Οι εσωτερικές εντάσεις της ισραηλινής κοινωνίας

Το Ισραήλ είναι η μοναδική δημοκρατική κοινωνία στη Μέση Ανατολή: γι’ αυτό δεν υπάρχει αμφιβολία. Όμως, εμφανίζει πολλές ιδιαιτερότητες που το διαφοροποιούν από τις ευρωπαϊκές δημοκρατίες. Η μακραίωνη παράδοση, η καταγωγή του κράτους (η «ίδρυση») και η σύνθετη δημογραφική και θρησκευτική δομή του πληθυσμού έχουν διαμορφώσει μια περίπλοκη και αντιφατική φυσιογνωμία που ορίζει τη λειτουργία του πολιτεύματος και την πολιτική της χώρας.

Κατ’ αρχάς, πιθανότατα, το Ισραήλ είναι η μοναδική χώρα στον κόσμο για την οποία δικαιολογείται ο ισχυρισμός της εξαιρετικότητας. Όχι μόνον διότι η πλειονότητα των Εβραίων πιστεύει, λίγο-πολύ, στον μύθο του περιούσιου λαού, αλλά και διότι, εξαιτίας μιας σειράς ιστορικών γεγονότων, επιτευγμάτων, τραγωδιών και ριζικών αποφάσεων, η ισραηλινή κοινωνία καθρεφτίζει στη συγχρονία μια ιστορία χιλιάδων ετών· μια ιστορία που διατηρείται ζωντανή. Κατά δεύτερον, το Ισραήλ αποκλίνει από τις ευρωπαϊκές δημοκρατίες τόσο επειδή η εθνική του ταυτότητα είναι εξαιρετικά ισχυρή —δεν θα μπορούσε, για παράδειγμα, να αποτελεί κράτος-μέλος μιας Ένωσης σαν την ΕΕ— όσο και επειδή αυτή η ταυτότητα συνδέεται με τη θρησκεία. Αν και μεγάλο μέρος του πληθυσμού δηλώνει «εκκοσμικευμένο», η κοσμικότητα δεν έχει το εύρος και το βάθος που συναντάμε στις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες.

Ο ιουδαϊσμός, στον οποίο «ανήκει» περίπου το 75% του πληθυσμού (7,2-7,6 εκατομμύρια πολίτες: ελαφρώς περισσότεροι αν μετρήσουμε τα άτομα εβραϊκής καταγωγής που ο ορθόδοξος θρησκευτικός νόμος δεν αναγνωρίζει ως Εβραίους), δεν είναι το αντίστοιχο του χριστιανισμού στη Γαλλία, στη Σουηδία, στη Γερμανία ή στην Ιταλία: περιλαμβάνει σαφώς εντονότερες τελετουργίες, αίσθημα ταυτότητας και, για πάνω από το 60%, αφοσίωση στη θρησκεία και υπακοή στις επιταγές της. Παραλλήλως, στην ισραηλινή κοινωνία, το σουνιτικό Ισλάμ εκπροσωπεί περίπου το 21% του πληθυσμού: πολύ μεγάλο ποσοστό για κοινωνία ευρωπαϊκού τύπου. Αλλά βεβαίως οι ομάδες που σφραγίζουν την ισραηλινή ιδιαιτερότητα είναι η ταχέως αναπτυσσόμενη των Χαρεντί —των υπερορθόδοξων που ζουν σε απομονωμένες κοινότητες, είναι αυστηρά προσηλωμένοι στον θρησκευτικό νόμο και δεν συμμορφώνονται με τον κοσμικό— καθώς και εκείνη των Ντάτι, που, αν και φανατικοί θρησκευόμενοι, εργάζονται κανονικά και δεν περιορίζονται στη μελέτη των Γραφών. Αν και οι Χαρεντί ήταν λίγοι και κάπως περιθωριακοί τις πρώτες δεκαετίες μετά τον ερχομό τους στο Ισραήλ, τα τελευταία χρόνια έχουν μετατραπεί σε ισχυρή πολιτική και κοινωνική δύναμη, με δικά τους κόμματα (Shas, United Torah Judaism) που ρυθμίζουν τον σχηματισμό κυβερνήσεων και επηρεάζουν την ταυτότητα του σύγχρονου κράτους. Τα ήθη των ορθοδόξων και γενικότερα των θρησκευομένων, είτε είναι σιωνιστές είτε δεν είναι, μοιάζουν ως προς την ουσία τους με τα οθωμανικά. Εξού και ο αμοιβαίος σεβασμός μεταξύ μουσουλμάνων και ορθοδόξων: σε αντίθεση με τη χριστιανική θεολογία (την οποία πολλοί υπερορθόδοξοι ραββίνοι αντιμετωπίζουν με επιφυλακτικότητα λόγω του δόγματος της Αγίας Τριάδας, το οποίο θεωρούν ότι αγγίζει τα όρια της πολυθεΐας), η εβραϊκή νομική παράδοση (Χαλαχά) αναγνωρίζει το Ισλάμ ως απόλυτα μονοθεϊστική θρησκεία. Λόγω αυτής της θεολογικής αποδοχής, που χρονολογείται από τον Μαϊμωνίδη, ο θρησκευτικός νόμος επιτρέπει σε έναν υπερορθόδοξο Εβραίο να προσευχηθεί σε τζαμί, κάτι που απαγορεύεται αυστηρά για τις χριστιανικές εκκλησίες λόγω των εικόνων και των σταυρών. Με λίγα λόγια, οι Χαρεντίμ κατανοούν τον παραδοσιακό μουσουλμανικό τρόπο ζωής και εκτιμούν τη βαθιά θρησκευτική αφοσίωση, την προσήλωση στην καθημερινή προσευχή και τον σεβασμό προς τις παραδόσεις. Εξάλλου, το Ισλάμ μοιράζεται με τους Χαρεντίμ παρόμοιους αυστηρούς κανόνες καθαρότητας τροφίμων (Χαλάλ, αντίστοιχο του εβραϊκού Κοσέρ), σεμνής ενδυμασίας των γυναικών και διαχωρισμού των φύλων. Σε χώρες της Ευρώπης και στην Αμερική, υπερορθόδοξες εβραϊκές οργανώσεις έχουν συχνά συμμαχήσει με μουσουλμανικές κοινότητες για να υπερασπιστούν δικαιώματα θρησκευτικής ελευθερίας, όπως η μέθοδος σφαγής των ζώων (Κοσέρ/Χαλάλ) ή η περιτομή, απέναντι σε κοσμικούς νόμους.

