Ξενοφάνης: Ποιος ήταν ο φιλόσοφος που αμφισβήτησε την ελληνική μυθολογία

Αριστοτέλης, Μετά τα φυσικά 986b21. Εἰς τὸν ὅλον οὐρανὸν ἀποβλέψας τὸ ἓν εἶναί φησι τὸν θεόν. Ο Ξενοφάνης ενατενίζοντας με θαυμασμό τον όλον ουρανό απεφάνθη ότι «τὸ ἓν» είναι ο Θεός.

Αποφθέγματα του Ξενοφάνους:

-Εκ γαίης γαρ πάντα και εις γην πάντα τελευτά.

-Γη και ύδωρ πάντα έσθ’ όσα γίνονται ηδέ φύονται. Γη και ύδωρ είναι όσα γεννιούνται και φύονται.

-Πάντες γαίης τε και ύδατος εκγενόμεθα.

-Δόκος δ’ επί πάσι τέτυκται. Μόνο γνώμες και δοξασίες έχουμε για όλα που συμβαίνουν.

Ο Ξενοφάνης φιλόσοφος και ποιητής γεννήθηκε στην Κολοφώνα της Ιωνίας και έζησε σε πολλά μέρη. Στα σωζόμενα 45 αποσπάσματα από το στοχαστικό έργο του, ασκεί κριτική στις υπάρχουσες δοξασίες της μυθολογίας όπως στους θεούς και τον ανθρωπομορφισμό. Αυτό άνοιξε την οδό για «το ένα» που είναι ο Θεός. Απορρίπτει τον πολυθεϊσμό του Ομήρου και του Ησιόδου και αναφέρει ότι «τὸ ἓν» είναι ο Θεός. Μια μορφή μέγιστης αρχής του «είναι». Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει ότι με τον Ξενοφάνη άρχισε η μεθοδική κριτική των όντων και των παραστάσεων της μυθολογικής παράδοσης.

Απόσπασμα 12. «πλεῖστα ἐφθέγξατο θεῶν ἀθεμίστια ἔργα, κλέπτειν μοιχεύειν τε καὶ ἀλλήλους απατεύειν. Β12. Ο Όμηρος και ο Ησίοδος είναι υπεύθυνοι που οι άνθρωποι απέδωσαν στους θεούς όλες τις επαίσχυντες ιδιότητες των θνητών: απάτες, μοιχείες, βιασμούς, κλοπές, δολοπλοκίες, δολοφονίες, ψεύδη..Οι μέγιστοι αυτοί ποιητές Όμηρος και Ησίοδος περιγράφουν τους θεούς να έχουν αθέμιστες ενέργειες που είναι η περιφρόνηση των νόμων και του δικαίου καθώς και αλαζονικές, κακές συμπεριφορές.

Απόσπασμα 14. Ο Ξενοφάνης γενικεύει αναφερόμενος σε όλες τις ανθρωπομορφικές θρησκείες. « Οι άνθρωποι πιστεύουν ότι οι θεοί γεννιούνται, ενδύονται, μιλούν και ομοιάζουν σωματικά απόλυτα με αυτούς» (Ισχύει αφού οι άνθρωποι δημιούργησαν τους θεούς τους). Μια ξεκάθαρη διαπίστωση, ένα αξίωμα, που εντοπίζει και κρίνει με αυστηρότητα την προβολή του συνόλου των ανθρώπινων ιδιοτήτων, εσωτερικά και εξωτερικά, που οι θνητοί εντάσσουν στην παράσταση των θεών των και των θεϊκών δυνάμεων.

Απόσπασμα 15. Ο στοχαστής Ξενοφάνης γίνεται πιο σαφής: «ἀλλ' εἰ χεῖρας ἔχον βόες <ἵπποι τ'> ἠὲ λέοντες ἢ γράψαι χείρεσσι καὶ ἔργα τελεῖν ἅπερ ἄνδρες, ἵπποι μέν θ' ἵπποισι, βόες δέ τε βουσὶν ὁμοίας, Β15» Αν τα βόδια, οι ίπποι και οι λέοντες είχαν χέρια όπως οι άνθρωποι, θα παρίσταναν τους θεούς τους σαν βόδια, ίππους και λέοντες.

Απόσπασμα 16. «Αἰθίοπές τε θεοὺς σφετέρους σιμοὺς μέλανάς τε Θρῇκές τε γλαυκοὺς καὶ πυρρούς φασι πέλεσθαι,B16». Οι Αιθίοπες παριστάνουν τους θεούς τους μελανούς (μαύρους) με φαρδιά, πλακουτσωτή μύτη (σιμή). Οι Θράκες συνήθως (παριστάνουν τους θεούς τους) με ανοικτά γαλάζια μάτια (γλαυκά) και φλογερά, κόκκινο – κίτρινα μαλλιά ( πυρρούς). Ευθαρσής και ριζοσπαστική αυτή η άποψη του Ξενοφάνη για τον θεό.

Απόσπασμα 23 – 24. Ένας θεός μέγιστος μεταξύ των θεών και των ανθρώπων. Καθόλου δε μοιάζει με τους θνητούς στο σώμα ή τη σκέψη. Ο θεός είναι πλήρης ικανοτήτων, οράσεως, ενοράσεως, ακοής και στοχασμών.

Απόσπασμα 32. Η πρώτη καταγεγραμμένη κριτική της γλώσσας: Αυτό που ονομάζουν οι άνθρωποι Ίριδα (ουράνιο τόξο) δεν είναι παρά ένα σύννεφο κόκκινο, πράσινο, πορφυρό. (και όχι η θεά Ίριδα η αγγελιοφόρος των θεών).

