται τα θρεπτικά συστατικά.
Μία από τις σημαντικότερες αλλαγές αφορά τον αιματοεγκεφαλικό φραγμό, το πολύπλοκο σύστημα προστασίας γύρω από τα αιμοφόρα αγγεία του εγκεφάλου.
Ο αιματοεγκεφαλικός φραγμός επιτρέπει να περάσουν απαραίτητες ουσίες, όπως το οξυγόνο και η γλυκόζη, ενώ ρυθμίζει αυστηρά τη διέλευση πρωτεϊνών, φλεγμονωδών μορίων, τοξινών, φαρμάκων και θρεπτικών συστατικών. Και αυτός ο φραγμός γερνά.
Τα κύτταρα που τον διατηρούν, όπως και οι μεταξύ τους συνδέσεις, φθείρονται. Παράλληλα, μπορεί να αλλάξουν και τα συστήματα μεταφοράς που μετακινούν ουσίες προς και από τον εγκέφαλο.
Το αποτέλεσμα δεν είναι απλώς ένας πιο «διαπερατός» φραγμός. Πρόκειται για μια διαφορετική πύλη εισόδου στον εγκέφαλο.
Οι επιστήμονες εξετάζουν εάν η επιδείνωση του αιματοεγκεφαλικού φραγμού συμβάλλει από μόνη της στη γνωστική έκπτωση και εάν η αποκατάστασή του θα μπορούσε κάποια στιγμή να συμβάλει στη διατήρηση της μνήμης.
Βιταμίνη D
Οι ερευνητές που μελετούν τη γνωστική λειτουργία ενδιαφέρονται εδώ και χρόνια για τη βιταμίνη D. Αρκετές μελέτες έχουν δείξει ότι τα χαμηλά επίπεδα βιταμίνης D στο αίμα και η χαμηλή πρόσληψή της από τη διατροφή συνδέονται με ταχύτερη γνωστική έκπτωση.
Υπήρχε η ελπίδα ότι η λήψη της ως συμπλήρωμα θα μπορούσε να επιβραδύνει ή ακόμη και να σταματήσει αυτή την έκπτωση. Τα αποτελέσματα, όμως, είναι αντικρουόμενα και πολλές μελέτες καταλήγουν στο συμπέρασμα ότι δεν προσφέρει τέτοιο όφελος.
Στη μελέτη του Ιανουαρίου, μία από τις μεγαλύτερες έρευνες πραγματικού κόσμου που έχουν εξετάσει τη χρήση συμπληρωμάτων βιταμίνης D και τη γνωστική λειτουργία, οι ερευνητές παρακολούθησαν 5.065 Αμερικανούς με μέση ηλικία τα 67,5 έτη. Τα στοιχεία προέρχονταν από τη μελέτη Health and Retirement Study, μια μακροχρόνια έρευνα που παρακολουθεί αντιπροσωπευτικό δείγμα ενηλίκων άνω των 50 ετών στις ΗΠΑ.
Περίπου το 40% των συμμετεχόντων λάμβανε συμπληρώματα βιταμίνης D.
Η μελέτη, που δημοσιεύθηκε στο BMJ Open, διαπίστωσε ότι όσοι έπαιρναν βιταμίνη D παρουσίαζαν ελαφρώς ταχύτερη επιδείνωση στη συνολική γνωστική λειτουργία και στις εκτελεστικές λειτουργίες μέσα σε έξι χρόνια. Η συσχέτιση αυτή παρατηρήθηκε μόνο σε ανθρώπους που είχαν ήδη φυσιολογικά επίπεδα βιταμίνης D και όχι σε όσους παρουσίαζαν έλλειψη ή ανεπαρκή επίπεδα.