Ιερουσαλήμ. Προσευχή κατά την περίοδο του Covid-19 © Maayan Nemanov / Unsplash

Φυσικά, η σύγχρονη πραγματικότητα στο Ισραήλ δημιουργεί σοβαρές τριβές τόσο με τους μουσουλμάνους όσο και με τις διαφορετικές πολιτικοθρησκευτικές τάσεις των ίδιων των Εβραίων. Για παράδειγμα, οι υπερορθόδοξοι περιλαμβάνουν ορισμένες ομάδες, όπως οι Νετουρέι Κάρτα και τμήματα των Χασιντίμ Σάτμαρ, που πιστεύουν ότι η ίδρυση του κράτους του Ισραήλ πριν από την έλευση του Μεσσία είναι αμαρτία, συμπαθούν τους Παλαιστινίους, αντιτίθενται στην κατοχή παλαιστινιακών εδαφών και υποστηρίζουν ότι Εβραίοι και μουσουλμάνοι ζούσαν ειρηνικά μαζί για αιώνες πριν από την άνοδο του Σιωνισμού. Όμως, η πλειονότητα των υπερορθοδόξων εκπροσωπείται σήμερα από πολιτικά κόμματα που, με την πάροδο των ετών, έχουν συμμαχήσει με την εθνικιστική δεξιά και ακροδεξιά. Λόγω των συνεχών συγκρούσεων, των τρομοκρατικών επιθέσεων και της έξαρσης του αντισημιτισμού, πολλοί Χαρεντίμ βλέπουν πλέον τους μουσουλμάνους της περιοχής με καχυποψία, θεωρώντας τους ως απειλή για την ασφάλειά τους.

