Άγνωστες Ηρωίδες: Τζέιν Άνταμς, η ιδρύτρια της κοινωνικής πρόνοιας

Η ιστορία γράφεται από άντρες, και συχνά παραλείπει τις γυναίκες εκείνες που υπήρξαν οι σιωπηλές αρχιτέκτονες της προόδου, αφήνοντας το έργο τους στο περιθώριο της συλλογικής μνήμης. Από τα εργαστήρια της πυρηνικής φυσικής και τα πεδία των μαχών έως τις κορυφές των ορέων και τις απαγορευμένες ζώνες του πνεύματος, οι γενναίες αυτές γυναίκες αψήφησαν τους περιορισμούς της εποχής τους και άλλαξαν τον ρου των γεγονότων. Η παρούσα σειρά κειμένων δεν επιχειρεί να αποκαταστήσει την ιστορική αλήθεια, αλλά να παρουσιάσει μικρά πορτρέτα με τη ζωή και τη δράση γυναικών που, παρά την καθοριστική συμβολή τους, παρέμειναν —αν όχι όλες, οι περισσότερες— επί πολύ χρόνο στην αφάνεια: μια μικρή αναδρομή σε ιστορίες γεμάτες θάρρος και ευφυΐα, που αποδεικνύουν ότι η εξέλιξη του κόσμου φέρει ανεξίτηλο, αν και συχνά αόρατο, γυναικείο αποτύπωμα.

Η Τζέιν Άνταμς γεννήθηκε το 1860 στο Σίνταρβιλ του Ιλινόι, σε μια οικογένεια με οικονομική άνεση, πολιτικές διασυνδέσεις και έντονη δημόσια παρουσία. Ο πατέρας της, John Huy Addams, ήταν ιδιοκτήτης ενός αλευρόμυλου, πολιτειακός γερουσιαστής, και προσωπικός φίλος του Abraham Lincoln. Η μητέρα της πέθανε όταν η Τζέιν ήταν ακόμη παιδί, και η μικρή ανατράφηκε σε ένα περιβάλλον όπου η ηθική υποχρέωση προς την κοινότητα θεωρούνταν κάτι αυτονόητο. Από πολύ νωρίς, όμως, είχε και μιαν άλλη εμπειρία: χρόνια προβλήματα υγείας, που θα την ακολουθούσαν σε μεγάλο μέρος της ζωής της.

Οι μορφωμένες γυναίκες μπορούσαν να θεωρούνται «καλλιεργημένες», και όχι —όπως οι άντρες— πολιτικά υποκείμενα

Η Τζέιν σπούδασε στο Rockford Female Seminary, από όπου αποφοίτησε στα είκοσι ένα της χρόνια. Η επιλογή αυτή έχει σημασία. Για τις γυναίκες της κοινωνικής της τάξης, η μόρφωση άρχιζε μεν να γίνεται σιγά-σιγά αποδεκτή, σπάνια όμως οδηγούσε σε επαγγελματική αυτονομία, πόσο δε μάλλον σε κάποιους είδους δημόσιο αξίωμα. Οι μορφωμένες γυναίκες μπορούσαν να θεωρούνται «καλλιεργημένες», και όχι —όπως οι άντρες— πολιτικά υποκείμενα. Η Άνταμς ανήκε σε μια γενιά γυναικών που αναζητούσαν χώρο δράσης έξω από τον γάμο, σε μια κοινωνία που ακόμη αντιμετώπιζε τη γυναικεία δημόσια παρουσία σαν παρέκκλιση, σαν κάτι παράξενο, ασυνήθιστο και εκτός κανόνων. Μετά τον θάνατο του πατέρα της γράφτηκε στην ιατρική σχολή, αλλά η κακή υγεία της την ανάγκασε να αφήσει το πανεπιστήμιο, και την οδήγησε σε μια μακρά περίοδο αναζήτησης.

