Πώς ο Φρίντριχ Νίτσε επηρέασε τον Μάρτιν Χάιντεγκερ και τον Αλμπέρ Καμύ
Ο Μάρτιν Χάιντεγκερ, 1889-1976, κορυφαίος υπαρξιστής φιλόσοφος, εστίασε το έργο του στην έννοια του «Είναι» (Sein) και της ανθρώπινης οντότητας. Τα γνωμικά του αναφέρονται στη γλώσσα, τον χρόνο, την υποβαθμισμένη ύπαρξη στον κόσμο, την αυθεντικότητα και την καθημερινότητα αναδεικνύοντας τη σκοτεινή πλευρά της ύπαρξης.
Αποφθέγματα του Χάιντεγκερ:
Το να προσπαθείς να είσαι κατανοητός είναι ολέθριο για τη Φιλοσοφία.
Οτιδήποτε και να σκεφτούμε, σκεφτόμαστε πάντοτε μέσα στην παράδοση.
Ένα όριο δεν είναι το σημείο όπου κάτι σταματάει, αλλά το σημείο απ’ όπου κάτι αρχίζει.
Η γλώσσα είναι η κατοικία του ανθρώπινου Όντος. Αυτοί που στοχάζονται και αυτοί που δημιουργούν με λέξεις είναι οι φύλακες αυτού του Οίκου.
Το πιθανό είναι ανώτερο από το πραγματικό.
Ο Αλμπέρ Καμύ, Γάλλος φιλόσοφος και συγγραφέας. Γεννήθηκε στην Αλγερία. Eστίασε στο παράλογο της ύπαρξης, στην ελευθερία και στην ανθρώπινη αξιοπρέπεια. Οι φιλοσοφικές του θέσεις περιλαμβάνουν την ανάγκη για βίωση του παρόντος και την πίστη στην εξέγερση έναντι της μοίρας.
Albert Camus, 1913-1960, Νόμπελ Λογοτεχνίας 1957. Ιδρυτής του Théâtre du Travail (1935), όπου δούλεψε ως σκηνοθέτης, διασκευαστής και ηθοποιός. Χρωστά τη φήμη του στα μυθιστορήματά του "Ο Ξένος" και "Η Πανούκλα", στα θεατρικά του έργα "Καλιγούλας" και "Οι Δίκαιοι" και στα φιλοσοφικά του δοκίμια: "Ο Μύθος του Σίσυφου" και "Ο Επαναστατημένος Άνθρωπος".
Ο Χάιντεγκερ διαβάζει τον Νίτσε ως τον τελευταίο μεγάλο μεταφυσικό, αλλά ταυτόχρονα ως εκείνον που φέρνει τη μεταφυσική στο αδιέξοδό της. Από τον Προμηθέα κρατά τη βούληση για κυριαρχία μέσω της τέχνης και της τεχνικής, το «πυρ» ως δυνατότητα ελέγχου του όντος. Η προμηθεϊκή «ύβρις», όμως, στον σύγχρονο κόσμο δεν εμφανίζεται ως τραγωδία, αλλά ως τεχνολογία.
Στο κείμενο Το ερώτημα περί της τεχνολογίας, ο Χάιντεγκερ υποστηρίζει ότι η τεχνολογία δεν είναι απλώς εργαλείο, αλλά τρόπος αποκάλυψης του όντος. Με την έννοια του Gestell (πλαισίωση), περιγράφει έναν ιστορικό τρόπο με τον οποίο ο κόσμος εμφανίζεται ως απόθεμα προς εκμετάλλευση. Η ουσία της τεχνολογίας δεν είναι τεχνική, αλλά οντολογική. Άρα πρόκειται για έναν τελικό τρόπο αυτο-απόκρυψης της φύσης (physis). Ο άνθρωπος γίνεται έτσι Προμηθέας χωρίς θεούς, χωρίς όρια και χωρίς επίγνωση του κινδύνου.