Το Ισραήλ δεν έχει θεσπίσει πλήρη διαχωρισμό Κράτους και Εκκλησίας. Το λεγόμενο «Status Quo» (καθεστώς που ισχύει από την ίδρυση του κράτους το 1948) δίνει στα επίσημα θρησκευτικά δικαστήρια (εβραϊκά, ισλαμικά, χριστιανικά) τον αποκλειστικό έλεγχο σε ζητήματα προσωπικής ζωής, όπως ο γάμος και το διαζύγιο (ως εκ τούτου, στο Ισραήλ δεν υφίσταται πολιτικός γάμος). Σύμφωνα με μελέτη του Israel Democracy Institute, το ποσοστό των ατόμων από υπερορθόδοξο περιβάλλον που το εγκαταλείπουν στην ενήλικη ζωή τους κυμαίνεται γύρω στο 13,3%: το ποσοστό θεωρείται χαμηλό. Η τάση διαφέρει ανάλογα με τη θρησκευτική υπο-ομάδα: οι Σεφαραδίτες υπερορθόδοξοι παρουσιάζουν το υψηλότερο ποσοστό αποχώρησης, γύρω στο 26,4%· οι Λιθουανοί (Γιεσίβις) γύρω στο 8,6%· οι Χασιντίμ μόλις 5,4%. Ακόμα και όταν εγκαταλείπουν την Ορθοδοξία, το 95% δηλώνουν ότι συνεχίζουν να νιώθουν «βαθιά Εβραίοι». Έτσι κι αλλιώς, η μετάβαση από το ορθόδοξο στο κοσμικό περιβάλλον είναι μια εξαιρετικά δύσκολη διαδικασία, καθώς οι άνθρωποι καλούνται να ξαναχτίσουν τη ζωή τους από το μηδέν. Επειδή οι αποχωρούντες στερούνται βασικών εφοδίων για τη σύγχρονη ζωή, υπάρχει στο Ισραήλ η εξειδικευμένη ΜΚΟ Hillel, που τους προσφέρει καταφύγια έκτακτης ανάγκης και τους προετοιμάζει για τη θητεία στον στρατό ή για την αγορά εργασίας. Όσοι επιλέγουν να φύγουν από τις κλειστές θρησκευτικές κοινότητες, που με τα δυτικά μάτια φαίνονται παράνομες αιρέσεις, αντιμετωπίζουν κοινωνικό αποκλεισμό, απώλεια κηδεμονίας παιδιών, ανεργία λόγω έλλειψης επαγγελματικών δεξιοτήτων, πολιτισμικό σοκ και μοναξιά, εφόσον ο σύγχρονος κόσμος —η τεχνολογία, ο συγχρωτισμός των φύλων— φαντάζει αίφνης υπερβολικά χαοτικός. Από ένα κέλυφος όπου κάθε λεπτομέρεια της ζωής (ρούχα, φαγητό, συμπεριφορά) ήταν προκαθορισμένη, βρίσκονται μπροστά σε απόλυτη ελευθερία, χωρίς δίκτυο προστασίας και χωρίς φίλους. Σε γάμους που διαλύονται εξαιτίας της αποχώρησης του ενός συζύγου από το δόγμα, ξεσπούν σκληροί δικαστικοί αγώνες: οι εθνοθρησκευτικές κοινότητες χρηματοδοτούν ακριβούς δικηγόρους για να διασφαλίσουν ότι τα παιδιά θα παραμείνουν στο θρησκευτικό περιβάλλον, αποξενώνοντας τον γονέα που αποχώρησε.

Αυτά συμβαίνουν στο σύγχρονο Ισραήλ, όπου για πολλούς ο χρόνος έχει παγώσει περίπου όπως έχει παγώσει για τους ισλαμιστές. Εξάλλου, αν και με τον όρο Παλαιστίνιοι εννοούμε τους Άραβες της Δυτικής Όχθης και της Γάζας, δεν είναι λίγοι οι Ισραηλινοί που αυτοπροσδιορίζονται ως Παλαιστίνιοι, εφόσον η πατρίδα τους είναι η Παλαιστίνη, η γλώσσα τους είναι σημιτική —έχει δηλαδή κοινή καταγωγή με τα αραβικά, με τα οποία φυσικά μοιάζει πολύ— και πιστεύουν στη βιβλική παράδοση σύμφωνα με την οποία οι λαοί της Μέσης Ανατολής (Άραβες και Εβραίοι) κατάγονται από τον Σημ, τον μεγαλύτερο γιο του Νώε. Τέλος, αν έχει κάποια σημασία, οι εθνικιστές Ισραηλινοί εκδηλώνουν μάλλον περιφρονητικά αισθήματα όχι μόνο έναντι των Αράβων και των μουσουλμάνων, αλλά και έναντι των Gentiles. Ο εθνικισμός τους είναι ολοκληρωτικός· μια ιδιότητα που στον δυτικό κόσμο απαντά, σε τέτοια μορφή, στις ΗΠΑ και πουθενά αλλού.