Μία από τις υποθέσεις των ερευνητών είναι ότι η επιπλέον βιταμίνη D θα μπορούσε να επηρεάζει μοριακές διεργασίες στον εγκέφαλο, αυξάνοντας την παραγωγή ή τη συσσώρευση πλακών β-αμυλοειδούς, οι οποίες συνδέονται με τη νόσο Αλτσχάιμερ.
Η Marion Nestle, ομότιμη καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης, σημειώνει ότι τα συμπληρώματα μπορεί να βελτιώνουν ορισμένους βιοχημικούς δείκτες στο αίμα. Ωστόσο, οι επιδράσεις τους στα πραγματικά επίπεδα ορμονών και το τι σημαίνουν αυτές οι μεταβολές για τη λειτουργία του οργανισμού είναι πιο περίπλοκα ζητήματα.
Και τα συμπληρώματα δεν είναι ο μοναδικός τρόπος πρόσληψης βιταμίνης D. Ο οργανισμός μπορεί να την προσλάβει μέσω τροφών αλλά και μέσω της έκθεσης στον ήλιο. Η Nestle, πάντως, προτιμά τη δεύτερη επιλογή.
Ιχθυέλαιο και ωμέγα-3
Οι επιστήμονες έχουν εδώ και χρόνια λόγους να πιστεύουν ότι τα ωμέγα-3 λιπαρά που καταναλώνονται στο πλαίσιο μιας διατροφής πλούσιας σε ψάρια κάνουν καλό στον εγκέφαλο.
Τα συμπληρώματα ωμέγα-3, ωστόσο, έχουν αποδειχθεί πολύ λιγότερο αποτελεσματικά. Η μία μελέτη μετά την άλλη δεν έχει καταφέρει να επιβεβαιώσει τα γνωστικά οφέλη που πολλοί περίμεναν από ένα καθημερινό χάπι ιχθυελαίου.
Παρά ταύτα, τα συμπληρώματα θεωρούνταν γενικά ακίνδυνα. Μια νέα ανάλυση, που δημοσιεύθηκε στο Journal of Prevention of Alzheimer’s Disease, περιπλέκει αυτή την εικόνα.
Οι ερευνητές αξιοποίησαν μακροχρόνια δεδομένα από το Alzheimer’s Disease Neuroimaging Initiative, μια βάση δεδομένων που χρηματοδοτείται από τα Εθνικά Ινστιτούτα Υγείας των ΗΠΑ και περιλαμβάνει στοιχεία για ενήλικες ηλικίας 55 έως 90 ετών, από γνωστικά υγιείς ανθρώπους έως ασθενείς με σημαντική γνωστική νόσο.
Συγκρίθηκαν 273 χρήστες συμπληρωμάτων ωμέγα-3 με 546 ανθρώπους που δεν τα χρησιμοποιούσαν. Η διάμεση περίοδος παρακολούθησης ήταν πέντε χρόνια.
Οι άνθρωποι που λάμβαναν ωμέγα-3 παρουσίασαν ταχύτερη γνωστική έκπτωση σε τρεις τυποποιημένες κλινικές κλίμακες. Οι κλίμακες αξιολογούσαν μεταξύ άλλων τον προσανατολισμό, την προσοχή, τη μνήμη και τη γλώσσα, καθώς και την ικανότητα επεξεργασίας οπτικών και χωρικών πληροφοριών.
Όπως και στην περίπτωση της βιταμίνης D, η μελέτη καταγράφει μια συσχέτιση και όχι σχέση αιτίου-αποτελέσματος.
Μία πιθανή εξήγηση αφορά τον τρόπο με τον οποίο ο εγκέφαλος χρησιμοποιεί ενέργεια. Οι χρήστες συμπληρωμάτων ωμέγα-3 παρουσίαζαν χαμηλότερο μεταβολισμό γλυκόζης σε περιοχές του εγκεφάλου που είναι ευάλωτες στη νόσο Αλτσχάιμερ. Αυτό εξηγούσε εν μέρει τη συσχέτιση με την ταχύτερη γνωστική έκπτωση.