Από τον Διόνυσο, ο Χάιντεγκερ αναγνωρίζει τη διάλυση του υποκειμένου και την απώλεια ελέγχου, αλλά απορρίπτει τη διονυσιακή κατάφαση του Νίτσε. Την θεωρεί μορφή βούλησης για δύναμη, άρα συνέχιση της μεταφυσικής κυριαρχίας. Αντί για Προμηθέα ή Διόνυσο, προτείνει το Gelassenheit: το «άφημα», τη μη-κυριαρχία, μια σιωπηλή κατοίκηση του Είναι. Η τραγωδία δεν οδηγεί σε κατάφαση, αλλά σε σιωπή. Ο Χάιντεγκερ κρατά το τραύμα του Νίτσε, όχι τη λύση του.
Ο Αλμπέρ Καμύ ακολουθεί διαφορετική πορεία. Αποδέχεται τον θάνατο του Θεού και την απουσία νοήματος, αλλά απορρίπτει τόσο τον Υπεράνθρωπο όσο και τη διονυσιακή κατάφαση, θεωρώντας ότι μπορούν να νομιμοποιήσουν τη βία στο όνομα της ζωής. Στον Μύθο του Σισύφου επιλέγει τον Σίσυφο αντί του Διονύσου. Επιλέγει έναν ήρωα που δεν υπερβαίνει τα όρια, δεν δημιουργεί απόλυτες αξίες και δεν λέει ένα καθολικό «ναι» στη ζωή. Λέει απλώς «Συνεχίζω». Πρόκειται για έναν Προμηθέα χωρίς ελπίδα, χωρίς λύτρωση και χωρίς μεταφυσική δικαίωση.
Στον Επαναστατημένο Άνθρωπο, ο Καμύ αντιπαρατίθεται στη λογική «δημιουργώ αξίες, άρα δικαιούμαι τα πάντα». Η εξέγερση, για εκείνον, οφείλει να συνοδεύεται από μέτρο, όριο και αλληλεγγύη. Ο Διόνυσος τον τρομάζει, γιατί λέει «ναι» και στην καταστροφή, αγκαλιάζοντας τον πόνο χωρίς φραγμούς. Ο Καμύ απαντά ότι αυτή η κατάφαση μπορεί να δικαιολογήσει στρατόπεδα, σφαγές, γενοκτονίες και ολοκληρωτισμούς. Γι’ αυτό επιλέγει έναν ηθικό Προμηθέα και όχι τον Διόνυσο.
Η νιτσεϊκή διάκριση δεν επιλύεται στον 20ό αιώνα αλλά μετατρέπεται σε ρήγμα. Ο Νίτσε επιμένει στη διονυσιακή κατάφαση. Ο Χάιντεγκερ φοβάται και τους δύο πόλους και καταφεύγει στη σιωπή. Ο Καμύ κρατά την εξέγερση, αλλά με όριο.
Σήμερα, ο Διόνυσος επανέρχεται ως υπαρξιακή δύναμη και ταυτόχρονα ως πολιτικός και ψυχικός κίνδυνος. Ταιριάζει σε έναν κόσμο αβεβαιότητας, ρευστών ταυτοτήτων και κατάρρευσης μεγάλων αφηγήσεων αλλά αποτυγχάνει ως συλλογική ηθική. Δεν θέτει όρια, δεν προστατεύει τους αδύναμους, οδηγεί συχνά στην αισθητικοποίηση της βίας και στην ψυχική εξουθένωση.
Ο Χάιντεγκερ βλέπει σωστά το πρόβλημα της κυριαρχίας, αλλά δεν προσφέρει κριτήριο πράξης. Ο Καμύ, αντίθετα, μας θυμίζει πότε πρέπει να πούμε «όχι». Ο φιλόσοφος του 21ου αιώνα ίσως χρειάζεται μια σύνθεση: διονυσιακή αντοχή στο υπαρξιακό χάος, καμυϊκό όριο στην πράξη και χαϊντεγκεριακή δυσπιστία απέναντι στην κυριαρχία. Όχι Υπεράνθρωπος, αλλά άνθρωπος που αντέχει και δεν σκοτώνει για ιδέες. Ο Χάιντεγκερ σε κρατά προσεκτικό ενώ ο Καμύ σε κρατά ανθρώπινο.
24°
