Ευριπίδης, «Ηρακλείδαι», Ζευς κολαστής των άγαν υπερφρόνων.
Η ελληνική μυθολογία, όπως την προσεγγίζει ο Νίτσε, δεν αποτελεί ένα προκαταρκτικό στάδιο της φιλοσοφίας ούτε μια ατελή μορφή μεταφυσικής σκέψης. Αντιθέτως, ενσωματώνει μια βαθύτερη και πιο ειλικρινή σοφία για την ανθρώπινη ύπαρξη, επειδή δεν επιχειρεί να «εξηγήσει» τον κόσμο με υπερβατικές αρχές, αλλά να τον αντέξει στην τραγικότητα του. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, οι μορφές του Προμηθέα και του Οιδίποδα λειτουργούν ως κατεξοχήν τραγικοί ήρωες, τους οποίους ο Νίτσε θαυμάζει, αλλά ταυτόχρονα φιλοσοφικά τους μετασχηματίζει.
Ο Προμηθέας, όπως παρουσιάζεται στον Προμηθέα Δεσμώτη του Αισχύλου, ενσαρκώνει τη δημιουργική ύβρη, την εξέγερση απέναντι στη θεϊκή εξουσία και την αποδοχή της τιμωρίας. Ευεργετεί τον άνθρωπο προσφέροντας του το ύψιστο δώρο της φωτιάς, παραβαίνει τον νόμο του Δία και καταδικάζεται σε αιώνιο πόνο. Η βάσανος που υφίσταται δεν είναι απλώς φυσική τιμωρία. Αποκτά ηθικό κύρος. Ο πόνος εξυψώνει τον ήρωα, τον καθιστά «δίκαιο» και δικαιολογεί εκ των υστέρων την πράξη του. Ο μύθος διατηρεί έτσι μια σαφή ηθική ακολουθία: πράξη – ενοχή – πόνος – νόημα.
Η βασική ένσταση του Νίτσε αφορά την έννοια της ενοχής. Στη «Γενεαλογία της Ηθικής» επισημαίνει ότι η ενοχή γεννήθηκε από τη σχέση οφειλέτη και δανειστή. Ο Προμηθέας, ακόμη και στην πιο ηρωική του μορφή, φαίνεται να «χρωστά» στους θεούς και να πληρώνει για το χρέος του. Αυτή τη λογική, συγγενή με τη χριστιανική ηθική της ενοχής και της τιμωρίας, είναι ακριβώς που ο Νίτσε απορρίπτει.
Ο νιτσεϊκός Προμηθέας, επομένως, δεν είναι ένοχος, δεν απολογείται και δεν προσδοκά συμφιλίωση με τον Δία. Η δημιουργική πράξη δεν χρειάζεται δικαίωση. Ο πόνος δεν έχει νόημα καθαυτό, απλώς συμβαίνει. Σε αντίθεση με τον Αισχύλο, όπου ο πόνος εξυψώνει, στον Νίτσε ο πόνος απο-ηθικοποιείται και αποκτά καθαρά διονυσιακό χαρακτήρα. Παράλληλα, ο Νίτσε μετατοπίζει τον Προμηθέα από τον ρόλο του φιλάνθρωπου ευεργέτη, στον ρόλο του δημιουργού αξιών. Δεν δρα πλέον «για τον άνθρωπο» με ηθικούς όρους, αλλά ως νομοθέτης, προάγγελος του «Υπερανθρώπου». Αν ο Νίτσε ξανάγραφε τον μύθο, ο Προμηθέας δεν θα δεχόταν την τιμωρία ως μοίρα, ούτε θα περίμενε τελική δικαίωση. Θα έλεγε απλώς: «Έπραξα και αυτό αρκεί».
Στον Οιδίποδα, ο Νίτσε αναγνωρίζει έναν διαφορετικό αλλά εξίσου τραγικό μυθολογικό ον. Ο Οιδίποδας δεν τιμωρείται για ύβρη με την ηθική έννοια, αλλά συντρίβεται από τη γνώση. Η αλήθεια δεν προσφέρει παρηγοριά ούτε λύτρωση. Η τύφλωσή του δεν αποτελεί εξαγνισμό, αλλά συνέπεια της αμείλικτης αναμέτρησης με το πραγματικό. Ο Οιδίποδας είναι ο τραγικός ήρωας της γνώσης, ενώ ο Διόνυσος είναι ο τραγικός θεός της ζωής.
Ο Νίτσε θαυμάζει τον Οιδίποδα, αλλά τελικά ταυτίζεται με τον Διόνυσο, εκείνον που λέει «ναι» στη ζωή χωρίς όρους, χωρίς ενοχή, χωρίς τελικό νόημα. Έτσι, η ελληνική μυθολογία, απαλλαγμένη από ηθικολογικές αναγνώσεις, αναδεικνύεται για τον Νίτσε ως ανώτερη σοφία από κάθε μεταφυσική. Όχι επειδή εξηγεί τον κόσμο, αλλά επειδή αντέχει την τραγικότητά του.
Με αφορμή την πρώτη της έκθεση στην Ελλάδα με τίτλο «Από τις σκοποβολές στην ελευθερία» στο ΜΟΜus – Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης Άλεξ Μυλωνά, θυμόμαστε στιγμές από τη συναρπαστική ζωή της
Η φορεσιά αποτελούνταν από μαντίλα στο κεφάλι, υποκάμισο με μανσέτες με λίγο κεντηματάκι, μεσάτο φόρεμα, κοντά μανίκια με μεταξωτούς φιόγκους
17°
