Βασίλ Στεπανένκο: Ο Ουκρανός ποιητής που μεταφράζει ολόκληρο τον Ερωτόκριτο

Όταν ο Βασίλ Στεπανένκο πάτησε για πρώτη φορά στο αεροδρόμιο της Αθήνας, το 1991, οι Έλληνες γύρω του δεν πίστευαν ότι είναι Ουκρανός.

«Οι απλοί άνθρωποι δεν άκουγαν ότι κάνω λάθη. Μου έλεγαν: είσαι από εδώ!». Τριάντα πέντε χρόνια μετά, μιλά ελληνικά σχεδόν άπταιστα, με μικρές δυσκολίες στη σύνταξη, κι ας μην είχε, όπως λέει, για είκοσι χρόνια «πρακτική με Έλληνα». Έχει και μία νότα ουκρανικής προφοράς, αλλά αν δεν τον ξέρεις, δύσκολα δεν τον περνάς για Έλληνα.

Την τελευταία φορά είχε έρθει το 2022, με τα εγγόνια του – ήταν μία απόφαση της οικογένειας μετά τη ρωσική εισβολή. Λίγο νωρίτερα είχα χάσει τη γυναίκα του, «ευτυχώς για εκείνη, δεν πρόλαβε να αυτό το κακό που ζούμε».

Και τώρα πάλι γύρισε στην αγαπημένη του Ελλάδα, φιλοξενούμενος του Γεράσιμου Μπουγά, για τον οποίο λέει «δεν είναι φίλος μου, είναι ο αδερφός μου».

Ο Μπουγάς έχει ένα σπίτι στην Αίγινα, πολύ κοντά σ’ εκείνο όπου ο Καζαντζάκης έγραφε. Εκεί φιλοξενούσε τον Στεπανένκο για να γράφει – βασικά να μεταφράζει τον Ερωτόκριτο στα ουκρανικά, ένα εγχείρημα που φαντάζει από δύσκολο έως ακατόρθωτο.

Ο Στεπανένκο, βεβαίως, ήδη έχει προχωρήσει πολύ, έχουν εκδοθεί κομμάτια μεγάλα μα τώρα έφτασε η ώρα να ολοκληρωθεί το έργο. «Αποφάσισα να έρθω, γιατί δεν θα περιμένω. Δεν ξέρω πότε θα πεθάνω και δεν θα περιμένω τη νίκη, γιατί δεν ξέρω πότε θα τελειώσει ο πόλεμος», λέει.

Τον συνάντησα την Κυριακή, ενώ εξελισσόταν ο μαραθώνιος. Ο Βασίλ είναι μία φιγούρα ευγενική – τον κοιτάς και σου εμπνέει εμπιστοσύνη. Είναι άνθρωπος που έχει έντονη τριβή με τα γράμματα – από τον τόνο της φωνής του μέχρι κάθε μικρή του κίνηση το δείχνει. Μέχρι το χειροφίλημα που έκανε σε μία σερβιτόρα, όταν του είπα ότι είναι Ουκρανή. Σαν να είχαμε μπει σε σελίδες παλιού, ωραίου μυθιστορήματος.

Γιατί έμαθε ελληνικά στο Κίεβο

Σπούδασε ουκρανική φιλολογία στο Πανεπιστήμιο του Κιέβου, που φέρει το όνομα του Ταράς Σεβτσένκο, «του λαϊκού μας ποιητή του 19ου αιώνα». «Ήμασταν 12 άτομα. Για τέσσερα χρόνια, κάθε μέρα, είχαμε μαθήματα ελληνικά, ιστορία της Ελλάδος και λογοτεχνία από τον Όμηρο μέχρι τώρα, και καθαρεύουσα και αρχαία ελληνικά».

