Στεγαστική κρίση: Η χώρα των άδειων σπιτιών και των ανθρώπων που δεν βρίσκουν σπίτι

Είναι ιδιοκτήτες ενός εστιατορίου στο Παγκράτι. Δώδεκα χρόνια έμεναν στο ίδιο διαμέρισμα, κατασκευής του 1980. Πριν από μερικούς μήνες, οι ιδιοκτήτες αποφάσισαν να πουλήσουν το σπίτι σε ξένη εταιρεία.

«Μέσα σε μία νύχτα έπρεπε να βρούμε καινούργια στέγη», θυμάται το ζευγάρι που μίλησε στην ATHENS VOICE, ζητώντας να τηρηθεί η ανωνυμία τους. Υποχρεώθηκαν να επιλέξουν ένα σπίτι βιαστικά, χωρίς να ξέρουν αν θα τους εξυπηρετεί. Πιο μακριά από τη δουλειά τους, εκεί όπου υπάρχουν ακόμα διαθέσιμες κατοικίες, αλλά «σε υψηλό κόστος». Έχουν οικογένεια, συνεπώς δεν μπορούσαν να περιμένουν ώστε να βρουν κάτι που να τους ταιριάζει. «Σταθήκαμε σχετικά τυχεροί», λένε.

Τυχεροί. Αυτή είναι μία λέξη-κλειδί. Όταν το να βρεις στέγη γίνεται μέρος της τύχης κι όχι αποτέλεσμα μιας αγοράς που λειτουργεί, υπάρχει πρόβλημα, που λαμβάνει στοιχεία κρίσης.

Το ζευγάρι αναφέρθηκε επίσης στη γειτονιά όπου βρίσκεται το εστιατόριό του - τη βλέπει να αλλάζει από μέσα. «Τα τελευταία οκτώ χρόνια παρατηρείται μια πολύ μεγάλη μετακίνηση του πληθυσμού. Άνθρωποι που έμεναν μόνιμα εδώ αναγκάζονται να φύγουν προς την περιφέρεια του κέντρου. Τα περισσότερα διαμερίσματα μετατρέπονται σε Airbnb. Σε κάθε πολυκατοικία υπάρχουν τουλάχιστον 7-8 Airbnb». Η αλλαγή αυτή φτάνει μέχρι το μαγαζί τους.

«Δεν έχουμε πια τους παραδοσιακούς μας πελάτες, αλλά επισκέπτες από Airbnb, χαμηλού οικονομικού επιπέδου, που αφήνουν τα χρήματά τους σε σούπερ μάρκετ και φθηνά σουβενίρ και περνούν από εστιατόριο μόνο όταν έρχονται κι όταν φεύγουν».

Όταν ρωτάω τι φταίει με το στεγαστικό, απαντούν: «Ο κάθε ιδιοκτήτης ζητάει ό,τι θέλει, ανάλογα με το τι φαντάζεται ότι μπορεί να εισπράξει. Ως μικροί επαγγελματίες, δεν μπορούμε ούτε να κρύψουμε, ούτε να αποφύγουμε υποχρεώσεις. Δεν μπορούμε να πούμε δεν πληρώνω ή δεν δηλώνω. Αν το κάνουμε, κινδυνεύουμε να βρεθούμε στον δρόμο, χωρίς δουλειά, χωρίς επιχείρηση». Την ίδια στιγμή ξέρουν ότι λειτουργούν «μαύρες» βραχυχρόνιες μισθώσεις, δίκτυα και σχέσεις με ιδιοκτήτες χωρίς δηλώσεις.

«Είναι αστείο να πιστεύει κανείς ότι όλα είναι δηλωμένα». Και κλείνουν με μια φράση: «Αυτή τη στιγμή, ο καθένας κάνει ό,τι θέλει κι εμείς απλώς το συζητάμε».

Το κυνήγι ενός σπιτιού

Η Σοφία Μπούρα δεν εκτοπίστηκε - ήθελε όμως να σταματήσει να ξυπνάει από τ’ άγρια χαράματα για να πάει στη δουλειά της. Ζούσε στο Μενίδι και εργάζεται σε κομμωτήριο στην Καισαριανή. Επί 15 χρόνια έκανε τη διαδρομή - μία ώρα με κίνηση, μισή αν φύγει πριν ξημερώσει. Το σπίτι είναι δικό της, αλλά αποφάσισε πως άξιζε να νοικιάσει άλλο κοντά στη δουλειά της, ένα έξτρα έξοδο για να βελτιώσει τον τρόπο που ζει. Ξεκίνησε να ψάχνει τον Φεβρουάριο.