Στέγαζε παιδικό σταθμό και νηπιαγωγείο για παιδιά εργαζόμενων μητέρων, βιβλιοθήκη, ωδείο, εργαστήριο τέχνης, λέσχη, γυμναστήριο, θέατρο, χώρους συνάντησης εργατικών σωματείων, και γραφείο ευρέσεως εργασίας

Το καθοριστικό ερέθισμα γι’ αυτό που εντέλει θα καθόριζε τον βίο της γεννήθηκε στην Ευρώπη. Σε ένα ταξίδι της στο Λονδίνο, γνώρισε το Toynbee Hall, ένα από τα πρώτα «settlement houses», ή αλλιώς χώρους όπου άνθρωποι με παιδεία και πόρους άφηναν τη βολή τους και ζούσαν σε φτωχές συνοικίες, όπου εργάζονταν μεριμνώντας για την εκπαίδευση, την υγεία, την κοινωνική πρόνοια και τη βελτίωση των συνθηκών ζωής των ανθρώπων εκεί. Η ιδέα ταίριαξε με τη δική της ανάγκη να μετατρέψει την ηθική ευαισθησία που φώλιαζε μέσα της σε μια καλά οργανωμένη κοινωνική πράξη. Το 1889, μαζί με την Ellen Gates Starr, ίδρυσε στο Near West Side του Σικάγου —μια περιοχή με πολλούς μετανάστες, μεγάλη φτώχεια, αδιανόητο συνωστισμό, χαμηλούς μισθούς και ανεπαρκείς έως απολύτως ανύπαρκτες δημοτικές υπηρεσίες— το Hull-House.

Το Hull-House έγινε σύντομα ένα από τα σημαντικότερα κοινωνικά εργαστήρια της λεγόμενης Προοδευτικής Εποχής των ΗΠΑ. Στέγαζε παιδικό σταθμό και νηπιαγωγείο για παιδιά εργαζόμενων μητέρων, βιβλιοθήκη, ωδείο, εργαστήριο τέχνης, λέσχη, γυμναστήριο, θέατρο, χώρους συνάντησης εργατικών σωματείων, και γραφείο ευρέσεως εργασίας. Στα πρώτα χρόνια της λειτουργίας του εξυπηρετούσε χιλιάδες ανθρώπους κάθε εβδομάδα.

Εκτός όλων των άλλων, το Hull-House παρήγαγε πρωτογενή έρευνα για τις εθνικότητες, τους μισθούς, τις συνθήκες εργασίας και τη ζωή των μεταναστών, με κορυφαίο παράδειγμα το «Hull-House Maps and Papers» (1895), μια πρωτοποριακή καταγραφή κοινωνικών δεδομένων που συνδέθηκε άμεσα με τις απαρχές της αστικής κοινωνιολογίας στις ΗΠΑ.

Η Άνταμς αντιλαμβανόταν την κοινωνική εργασία σαν ένα συνδυασμό πρακτικής βοήθειας, πολιτικής πίεσης και γνώσης. Δεν περιορίστηκε στη διανομή ελεημοσύνης. Δεν την ενδιέφερε κάτι τέτοιο, ή οτιδήποτε παρόμοιο με προσωρινό, από τη φύση του, χαρακτήρα. Αντίθετα, μόχθησε για να στήσει συγκεκριμένες δομές, για να καταγράψει τις ανάγκες του κόσμου, για να οργανώσει δίκτυα προστασίας, και για να διεκδικήσει θεσμικές αλλαγές από την πολιτεία. Κι αυτό έχει πρωτεύουσα σημασία.

Η φροντίδα των φτωχών αντιμετωπιζόταν σχεδόν πάντα σαν ιδιωτική φιλανθρωπία που τις περισσότερες φορές εκπορευόταν από γυναίκες. Η Άνταμς συνέβαλε στη μετατροπή της φιλανθρωπίας σε ένα πεδίο γνώσης, επαγγελματικής εκπαίδευσης και δημόσιας πολιτικής. Εκτός όλων των άλλων, το Hull-House παρήγαγε πρωτογενή έρευνα για τις εθνικότητες, τους μισθούς, τις συνθήκες εργασίας και τη ζωή των μεταναστών, με κορυφαίο παράδειγμα το «Hull-House Maps and Papers» (1895), μια πρωτοποριακή καταγραφή κοινωνικών δεδομένων που συνδέθηκε άμεσα με τις απαρχές της αστικής κοινωνιολογίας στις ΗΠΑ. Η συμμετοχή των γυναικών σε μια τέτοια ερευνητική και πολιτική εις βάθος εργασία είχε ιδιαίτερη βαρύτητα, καθώς λάμβανε χώρα σε μια εποχή κατά την οποία η ακαδημαϊκή αναγνώριση και η συνακόλουθη δημόσια αυθεντία παρέμεναν κατεξοχήν ανδρικά προνόμια.

