Ο γερμανός φιλόσοφος αναφέρεται εκτενώς και ουσιαστικά στην ελληνική μυθολογία, όχι ως απλό λογοτεχνικό ή ιστορικό υλικό, αλλά ως θεμελιώδες κλειδί κατανόησης της ζωής και του πολιτισμού
Η ελληνική μυθολογία αποτελεί θεμέλιο της φιλοσοφίας του Φρίντριχ Νίτσε.
Φρίντριχ Νίτσε, «Γέννηση της τραγωδίας»: «Ο κόσμος μπορεί να είναι σκοτεινός, αλλά μόλις αναφερθούμε σε μια περίοδο ελληνικής ζωής, φωτίζεται αμέσως άπλετα».
Ο Φρίντριχ Νίτσε(1844-1900) αναφέρεται εκτενώς και ουσιαστικά στην ελληνική μυθολογία, όχι ως απλό λογοτεχνικό ή ιστορικό υλικό, αλλά ως θεμελιώδες κλειδί κατανόησης της ζωής και του πολιτισμού. Όπως χαρακτηριστικά σημειώνει στη «Γέννηση της τραγωδίας», «ο κόσμος μπορεί να είναι σκοτεινός, αλλά μόλις αναφερθούμε σε μια περίοδο ελληνικής ζωής, φωτίζεται αμέσως άπλετα». Για τον Νίτσε, ο ελληνικός κόσμος δεν αποτελεί παρελθόν, αλλά διαρκή πρόκληση σκέψης.
Στο έργο «Η γέννηση της τραγωδίας» (1872) θεμελιώνει τη φιλοσοφία του πάνω στη διάκριση ανάμεσα σε δύο θεμελιώδεις δυνάμεις: το απολλώνιο και το διονυσιακό. Ο Απόλλων εκφράζει το μέτρο, τη μορφή, το όριο, τη διαύγεια και την ατομικότητα. Είναι η δύναμη της μορφοποιητικής ψευδαίσθησης που καθιστά τον κόσμο ανεκτό. Αντίθετα, ο Διόνυσος ενσαρκώνει την έκσταση, τη μέθη, τη διάλυση του εγώ, την υπέρβαση κάθε ορίου και την τραγική αποδοχή της ζωής στο σύνολό της. Η αρχαία ελληνική τραγωδία, κατά τον Νίτσε, γεννιέται από την ένταση και τη σύνθεση αυτών των δύο δυνάμεων, όχι από την κυριαρχία της μίας επί της άλλης.
Στα ώριμα έργα του Νίτσε, ο Διόνυσος μετατρέπεται σε κεντρικό σύμβολο της καταφατικής στάσης απέναντι στη ζωή — ακόμη και απέναντι στον πόνο, την απώλεια και την καταστροφή. Ο ίδιος ο Νίτσε θα φτάσει στο σημείο να υπογράφει επιστολές ως «Διόνυσος», αντιπαραθέτοντάς τον ευθέως στον Χριστό. Η διονυσιακή κατάφαση της ζωής αντιπαρατίθεται ριζικά στη χριστιανική άρνησή της, η οποία, κατά τον Νίτσε, μεταθέτει το νόημα της ύπαρξης σε έναν υπερβατικό κόσμο.
Ο Νίτσε θαυμάζει βαθύτατα τον Αισχύλο και τον Σοφοκλή, καθώς και τον τραγικό ήρωα που δεν δικαιώνεται ηθικά, αλλά στέκεται με θάρρος και αξιοπρέπεια απέναντι στη Μοίρα. Μύθοι όπως εκείνος του Προμηθέα λειτουργούν ως παραδείγματα δημιουργικής ύβρεως και ανθρώπινης μεγαλοσύνης. Η ύβρις, μακριά από κάθε ηθικολογική καταδίκη, επανερμηνεύεται ως πράξη υπέρβασης και δημιουργίας. Παράλληλα, η σκέψη του Νίτσε αντλεί έντονα από τον προσωκρατικό Ηράκλειτο — το γίγνεσθαι, τη σύγκρουση και την έννοια του ἀγῶνα ως δημιουργικής δύναμης που διαπερνά τον κόσμο.
Ο μύθος, για τον Νίτσε, λειτουργεί ως αντίδοτο στον μηδενισμό. Οι αρχαίοι Έλληνες δεν «ξεπέρασαν» το τραγικό νόημα της ζωής· το μετέτρεψαν σε μύθο και τέχνη. Αυτή η στάση θεωρείται από τον Νίτσε ανώτερη από τη μεταφυσική παρηγοριά του χριστιανισμού, διότι δεν αρνείται τον πόνο αλλά τον ενσωματώνει αισθητικά. «Μόνο ως αισθητικό φαινόμενο δικαιώνεται αιώνια η ύπαρξη και ο κόσμος», γράφει στη «Γέννηση της τραγωδίας» (§7). Η ζωή δεν δικαιώνεται ηθικά, αλλά αισθητικά — όπως ακριβώς στην τραγωδία.
Η ελληνική μυθολογία δεν λειτουργεί διακοσμητικά στο έργο του Νίτσε. Αποτελεί θεμέλιο της φιλοσοφίας του. Μέσα από αυτήν αναζητά έναν τρόπο να πούμε «ναι» στη ζωή χωρίς ψευδαισθήσεις. Στον μύθο του Διονύσου —θεού της μέθης, της έκστασης, της διάλυσης του εγώ, που πεθαίνει και αναγεννιέται ως Ζαγρεύς— καταλύονται όλα τα όρια: φύλο, τάξη, νόμος. Οι Μαινάδες διαμελίζουν τα σώματα και η ζωή αποκαλύπτεται στην ωμή της πληρότητα. Για τον Νίτσε, ο Διόνυσος σημαίνει την κατάφαση της ζωής όπως είναι, όχι όπως θα θέλαμε να είναι, την αποδοχή του πόνου χωρίς λύτρωση, τη χαρά μέσα στην καταστροφή.
Ο Νίτσε αφαιρεί τη λατρευτική επιφάνεια του μύθου και κρατά τον υπαρξιακό του πυρήνα. Ο διονυσιακός θεός δεν τιμωρεί την ύβρη, δεν αποκαθιστά δικαιοσύνη, δεν παρηγορεί. Είναι πέρα από κάθε ενοχή και κάθε ηθική. Είναι ο τραγικός θεός της ζωής. Στο «Ecce Homo» («Γιατί είμαι πεπρωμένο», §9) γράφει: «Έχω κατανοήσει τον Διόνυσο εναντίον του Εσταυρωμένου». Και αλλού σημειώνει: «Διόνυσος: ο θεός που λέει ναι στον πόνο».
Για τον Νίτσε, η ζωή αξίζει ακριβώς επειδή είναι τραγική. Αυτή η θέση είναι ταυτόχρονα ριζικά ελληνική και ριζικά αντιχριστιανική. Ο μύθος μετατρέπεται σε φιλοσοφική πολεμική και η τραγωδία σε ύψιστη μορφή κατάφασης της ύπαρξης.
Ο Μάρκος Αυρήλιος δεν κάνει «μυθολογία» αλλά κάτι πιο απαιτητικό: Παίρνει γνωστές μορφές και ιδέες από την παραδοσιακή μυθολογία, τις περνά από φίλτρο λογικής και ηθικής και κρατά μόνο ότι έχει αξία για το πώς να ζεις
Η διαχειρίστρια του έργου του σπουδαίου συγγραφέα μιλάει στην Athens Voice με αφορμή την ενότητα «Η Αθήνα των συγγραφέων» στο Διεθνές Φεστιβάλ Λογοτεχνίας
17°