Οι ερευνητές εκτιμούν ότι το εύρημα μπορεί να αντανακλά προβλήματα στον τρόπο με τον οποίο τα εγκεφαλικά κύτταρα επικοινωνούν και λειτουργούν.
Τα ευρήματα, σύμφωνα με τους συγγραφείς, αμφισβητούν την άποψη ότι τα ωμέγα-3 είναι «ομοιόμορφα ευεργετικά» και δείχνουν την ανάγκη για πιο προσεκτική επανεξέταση της ευρείας χρήσης τους με στόχο την προστασία της γνωστικής λειτουργίας.
Ο Onder Albayram, αναπληρωτής καθηγητής νευροπαθολογίας και νευροεπιστήμης στο Medical University of South Carolina, δεν συμμετείχε στη συγκεκριμένη μελέτη. Ωστόσο, στη δική του έρευνα έχει παρατηρήσει μια αντίστοιχα ανησυχητική συσχέτιση μεταξύ των συμπληρωμάτων ιχθυελαίου και της πιο αργής αποκατάστασης μετά από εγκεφαλική βλάβη.
Σε μελέτη που δημοσιεύθηκε νωρίτερα φέτος στο Cell Reports, ο Albayram και οι συνεργάτες του εξέτασαν ποντίκια, ανθρώπινα κύτταρα και ιατρικά αρχεία ανθρώπων. Και στις τρεις περιπτώσεις, τα στοιχεία υπέδειξαν ότι ένα συστατικό του ιχθυελαίου ενδέχεται να παρεμποδίζει την αποκατάσταση.
Μία πιθανή εξήγηση, σύμφωνα με τον ίδιο, βρίσκεται στον μεταβολισμό του εγκεφάλου. Όταν ο εγκέφαλος τραυματίζεται ή νοσεί, οι ενεργειακές του ανάγκες μεταβάλλονται, γεγονός που μπορεί να αλλάξει και τον τρόπο με τον οποίο ανταποκρίνεται στα λιπαρά και σε άλλα θρεπτικά συστατικά.
Ένα συμπλήρωμα που υπό φυσιολογικές συνθήκες φαίνεται ακίνδυνο ή ακόμη και ωφέλιμο μπορεί να μην έχει την ίδια επίδραση σε έναν εγκέφαλο που βρίσκεται υπό πίεση.
Γλυκοζαμίνη
Η γλυκοζαμίνη συγκαταλέγεται εδώ και χρόνια στα δημοφιλέστερα συμπληρώματα στις ΗΠΑ και χρησιμοποιείται κυρίως από ανθρώπους μέσης και μεγαλύτερης ηλικίας.
Πρόκειται για ένα δομικό συστατικό μορίων που βρίσκονται στον χόνδρο και στους αρθρικούς ιστούς. Λαμβάνεται κυρίως από ανθρώπους με οστεοαρθρίτιδα, με στόχο τη μείωση του πόνου στις αρθρώσεις ή την επιβράδυνση της φθοράς του χόνδρου. Τα επιστημονικά δεδομένα για την αποτελεσματικότητά της παραμένουν αντικρουόμενα, καθώς ορισμένες μελέτες δείχνουν μέτρια βελτίωση στον πόνο, ενώ άλλες δεν διαπιστώνουν όφελος.
Ο Sun, ερευνητής του εγκεφάλου, ενδιαφέρθηκε για τη γλυκοζαμίνη ενώ αναζητούσε θεραπείες για το Αλτσχάιμερ που θα μπορούσαν να επηρεάσουν τον τρόπο με τον οποίο ο εγκέφαλος διαχειρίζεται τα σάκχαρα.