Οι γυναίκες μπορούσαν να υπηρετούν τους φτωχούς σαν «καλές και φιλεύσπλαχνες κυρίες», αλλά δεν υπήρχε περίπτωση να γίνουν αποδεκτές σαν μεταρρυθμίστριες, ερευνήτριες, πολιτικές συνομιλήτριες, και αρχιτέκτονες δημόσιας πολιτικής

Η δουλειά της Τζέιν Άνταμς είχε και άμεσες πολιτικές συνέπειες. Ασχολήθηκε με την παιδική εργασία, τη δημόσια υγιεινή, την εκπαίδευση, τη στέγαση, τα δικαιώματα των μεταναστών, τις εργασιακές συνθήκες, και τη γυναικεία ψήφο. Υπήρξε ιδρυτικό μέλος του National Child Labor Committee (1907), ενώ και το ίδιο το Hull-House συνέβαλε τα μάλα στην καθιέρωση εκπαιδευτικών δομών που λειτουργούσαν σαν εναλλακτική οδός στην παιδική εργασία. Η εμπλοκή της ακόμη και με τη δημοτική καθαριότητα είναι ενδεικτική του τρόπου με τον οποίο λειτουργούσε και πολιτευόταν: όταν η αποκομιδή σκουπιδιών στη συνοικία απέτυχε, απειλώντας σοβαρά τη δημόσια υγεία, ανέλαβε η ίδια τον ρόλο της επιθεωρήτριας καθαριότητας, μια θέση που θεωρούνταν απολύτως ακατάλληλη για γυναίκες. Αλλά όχι για την ίδια.

Η δημοκρατία, για εκείνη, αφορούσε τον τρόπο με τον οποίο άνθρωποι διαφορετικής τάξης, καταγωγής, γλώσσας και εμπειρίας μπορούν να συνυπάρξουν, να ακουστούν και να επηρεάσουν τις αποφάσεις που καθόριζαν τη ζωή τους

Η έμφυλη διάσταση της δράσης της είναι εξίσου κρίσιμη με όλο το υπόλοιπο έργο της. Η Άνταμς κινήθηκε σε έναν δημόσιο χώρο που δεν είχε σχεδιαστεί για γυναίκες. Οι γυναίκες μπορούσαν να υπηρετούν τους φτωχούς σαν «καλές και φιλεύσπλαχνες κυρίες», αλλά δεν υπήρχε περίπτωση να γίνουν αποδεκτές σαν μεταρρυθμίστριες, ερευνήτριες, πολιτικές συνομιλήτριες, και αρχιτέκτονες δημόσιας πολιτικής. Η ίδια αξιοποίησε την κοινωνικά αναγνωρίσιμη γλώσσα της φροντίδας, της μητρότητας και της «νοικοκυροσύνης», διευρύνοντάς την όμως ταυτόχρονα: αν οι γυναίκες θεωρούνταν υπεύθυνες για το σπίτι, τότε είχαν λόγο και για το «μεγάλο σπίτι», ήτοι για την πόλη — για την καθαριότητα, τον αέρα, τα σχολεία, τα εργοστάσια, τους δρόμους, τα παιδιά. Με αυτόν τον τρόπο, μια παραδοσιακή —και άκρως περιοριστική— αντίληψη για τον γυναικείο ρόλο μετατράπηκε σε ισχυρό επιχείρημα υπέρ της δημόσιας συμμετοχής των γυναικών.