Η δασκάλα του, η Τατιάνα Τσερνισόβα, σύζυγος του πολύγλωσσου καθηγητή Μπιλέτσκι, που «ήξερε 30 γλώσσες», του είπε ότι τα ποιήματά του μοιάζουν με εκείνα του μεγάλου της φίλου, του Γιάννη Ρίτσου, και του ζήτησε να μεταφράσει τη «Ρωμιοσύνη». «Όχι να περιμένεις να μάθεις την ελληνική γλώσσα. Να αρχίσεις να μεταφράζεις τώρα». Η μετάφραση, που ξεκίνησε το 1972, δημοσιεύτηκε το 1974 στο περιοδικό «Βσέσβιτ». Ακολούθησαν το «Άξιον Εστί» του Ελύτη - μετά κι ο Λειβαδίτης.

«Ο ένας ήταν κομμουνιστής, ο άλλος δεν ήταν. Αλλά όλοι έγραφαν για την πατρίδα τους, πώς την αγαπάνε, πώς παλεύουν για να είναι ελεύθεροι». Στην ΕΣΣΔ ήταν «καλύτερα να γράψεις για τον Λένιν, για το κόμμα». «Μπορούσες να γράψεις “η χώρα μου”. Αλλά όταν γράφεις “μένω στην Ουκρανία, αγαπάω την Ουκρανία”, αυτό απαγορευόταν. Βρήκα αυτά τα ποιήματα για να τα μεταφράσω και να ακούνε οι Ουκρανοί πώς πρέπει να αγαπάς τη χώρα σου».

Όσοι ποιητές έγραφαν για την Ουκρανία κατέληγαν «στη φυλακή, στη Σιβηρία, και πολλοί πέθαναν εκεί. Μέσα στα σπίτια μας, όλοι έλεγαν ότι “είμαστε Ουκρανοί”. Αλλά στον δρόμο, στα λεωφορεία, στο Κίεβο μιλάγανε ρωσικά». 

Το 1991, κι ενώ βρισκόταν στο χωριό της γυναίκας του, κοντά στη Βολνοβάχα, στο Ντονμπάς, βγάζοντας πατάτες, άκουσε ότι «από σήμερα είμαστε ανεξάρτητοι». Το χωριό σήμερα είναι κατεχόμενο. Έφυγε, πήγε αμέσως στο Κίεβο – τον ρωτάω τι είδε, πώς ένιωσε: «Σπίθες, σπίθες από τα μάτια. Ότι μπορεί να είμαστε ελεύθεροι. Μπορεί. Δεν ήταν σίγουροι ακόμα». Την ίδια χρονιά ήρθε μόνος του στην Ελλάδα, χωρίς να γνωρίζει κανέναν. Στο αεροδρόμιο άκουσε ελληνικά «και ένιωθα σαν Έλληνας».

Το έργο της ζωής του

Έχει μεταφράσει περίπου 25 βιβλία από τα ελληνικά, και παιδικά, όπως τα «Στα παλάτια της Κνωσού» του Καζαντζάκη. «Γιατί όταν δεν ξέρεις την ελληνική ιστορία, δεν θα καταλαβαίνεις τι γράφει ο Ελύτης».

Η συζήτησή μας πάει στον Ερωτόκριτο. Μπήκε στη ζωή του το 1975, με λίγους στίχους που διάβασε. «Κατάλαβα ότι αυτό είναι το έργο της ζωής μου». Ως το 2014 μετέφραζε κάθε χρόνο εκατό στίχους και τους άφηνε. Ο δεκαπεντασύλλαβος και η ομοιοκαταληξία δεν τον φόβιζαν: «Δεν είναι πρόβλημα για τον ποιητή, αν είσαι ποιητής. Ήταν για μένα πολύ δύσκολο να πιάσω το πνεύμα. Να το βρεις και να διαβάζεται σαν ουκρανικό έργο».