Απόσπασμα 34. Κανείς θνητός δεν θα καταφέρει να έχει πλήρη γνώση για τους θεούς ούτε και για οτιδήποτε άλλο. Ακόμα κι αν κάποιος εξέφραζε με πιστότητα, φερεγγυότητα, ευθύτητα, ειλικρίνεια ολόκληρη την πραγματική και ακριβή αλήθεια ( αντίθετα προς το φαίνεσθαι), δεν θα το γνώριζε ούτε ο ίδιος. Κανείς ποτέ δεν θα καταφέρει να έχει απόλυτα τη βεβαιότητα της γνώσης.

Σημειώσεις:

Ο Ξενοφάνης γνώριζε τις απόψεις των τριών Μιλήσιων φιλοσόφων Θαλή, Αναξίμανδρου και Αναξιμένη. (θεωρούνται οι πρώτοι φιλόσοφοι στον κόσμο).

Τον 6ο αιώνα π.Χ. με τις πολιτικές ανακατατάξεις και την εμφάνιση της δημοκρατίας ο Ξενοφάνης ασκεί καινοτόμα κριτική στη Μυθολογία.

 Η αμφισβήτηση του Ξενοφάνη των ανθρωπόμορφων θεών που αδικούν, εξαπατούν, μοιχεύουν, κλέπτουν.. οδηγεί με αμφιμονοσήμαντη αντιστοιχία στην αμφισβήτηση της «ελέω Θεού εξουσίας» και στην αποδοχή και νομιμοποίηση των αριστοκρατών που κυβερνούν τις πόλεις – κράτη. Οι αριστοκράτες «αγοράζουν παρελθόν» ισχυριζόμενοι ότι έλκουν την καταγωγή τους από τους θεούς.

Πλάτων, Σοφιστής 242c-d.

Ξένος Ελεάτης: Τὰ δοκοῦντα νῦν ἐναργῶς ἔχειν ἐπισκέψασθαι πρῶτον μή πῃ τεταραγμένοι μὲν ὦμεν περὶ ταῦτα, ῥᾳδίως δ' ἀλλήλοις ὁμολογῶμεν ὡς εὐκρινῶς ἔχοντες.

Θεαίτητος: Λέγε σαφέστερον ὃ λέγεις.

ΞΕ. Εὐκόλως μοι δοκεῖ Παρμενίδης ἡμῖν διειλέχθαι καὶ πᾶς ὅστις πώποτε ἐπὶ κρίσιν ὥρμησε τοῦ τὰ ὄντα διορίσασθαι πόσα τε καὶ ποῖά ἐστιν. Θεαίτητος: Πή;

Ξένος Ελεάτης: Μῦθόν τινα ἕκαστος φαίνεταί μοι διηγεῖσθαι παισὶν ὡς οὖσιν ἡμῖν, ὁ μὲν ὡς τρία τὰ ὄντα, πολεμεῖ δὲ ἀλλήλοις ἐνίοτε αὐτῶν ἄττα πῃ, τοτὲ δὲ καὶ φίλα γιγνόμενα γάμους τε καὶ τόκους καὶ τροφὰς τῶν ἐκγόνων παρέχεται· δύο δὲ ἕτερος εἰπών, ὑγρὸν καὶ ξηρὸν ἢ θερμὸν καὶ ψυχρόν, συνοικίζει τε αὐτὰ καὶ ἐκδίδωσι· τὸ δὲ παρ' ἡμῖν Ἐλεατικὸν ἔθνος, ἀπὸ Ξενοφάνους τε καὶ ἔτι πρόσθεν ἀρξάμενον, ὡς ἑνὸς ὄντος τῶν πάντων καλουμένων οὕτω διεξέρχεται τοῖς μύθοις.

Αριστοτέλης, Μετά τα φυσικά 986b, 18-27

Ξενοφάνης δὲ πρῶτος τούτων ἑνίσας ̔ὁ γὰρ Παρμενίδης τούτου λέγεται γενέσθαι μαθητήσ̓ οὐθὲν διεσαφήνισεν, οὐδὲ τῆς φύσεως τούτων οὐδετέρας ἔοικε θιγεῖν, ἀλλ' εἰς τὸν ὅλον οὐρανὸν ἀποβλέψας τὸ ἓν εἶναί φησι τὸν θεόν. οὗτοι μὲν οὖν, καθάπερ εἴπομεν, ἀφετέοι πρὸς τὴν νῦν ζήτησιν, οἱ μὲν δύο καὶ πάμπαν ὡς ὄντες μικρὸν ἀγροικότεροι, Ξενοφάνης καὶ Μέλισσος: Παρμενίδης δὲ μᾶλλον βλέπων ἔοικέ που λέγειν: παρὰ γὰρ τὸ ὂν τὸ μὴ ὂν οὐθὲν ἀξιῶν εἶναι, ἐξ ἀνάγκης ἓν οἴεται εἶναι, τὸ ὄν, καὶ ἄλλο οὐθέν ̔περὶ οὗ σαφέστερον ἐν τοῖς περὶ φύσεως εἰρήκαμεν̓, ἀναγκαζόμενος δ' ἀκολουθεῖν τοῖς φαινομένοις, καὶ τὸ ἓν μὲν κατὰ τὸν λόγον πλείω δὲ κατὰ τὴν αἴσθησιν ὑπολαμβάνων εἶναι, δύο τὰς αἰτίας καὶ δύο τὰς ἀρχὰς πάλιν τίθησι, θερμὸν καὶ ψυχρόν, οἷον πῦρ καὶ γῆν λέγων.