Με μπάτζετ 600 ευρώ - ποσό που για κάποιους αντιστοιχεί σχεδόν σε έναν μισθό- τα φίλτρα της πλατφόρμας της έβγαζαν ημιυπόγεια, 30 με 40 τετραγωνικά, παλιά, μη ανακαινισμένα. Στην ευρύτερη περιοχή Ιλισίων και Καισαριανής, «πίσω από το Κάραβελ, πίσω από το Χίλτον», οι τιμές ήταν πανάκριβες. Είδε διαμερίσματα που στις φωτογραφίες έδειχναν όμορφα αλλά από κοντά «οι βρύσες έσταζαν, τα πλακάκια ήταν ξεκολλημένα». Στα προσφυγικά της Καισαριανής βρήκε 45 τετραγωνικά στα 800 ευρώ, «που δεν έχει καν μπαλκόνι - το έχουν κλείσει και το έχουν κάνει κουζίνα».

Στο τέλος βρήκε διαμέρισμα: Ένα σπίτι κατασκευής του 1978, μη ανακαινισμένο, ούτε μπάνιο ούτε κουζίνα, αλλά με θέα στο πάρκο και δύο λεπτά με τα πόδια από το κομμωτήριο. Από τα 800 το πήγε στα 700. Μετά άρχισε να ρίχνει χρήματα: «Ο ηλεκτρολόγος μόνο μου έχει ζητήσει 600 ευρώ χωρίς τα υλικά. Ο υδραυλικός 400, χωρίς τα υλικά». Χρήματα για να καταστήσει κατοικήσιμο ένα σπίτι που δεν είναι καν δικό της.

Το βρήκε από τύχη, ομολογεί. Την προηγούμενη μέρα είχε περάσει έξω από την πολυκατοικία και είχε ευχηθεί να έβρισκε κάτι εκεί. Και γλίτωσε τα μεσιτικά επειδή μια πελάτισσά της ήξερε την ιδιοκτήτρια. «Δεν βρίσκεις σπίτι χωρίς μεσίτη. Το θεωρώ τραγικό. Εγώ που έψαχνα σπίτι, δεν απευθύνθηκα σε μεσιτικό γραφείο. Γιατί να πληρώσω μεσίτη;» 

Και μετά είναι ο σκύλος της, ο Φάτσας. Παντού άκουγε το ίδιο: «Α, όχι, δεν επιτρέπεται». Το ήξερε ότι βάσει νόμου δεν μπορούν να το γράψουν, «παρ' όλα αυτά το έχουν ειδικά γραμμένο σε αγγελία».

Ο ενήλικας που δεν μπορεί να φύγει

Ο Νίκος είναι 32 ετών. Εργάζεται στον ιδιωτικό τομέα, έχει σταθερό μισθό και ζει ακόμη με τους γονείς του σ’ ένα διαμέρισμα στο Γαλάτσι. Στα 25 του θεωρούσε αυτονόητο ότι μέχρι τα 30 θα είχε νοικιάσει το δικό του σπίτι, ίσως να συζούσε, ίσως να είχε κάνει και τα πρώτα σχέδια για οικογένεια.

Σήμερα, κάθε φορά που ανοίγει τις πλατφόρμες αγγελιών, νιώθει ότι κοιτάζει μια αγορά που δεν απευθύνεται σε ανθρώπους σαν κι αυτόν. Με μισθό κοντά στα 1.100 ευρώ, τα περισσότερα διαμερίσματα που βρίσκει σε περιοχές κοντά στη δουλειά του ξεκινούν από 700 και 800 ευρώ. «Δεν είναι ότι δεν θέλω να φύγω από το σπίτι μου. Είναι ότι δεν βγαίνουν τα νούμερα».

Κάποτε έψαχνε συστηματικά. Επισκεπτόταν σπίτια, μιλούσε με μεσίτες, έκανε υπολογισμούς. Σταμάτησε. «Έβλεπα γκαρσονιέρες 35 τετραγωνικών να ζητούν το μεγαλύτερο μέρος  του μισθού μου. Και μετά έπρεπε να πληρώσω ρεύμα, κοινόχρηστα, σούπερ μάρκετ, μετακινήσεις. Δεν έβγαινε».

Το παράδοξο είναι ότι θεωρείται από τους τυχερούς, καθώς έχει δουλειά και οικογένεια που μπορεί να τον φιλοξενεί. Δεν πληρώνει ενοίκιο, όμως περιγράφει μια αίσθηση στασιμότητας. «Νιώθω ότι έχω παγώσει σε μια ενδιάμεση κατάσταση. Δεν είμαι φοιτητής, αλλά δεν έχω και τη ζωή ενός ενήλικα με ανεξαρτησία. Οι γονείς μου στην ηλικία μου είχαν ήδη αγοράσει σπίτι. Εγώ προσπαθώ να δω αν μπορώ να νοικιάσω ένα».