Η Άνταμς έγραψε επίσης και ορισμένα σημαντικά βιβλία· ανάμεσά τους, το «Twenty Years at Hull-House» (1910), στο οποίο παρουσίασε τη διαδρομή του οικιστικού εγχειρήματος και τη δική της αντίληψη για τη δημοκρατία σαν καθημερινή κοινωνική πράξη. Η δημοκρατία, για εκείνη, αφορούσε τον τρόπο με τον οποίο άνθρωποι διαφορετικής τάξης, καταγωγής, γλώσσας και εμπειρίας μπορούν να συνυπάρξουν, να ακουστούν και να επηρεάσουν τις αποφάσεις που καθόριζαν τη ζωή τους. Η άποψη αυτή εξηγεί γιατί το Hull-House δεν ήταν, απλά, ένα «κέντρο πρόνοιας», αλλά ένας χώρος συνάντησης, εκπαίδευσης, πολιτισμού, εργασιακής οργάνωσης και κοινωνικής έρευνας.

Με το ξέσπασμα του Α' Παγκοσμίου Πολέμου, η Άνταμς έστρεψε μεγάλο μέρος της ενέργειάς της στο ειρηνιστικό κίνημα. Το 1915 συμμετείχε στο International Congress of Women στη Χάγη και συνδέθηκε με τη δημιουργία τής Women’s International League for Peace and Freedom, της οποίας υπήρξε κεντρική μορφή. Η στάση αυτή τής κόστισε. Σε περιόδους πολεμικού πατριωτισμού, ο ειρηνισμός των γυναικών παρουσιαζόταν σαν αφέλεια, συναισθηματική αδυναμία, ή και προδοσία. Η Άνταμς αντιμετώπισε έντονη κριτική στις Ηνωμένες Πολιτείες, επειδή υποστήριξε τον αφοπλισμό και μια λιγότερο εκδικητική διεθνή τάξη μετά τον πόλεμο.

Το 1931 τιμήθηκε με το Νόμπελ Ειρήνης, μαζί με τον Nicholas Murray Butler. Ήταν η πρώτη Αμερικανίδα που έλαβε το Νόμπελ Ειρήνης και η δεύτερη γυναίκα συνολικά στην ιστορία του θεσμού. Η βράβευση αναγνώριζε την ειρηνιστική της δράση, αλλά στην πραγματικότητα επισφράγιζε ένα ενιαίο έργο: κοινωνική δικαιοσύνη στο εσωτερικό, ειρήνη στο εξωτερικό, δημοκρατία σαν πράξη φροντίδας και ευθύνης. Πέθανε τέσσερα χρόνια μετά από την ύψιστη αυτή τιμή, στο Σικάγο.

Η Jane Addams (6.9.1860-21.5.1935) έζησε και εργάστηκε στο Hull-House μέχρι το τέλος της ζωής της. Η κληρονομιά της παραμένει μέχρι και σήμερα ορατή σε πολλά επίπεδα: στην κοινωνική εργασία ως επάγγελμα, στην αστική κοινωνιολογία, στη μεταρρύθμιση της παιδικής προστασίας, στη δημόσια υγεία, στη γυναικεία πολιτική συμμετοχή, και βέβαια στο ειρηνιστικό κίνημα. Το ότι «βοήθησε τους φτωχούς» δεν απεικονίζει σε καμία περίπτωση την πραγματική της αξία. Για την ακρίβεια, η αξία της βρίσκεται στο ότι είδε τη φτώχεια, τη μετανάστευση, την εργασία, την υγεία, την εκπαίδευση, αλλά και τον πόλεμο, σαν συνδεδεμένα μεταξύ τους πολιτικά ζητήματα. Και το έκανε σε μια εποχή που οι γυναίκες έπρεπε να αποδεικνύουν κάθε μέρα ότι είχαν δικαίωμα να μιλούν για την πόλη, το κράτος, τον κόσμο, και τα πάντα..

* * *

Το Ημερολόγιο κυκλοφορεί κάθε Δευτέρα και Πέμπτη. Κάθε Σάββατο, παρουσιάζουμε το πορτρέτο μιας «άγνωστης» γυναίκας πρωτοπόρου του περασμένου καιρού, ή μιας Άλλης Γυναίκας. Τις Κυριακές, η στήλη μεταμορφώνεται στο Βιβλίο της Εβδομάδας. Στείλτε μας μέιλ αν θέλετε να μας πείτε ή να μας ρωτήσετε κάτι — οτιδήποτε. Μην ξεχνάτε, επίσης, πως κάθε Τρίτη έχουμε και πόντκαστ! Σας ευχαριστούμε πολύ.