Το 2014, στα διακόσια χρόνια από τη γέννηση του Σεβτσένκο, ήρθε στην Αθήνα ως διευθυντής του παιδικού εκδοτικού οίκου «Βεσέλκα» και γνώρισε τον Γεράσιμο Μπουγά. Ο Μπουγάς τον ρώτησε τι θα μεταφράσει. «Από το 1975 θέλω να αρχίσω, αλλά δεν ξέρω αν θα προλάβω». Σκεφτόταν να πάει στην Κρήτη, «εκεί που έγραψε ο Κορνάρος». Ο φίλος του είχε άλλη ιδέα: ο Καζαντζάκης άφησε την Κρήτη κι έγραψε στην Αίγινα – «να πας να μείνεις όσο θέλεις στο σπίτι μου στην Αίγινα», του είπε. «Μου δώρισε άλλη ζωή ο φίλος μου», θυμάται με συγκίνηση ο Βασίλ.

Η πρώτη έκδοση βγήκε το 2016, σε χίλια αντίτυπα με έξοδα του Μπουγά, και παρουσιάστηκε σε Κίεβο, Οδησσό και Αθήνα. Επειδή απευθυνόταν σε παιδιά, κράτησε 5.000 στίχους, «τους καλύτερους, από την αρχή μέχρι το τέλος», με πεζά κομμάτια ανάμεσα «για να μη χάσουμε το θέμα». Για τη μετάφραση τιμήθηκε με το κρατικό βραβείο Μαξίμ Ρίλσκι του 2016, που του απονεμήθηκε τον Μάιο του 2017. Ακολούθησε δεύτερη έκδοση, με 6.000 στίχους και κρατική χρηματοδότηση. «Και τώρα ήρθα εδώ για να τελειώσω όλο το έργο. 10.000».

Ο Μπουγάς, κάθεται δίπλα του. Όσο μιλάμε, τον κοιτάζει με αγάπη. «Η μετάφραση δεν είναι τόσο εύκολη. Πρέπει οπωσδήποτε να είναι δεκαπεντασύλλαβος, να έχει τον ρυθμό του Βιτσέντζου Κορνάρου. Δεν κάνει ελεύθερη μετάφραση, κάνει πιστή μετάφραση του κειμένου. Και οι Ουκρανοί δεν έχουν άρθρα. Εμείς με ένα τσι και με ένα κι φτιάχνουμε τον δεκαπεντασύλλαβο. Αυτός ο άνθρωπος προσπαθεί χωρίς αυτά».

«Αυτός ο πόλεμος άρχισε τον 11ο αιώνα»

24 Φεβρουαρίου 2022. Ο μεγάλος του γιος τηλεφωνεί: οι Ρώσοι είναι δέκα χιλιόμετρα από το σπίτι του, στο Χοστομέλ. «Εγώ μόνο πρόλαβα να αγοράσω τα χάπια στο φαρμακείο. Μεγάλη σειρά, αλλά ήσυχα». Του έχω ζητήσει να με μεταφέρει στη στιγμή, όταν μαθαίνει ότι οι Ρώσοι εισέβαλαν στην Ουκρανία. Μετά από δέκα μέρες στο εξοχικό, πήρε τον δρόμο για τα δυτικά.

Περνώντας από τη Μπίλα Τσέρκβα, ρωσικά αεροπλάνα πέταξαν από πάνω τους. «Η μικρή εγγονή του φωνάζει: “οι Ρώσοι είναι!” Λέω: μη φοβάσαι, αυτά είναι δικά μας». Ρώσοι ήταν όμως κι ο Βασίλ θέλησε να καθησυχάσει τα παιδιά. Τηλεφώνησε στον Μπουγά: «Δεν θέλω να πάω ούτε στην Πολωνία ούτε στη Γερμανία, δεν ξέρω τη γλώσσα». Η απάντηση: «Έλα εδώ τώρα». Οκτώ άτομα, δύο αυτοκίνητα, πέντε μέρες. «Είδα μεγάλες ουρές στα σύνορα, τις σειρές των οχημάτων. Πεζοί με κατσαρόλες, με μικρά παιδιά, κρύο».