Η στεγαστική κρίση δεν είναι φυσικός νόμος

Οι τρεις ιστορίες διαφέρουν μεταξύ τους, αλλά περιγράφουν το ίδιο αδιέξοδο. Για τη Βασιλική Πουλά, διευθύντρια περιεχομένου του 1830 Lab και διδακτορική ερευνήτρια στην Οξφόρδη με αντικείμενο τις αστικές υποδομές, αυτές οι ιστορίες δεν αποτελούν μεμονωμένα περιστατικά αλλά διαφορετικές όψεις του ίδιου φαινομένου.

«Το στεγαστικό έχει αποκτήσει σχεδόν μυθικές διαστάσεις στον δημόσιο διάλογο. Και αυτό είναι επικίνδυνο, γιατί αρχίζουμε να το θεωρούμε αναπόφευκτο. Δημιουργείται η αίσθηση ότι δεν μπορεί να γίνει τίποτα και ότι όλοι είμαστε καταδικασμένοι να ζούμε με αυτό».

Η ίδια, η οποία εκπόνησε μεγάλη σχετική έρευνα, επιμένει ότι η στεγαστική κρίση δεν είναι απλώς μια ιστορία ενοικίων, αλλά ένα ζήτημα που επηρεάζει την υγεία, την οικονομία, το δημογραφικό μέλλον της χώρας και τελικά την ίδια την παραγωγικότητά της. Όταν ένα νοικοκυριό δαπανά δυσανάλογο ποσοστό του εισοδήματός του για να εξασφαλίσει στέγη, απομένουν λιγότερα χρήματα για σχεδόν τα πάντα: από τη διατροφή και την άθληση μέχρι την αποταμίευση και την επιχειρηματικότητα. Μελέτες που επικαλείται συνδέουν τη στεγαστική ανασφάλεια με αυξημένα επίπεδα στρες, προβλήματα ψυχικής υγείας, ακόμη και με δείκτες όπως η παιδική παχυσαρκία και η υπέρταση. «Η στεγαστική πολιτική είναι σε μεγάλο βαθμό και πολιτική δημόσιας υγείας».

Οι συνέπειες επεκτείνονται και στο δημογραφικό: Η αδυναμία εύρεσης προσιτής κατοικίας δεν δυσκολεύει μόνο την καθημερινότητα των νέων ανθρώπων, συχνά καθυστερεί ή αποτρέπει τη δημιουργία οικογένειας. «Δεν είναι μόνο ότι μια οικογένεια δυσκολεύεται να βρει σπίτι. Μπορεί να μη δημιουργηθεί ποτέ». 

Τα στοιχεία που παρουσιάζει είναι αποκαλυπτικά: Τα ελληνικά νοικοκυριά δαπανούν κατά μέσο όρο περισσότερο από το ένα τρίτο του διαθέσιμου εισοδήματός τους για στεγαστικές ανάγκες, όταν ο ευρωπαϊκός μέσος όρος βρίσκεται σημαντικά χαμηλότερα. Ακόμη πιο ανησυχητικό είναι ότι σχεδόν ένας στους πέντε Έλληνες δαπανά πάνω από το 40% του εισοδήματός του για στέγαση, ποσοστό σχεδόν διπλάσιο από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο.

Κι όμως, υποστηρίζει, η χώρα επιχειρεί να αντιμετωπίσει το πρόβλημα χωρίς να γνωρίζει επαρκώς τις πραγματικές του διαστάσεις. Το επαναλαμβάνει: «Η Ελλάδα πάσχει από έλλειψη δεδομένων. Δεν υπάρχει ένα ολοκληρωμένο εθνικό μητρώο ακινήτων που να συνδυάζει πληροφορίες για ιδιοκτησία, χρήση και πραγματική λειτουργία των κτιρίων». 

Η τελευταία ολοκληρωμένη εικόνα προέρχεται από την απογραφή κτιρίων της ΕΛΣΤΑΤ του 2021, σύμφωνα με την οποία ένα στα πέντε ακίνητα στη χώρα παραμένει κενό, ενώ στην Αθήνα το ποσοστό προσεγγίζει το ένα στα τέσσερα. «Μας φαίνονται υπερβολικά αυτά τα νούμερα, αλλά αυτό θα έπρεπε να είναι αφετηρία για καλύτερη καταγραφή, όχι λόγος να τα αγνοήσουμε. Δεν μπορούμε να κάνουμε στεγαστική πολιτική αν δεν ξέρουμε πόσα κτίρια έχουμε, σε ποιον ανήκουν και αν χρησιμοποιούνται».