Η χρήση γλυκοζαμίνης συνδεόταν στις έρευνες με περίπου 25% υψηλότερη πιθανότητα μετάβασης από την ήπια γνωστική διαταραχή στη νόσο Αλτσχάιμερ ή σε άλλη μορφή άνοιας. Παράλληλα, μεταξύ των ασθενών που είχαν ήδη Αλτσχάιμερ ή άνοια, η χρήση γλυκοζαμίνης συνδεόταν με περίπου 25% υψηλότερο ποσοστό θανάτου.
Οι ερευνητές εντόπισαν τη χρήση του συμπληρώματος μέσα από σημειώσεις γιατρών και αρχεία συνταγογράφησης. Αυτό σημαίνει ότι περιπτώσεις μη καταγεγραμμένης χρήσης μπορεί να μην εντοπίστηκαν, ενώ άλλες διαφορές μεταξύ των χρηστών και των μη χρηστών θα μπορούσαν επίσης να εξηγούν τη συγκεκριμένη συσχέτιση.
Οι επιστήμονες θεωρούν ότι η γλυκοζαμίνη ενδέχεται να επιδεινώνει την παθολογική συσσώρευση σακχάρων στις πρωτεΐνες του εγκεφάλου με Αλτσχάιμερ, διαταράσσοντας τη λειτουργία των εγκεφαλικών κυττάρων. Μέρος αυτής της επίδρασης ενδέχεται να συνδέεται και με την εξασθένηση του αιματοεγκεφαλικού φραγμού.
Ο Sun και οι συνεργάτες του υποστήριξαν ότι τα ευρήματα «παρέχουν ισχυρές ενδείξεις» πως η γλυκοζαμίνη μπορεί να αποτελεί έναν δυνητικά αρνητικό παράγοντα για τη νευροεκφύλιση.
Πρέπει να σταματήσουμε αυτά τα συμπληρώματα;
Κανένα από τα παραπάνω ευρήματα δεν είναι από μόνο του οριστικό. Τρεις ενδείξεις που αφορούν εντελώς διαφορετικές ουσίες δεν αρκούν για να αποδείξουν την ύπαρξη ενός κοινού μηχανισμού που συνδέεται με τη γήρανση. Οι άνθρωποι που λαμβάνουν συμπληρώματα διαφέρουν από εκείνους που δεν λαμβάνουν, μεταξύ άλλων, ως προς το εισόδημα, το μορφωτικό επίπεδο και τις συνήθειες υγείας.
Επιπλέον, ορισμένοι άνθρωποι μπορεί να ξεκινούν συμπληρώματα επειδή ήδη εμφανίζουν συμπτώματα. Οι δόσεις και οι μορφές των σκευασμάτων διαφέρουν, ενώ η αυτοαναφερόμενη χρήση συμπληρωμάτων δεν αποτελεί πάντα αξιόπιστο μέτρο. Και, φυσικά, τα μοντέλα Αλτσχάιμερ σε ποντίκια δεν είναι άνθρωποι.
Για όλους αυτούς τους λόγους, ο Sun και οι υπόλοιποι ερευνητές δεν συστήνουν στους μεγαλύτερους σε ηλικία ανθρώπους να σταματήσουν να λαμβάνουν κάποιο από αυτά τα συμπληρώματα.
Ωστόσο, υποστηρίζουν ότι τα ευρήματα αναδεικνύουν ένα σημαντικό κενό στον τρόπο με τον οποίο μελετώνται και προωθούνται τα συμπληρώματα — και το ζήτημα δεν περιορίζεται στη βιταμίνη D, το ιχθυέλαιο και τη γλυκοζαμίνη.
Τα συμπληρώματα είναι βιολογικά δραστικές ουσίες, επισημαίνει ο Sun, και δεν πρέπει απαραίτητα να θεωρούνται ακίνδυνες προσθήκες στη διατροφή.
Για τους μεγαλύτερους σε ηλικία ανθρώπους, το μήνυμα είναι επομένως να τα αντιμετωπίζουν με την ίδια προσοχή που δείχνουν και στα φάρμακα.
17°