Έμεινε τρεις μήνες, δουλεύοντας τον Ερωτόκριτο. «Με τραβάει το σπίτι. Κατάλαβα ότι πρέπει να γυρίσω. Αυτό είναι η ζωή». Και επέστρεψε στην Ουκρανία, όταν ουκρανικός στρατός απώθησε τους Ρώσους από το βόρειο τμήμα. 

Τον ρωτώ αν φοβήθηκε ποτέ ότι θα χαθεί η Ουκρανία. «Μπορούν να έρθουν, μπορούν να πιάσουν όλη την Ουκρανία, όχι μόνο το Κίεβο. Αλλά ο ουκρανικός λαός δεν θα το επιτρέψει»... Θυμίζει όσους πολέμησαν πέντε χρόνια ακόμα μετά τον Β' Παγκόσμιο, «πρώτα απ' όλα ενάντια στους Γερμανούς και μετά ενάντια στους Ρώσους». Με κοιτάζει ήρεμα, αφήνει ένα γλυκό χαμόγελο να σχηματιστεί στο πρόσωπό του και μου απαγγέλει τους στίχους της «Ρωμιοσύνης» για τα δέντρα και τον ουρανό. Υποτέλεια ξανά; «Ποτέ».

Του ζητώ να το πάμε πιο βαθιά. Υπάρχουν Έλληνες που θεωρούν ότι Ουκρανοί και Ρώσοι είναι αδέρφια, ισχύει; «Όχι. Αρχίζουμε από τη γλώσσα. Όταν μιλάει Ουκρανός, ο Ρώσος δεν καταλαβαίνει». Γιατί έγινε η εισβολή; «Το πρώτο είναι η ιδεολογία και μετά το έδαφος, η γη. Θέλουν να είναι το κέντρο της Ρωσίας το Κίεβο. Χωρίς Κίεβο δεν είναι Ρώσοι. Είναι Μοσχοβίτες». «Αυτός ο πόλεμος δεν άρχισε το ‘22. Άρχισε από τον 11ο αιώνα μετά Χριστόν».

Πώς θα τελειώσει ο πόλεμος; «Θα σταματήσουν να μας χτυπούν, εμείς θα σταματήσουμε να στέλνουμε drones εκεί». Θα χαθεί, λοιπόν, το Ντονμπάς; «Όχι. Ο πρόεδρος δεν μπορεί να το αποφασίσει, ξέρει ότι θα τον διώξουν αύριο. Απαγορεύεται συνταγματικά. Μόνο να έχουμε τα σύνορα του πολέμου που υπάρχουν τώρα, και μετά θα μιλήσουμε. Άλλο δεν γίνεται».

Η γέφυρα

Ζητώ να μου πει πώς του φάνηκε η στάση των Ελλήνων. «Απλοί άνθρωποι έρχονταν με παπούτσια, με ρούχα, με φαγητό στο σπίτι. Βέβαια υπάρχουν άνθρωποι που λένε έτσι κι έτσι. Αλλά οι περισσότεροι Έλληνες, πιστεύω, είναι στο πλευρό του ουκρανικού λαού».

Τι θέλει να καταλάβουν; «Εμείς χτίζουμε τη γέφυρα μεταξύ των δύο λαών. Την αρχίσαμε όταν παντρεύτηκε ο Βλαδίμηρος με την Άννα. Κάθε φορά που μιλάμε για την Ελλάδα, θέλω να εξηγήσω ότι μεταξύ των δύο λαών υπάρχουν τόσα πολλά πράγματα ίδια». Είναι, όπως λέει, πεπεισμένος ότι «το 30% της ουκρανικής γλώσσας προέρχεται από την ελληνική γλώσσα».

Ο μικρός του εγγονός, ο Ματθαίος, μαθαίνει ήδη ελληνικά στο σπίτι. Και στην Αίγινα τον περιμένουν οι στίχοι του Κορνάρου. Μισό αιώνα αφότου τον πρωτοδιάβασε, ο Βασίλ Στεπανένκο θέλει να προλάβει να τελειώσει αυτό που ονομάζει «το έργο της ζωής μου».