Η συζήτηση φτάνει στη βραχυχρόνια μίσθωση. Η κ. Πουλά αναγνωρίζει ότι επηρεάζει συγκεκριμένες περιοχές, ιδιαίτερα στο κέντρο της Αθήνας και σε τουριστικούς προορισμούς, ωστόσο υπογραμμίζει ότι δεν διαθέτουμε ακόμη επαρκή στοιχεία για να ποσοτικοποιήσουμε με ακρίβεια το μέγεθος της επίδρασης. «Το μεγαλύτερο πρόβλημα είναι ότι συχνά ο δημόσιος διάλογος βασίζεται σε εντυπώσεις αντί σε τεκμηριωμένα δεδομένα».

Εκεί όπου τα δεδομένα είναι σαφέστερα αφορά τη ζήτηση για μικρές κατοικίες. Η αύξηση των μονοπρόσωπων νοικοκυριών, η καθυστέρηση δημιουργίας οικογένειας και η μείωση της ιδιοκατοίκησης έχουν δημιουργήσει τεράστια πίεση στα μικρά διαμερίσματα ενός υπνοδωματίου. Η Αθήνα αυξάνει τον αριθμό των νοικοκυριών της, γεγονός που αλλάζει ριζικά τις ανάγκες της αγοράς κατοικίας.

Υπάρχουν λύσεις; «Δεν πρόκειται για ένα άγνωστο πρόβλημα. Για τις στεγαστικές κρίσεις υπάρχει τεράστια διεθνής εμπειρία. Ξέρουμε τι έχει δουλέψει και τι όχι». Αναφέρει εργαλεία όπως η κοινωνική κατοικία, οι ποσοστώσεις προσιτής κατοικίας σε μεγάλες αναπτύξεις, τα μοντέλα co-housing για νέους εργαζόμενους, η ενεργοποίηση αδρανών κτιρίων και η καλύτερη χωρική ανάπτυξη περιοχών που σήμερα παραμένουν εκτός των επιλογών της μεσαίας τάξης.

Το πρόβλημα δεν είναι η έλλειψη ιδεών αλλά η αδυναμία συστηματικής εφαρμογής. «Στην Ελλάδα έχουμε μια πολύ νομικίστικη αντίληψη της μεταρρύθμισης. Πιστεύουμε ότι αρκεί να περάσουμε έναν νόμο. Η πραγματική μεταρρύθμιση είναι η καθημερινή εφαρμογή του και η αξιολόγηση του αποτελέσματος».

Η Ευρώπη ψάχνει νέες λύσεις

Συναντήσαμε τον Γιάννη Τσακίρη, αντιπρόεδρο της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Επενδύσεων, ο οποίος υποστηρίζει ότι «η κρίση δεν λύνεται με επιδόματα, αλλά με αύξηση της προσφοράς και μείωση του κόστους». «Εμείς κοιτάμε μόνο τη μεριά της προσφοράς. Επενδύουμε στο να βγαίνουν καινούργιες μονάδες στην αγορά», προσθέτει.
Η ΕΤΕπ δουλεύει σε τρεις άξονες: χρηματοδότηση νέων προσιτών και κοινωνικών κατοικιών, ενεργειακή αναβάθμιση υπαρχόντων μονάδων, και καινοτομία στη στέγαση. «Ο κατασκευαστικός τομέας είναι από τους πιο παραδοσιακούς. Στην Ελλάδα δεν έχουμε αλλάξει τα τελευταία 100 χρόνια τον τρόπο που χτίζουμε τα σπίτια. Είναι ο ίδιος: Μπετό και τούβλα».

Η ΕΤΕπ χρηματοδοτεί με 45 εκατομμύρια ευρώ ισπανική εταιρεία που αναπτύσσει νέα δομικά υλικά, ικανά να μειώσουν δραστικά το κόστος κατασκευής. Στο πλαίσιο του πανευρωπαϊκού προγράμματος Tech-EU, η Τράπεζα βάζει 70 δισ. ευρώ για να αναπτυχθεί τεχνολογία στην Ευρώπη - «πράγμα που δεν κάνουμε τόσα χρόνια». «Βλέπουμε την Κίνα, βλέπουμε την Αμερική. Άλλο να θες δέκα μέρες να κάνεις έναν όροφο και άλλο να θες πέντε. Είναι ακριβώς το μισό εργατικό κόστος».

Στο μοντέλο των συμπράξεων δημόσιου-ιδιωτικού τομέα, ο κ. Τσακίρης βλέπει ένα ρεαλιστικό εργαλείο: το κράτος εισφέρει τη γη, ο ιδιώτης χτίζει και ένα μέρος των κατοικιών διατίθεται με μειωμένο ενοίκιο. Αναγνωρίζει ότι στην Ελλάδα έχει γίνει η θεσμική προεργασία - υπάρχει η νομοθεσία της κοινωνικής αντιπαροχής. «Πρέπει τώρα να δούμε για τα έργα».

Στα όρια όμως του τι μπορεί να κάνει η ΕΤΕπ είναι ξεκάθαρος. «Αυτό που δεν μπορούμε να παρέμβουμε είναι η γραφειοκρατία. Η αδειοδότηση παραμένει σημαντικός, χρονικός, αρνητικός παράγοντας» - και αυτό δεν θεραπεύεται με χρηματοδότηση.

Εργαλειοθήκη υπάρχει, αλλά...

Άλλες χώρες έχουν διαλέξει κατεύθυνση. Η Ιταλία πριμοδοτεί φορολογικά την ιδιοκατοίκηση. Η Ολλανδία τη στεγαστική κινητικότητα. Η Γαλλία τιμωρεί τα κλειστά σπίτια με φόρο αδράνειας. Η Αυστρία διοχετεύει τους φόρους ακινήτων στην κοινωνική κατοικία. Καθεμία έχει μια λογική, σωστή ή λάθος. Ποια είναι η δική μας; Η απάντηση, όπως τη δίνει μονολεκτικά το ίδιο το report του 1830 lab, είναι: καμία.

Ο ΕΝΦΙΑ επιβάλλεται σχεδόν καθολικά, χωρίς να ξεχωρίζει την κύρια κατοικία από τη δεύτερη ή την αδρανή. Δεν υπάρχει σοβαρό αντικίνητρο για τα κλειστά σπίτια. Τα προβλήματα της ενοικίασης αντιμετωπίζονται σχεδόν αποκλειστικά με επιδόματα. Και τα προγράμματα ιδιοκατοίκησης, όπως το «Σπίτι μου», σχεδιάστηκαν χωρίς να αυξάνουν την προσφορά - με αποτέλεσμα, όπως δείχνουν τα στοιχεία, να ανεβάζουν τις τιμές και να ωφελούν τελικά τους πωλητές, όχι τους αγοραστές. Δεν είναι μόνο ότι λείπει η φιλοσοφία. Είναι ότι το κράτος ξοδεύει για τη στέγαση από τα λιγότερα στην Ευρώπη, και αυτά τα λίγα, σε ποσοστό 84%, πηγαίνουν στη στήριξη όσων ήδη έχουν σπίτι.

Και τα νούμερα συνυπάρχουν, την ίδια στιγμή, στην ίδια χώρα. Περίπου 700.000 κλειστά σπίτια - το 18% του αποθέματος, και σχεδόν ένα στα τέσσερα στην Αττική. 180.000 σπίτια που λείπουν, η απόσταση ανάμεσα σε όσα ζήτησε και σε όσα έχτισε η αγορά μέσα σε μια δεκαετία. Το 35,5% του εισοδήματος για στέγη, το υψηλότερο ποσοστό στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Σχεδόν ένας στους τρεις σε υπερβολική επιβάρυνση, όταν στην υπόλοιπη Ευρώπη είναι περίπου ένας στους δέκα. Άδεια σπίτια από τη μία, άνθρωποι που δεν βρίσκουν σπίτι από την άλλη, και ανάμεσά τους ένα κράτος που δεν ξέρει καν με ακρίβεια τι του ανήκει και πού.

Το παράδοξο δεν είναι ότι δεν ξέρουμε τι να κάνουμε. Η εργαλειοθήκη υπάρχει και είναι γνωστή: φόρος αδράνειας -η Γαλλία μείωσε τις κενές κατοικίες κατά 13% σε τέσσερα χρόνια-, ενιαίο μητρώο ακινήτων, ταμείο κοινωνικής κατοικίας, ποσοστώσεις προσιτών κατοικιών στις μεγάλες αναπτύξεις, κίνητρα συγκατοίκησης, αποκέντρωση προς τις μεσαίες πόλεις της περιφέρειας. 

Η Βασιλική Πουλά σημειώνει: «Η ερώτηση δεν είναι αν λύνεται. Η ερώτηση είναι γιατί δεν το λύνουμε». Κι όσο αναρωτιόμαστε, εκατοντάδες χιλιάδες σπίτια μένουν κλειστά, ενώ τα ενοίκια εκτινάσσονται.