Fake news, deepfakes και γενιά Α: Η μάχη για την αλήθεια αρχίζει από την παιδική ηλικία

Τα fake news έχουν γίνει μέρος της καθημερινότητας, ενισχυμένα από τα social media και την τεχνητή νοημοσύνη. Σε αυτό το περιβάλλον, τα παιδιά της γενιάς Α μεγαλώνουν με υψηλή έκθεση και περιορισμένη ικανότητα διάκρισης του αληθινού από το ψευδές.

Ο καθηγητής Παιδιατρικής και Ενδοκρινολογίας, Γιώργος Χρούσος, και η ψυχολόγος με αντικείμενο την ψυχική υγεία των παιδιών, Νάντια Κουρμούση, εστιάζουν στην ανάγκη εκπαίδευσης από νωρίς: στην καλλιέργεια κριτικής σκέψης, στη σωστή χρήση της πληροφορίας και στην ανάπτυξη δεξιοτήτων ως άμυνα απέναντι στην παραπληροφόρηση.

Κι αυτό ακριβώς επιχειρούν να αποτυπώσουν στο παιδικό βιβλίο που συνέγραψαν, με τίτλο «Η μαγική γκοφρέτα που… δεν έκανε θαύματα!» (Εκδόσεις Σοκόλη).

Θύμα των deepfake

Ο Γιώργος Χρούσος δεν μιλά θεωρητικά για τα fake news, καθώς ο ίδιος έχει πέσει θύμα. Άγνωστοι πήραν τη φωνή, το πρόσωπο, το κύρος του και τον μετέτρεψαν σε εργαλείο διαφήμισης προϊόντων. «Είμαι σίγουρος ότι θα είμαι και πάλι θύμα των deepfake - βγάζουν ξανά και ξανά νέα προϊόντα που δείχνουν ότι τα πουλάω και τα διαφημίζω εγώ».

Η εμπειρία δεν έμεινε σε επίπεδο προσωπικής ενόχλησης, καθώς υπήρξαν άνθρωποι που του τηλεφώνησαν για να τον ρωτήσουν αν όντως συνιστούσε όσα διαφημίζονταν. «Μου λένε “εσύ τα είπες αυτά, να το πάρω;”». Δεν θυμάται ποιο ήταν το σκεύασμα. Θυμάται όμως το ουσιώδες: πόσο εύκολο είναι να στηθεί μια απάτη πάνω στην αυθεντία.

Δεν ήταν αυτό, ωστόσο, το βασικό κίνητρο πίσω από τη συγγραφή του βιβλίου, αλλά τα παιδιά που δεν έχουν εμπειρία, δεν έχουν ακόμη διαμορφώσει μηχανισμούς άμυνας, δεν υποψιάζονται εύκολα ότι κάποιος μπορεί να τους λέει ψέματα. Βλέπουν ένα περιεχόμενο «με ωραία χρώματα, με μουσικές και πείθονται ευκολότερα για πράγματα που μπορεί να τα βλάψουν».

Η «μαγική γκοφρέτα» δεν είναι ένα τυχαίο εύρημα. Είναι ένα σενάριο παρμένο από πραγματικές εμπειρίες, μια ιστορία που «θα μπορούσε να συμβεί σε ένα παιδί» και γι’ αυτό ακριβώς ακουμπά στη ζωή τους χωρίς διδακτισμό. Για την κ. Κουρμούση το κρίσιμο δεν είναι να γίνουν τα παιδιά φοβισμένα ή καχύποπτα, αλλά να μάθουν να σκέφτονται. «Θέλουμε να αναπτύξουν κριτική σκέψη, να αξιοποιούν την περιέργειά τους - να ψάχνουν και να κάνουν ερωτήσεις: πού έγινε αυτό, ποιος το έκανε, γιατί το έκανε, τι θέλει να κερδίσει;». Στη δική της προσέγγιση, «η περιέργεια του παιδιού είναι ένα εργαλείο άμυνας».

Η βλαπτική διάσταση των social media

Στα social media οι ανήλικοι εκτίθενται καθημερινά σε ένα περιβάλλον υπερδιέγερσης, μίμησης, πίεσης και παραπληροφόρησης. Ο κ. Χρούσος είναι κατηγορηματικός: «Έχει αποδειχθεί ότι για τα παιδιά είναι βλαπτικά». Και μιλά για κύμα άγχους και κατάθλιψης, για την αγωνία της εμφάνισης, της αποδοχής, της εικόνας προς τα έξω, για τα ξενύχτια μπροστά στην οθόνη, τη διαταραγμένη διάθεση, την εξασθένηση της μνήμης και τη δυσκολία στους μηχανισμούς μάθησης. «Κοιμούνται λιγότερες ώρες και την άλλη μέρα δεν είναι σε καλή ψυχική κατάσταση. Η διάθεσή τους αλλάζει, η μνήμη τους ελαττώνεται. Συνεπώς είναι καταστροφικό για τα παιδιά».

Από εκεί ξεκινά και το επόμενο επίπεδο κινδύνου: η έκθεση των παιδιών σε ψευδείς ειδήσεις και κάθε είδους παραπλανητικό περιεχόμενο σε μια ηλικία που δεν έχουν κριτική ωριμότητα. Το πρόβλημα δεν περιορίζεται σε αθώες ή σχετικά ακίνδυνες υπερβολές, αλλά σε περιεχόμενο που τα παροτρύνει να κάνουν επικίνδυνα ή παράλογα πράγματα.

Το βιβλίο επιχειρεί να λειτουργήσει ως εργαλείο εκπαίδευσης: περιλαμβάνει συμβουλές για γονείς και εκπαιδευτικούς, με ιδιαίτερη έμφαση στον ρόλο του σχολείου. «Πρόκειται για έναν πλήρη οδηγό που μπορεί να αξιοποιηθεί στην τάξη για τη διδασκαλία του γραμματισμού στα μέσα ενημέρωσης. Όχι αποσπασματικά, όχι με γενικόλογες παραινέσεις, αλλά με οργανωμένο τρόπο ώστε να στηθεί μια ολοκληρωμένη διδακτική παρέμβαση», εξηγεί η κ. Κουρμούση.

Καλλιέργεια σκέψης και συνείδησης

Η μέθοδος στηρίζεται στις ιστορίες, στο παιχνίδι, στις βιωματικές και διαδραστικές δραστηριότητες. «Τα καλούμε να γίνουν ντετέκτιβ, να ψάξουν πίσω από μία είδηση την αλήθεια. Τα παιδιά να μάθουν μια ακολουθία σκέψης και πράξης: εντοπίζω κάτι που μου κινεί την περιέργεια, κάνω τις κατάλληλες ερωτήσεις, ελέγχω αν τα πράγματα είναι έτσι και μετά δρω».

Η κ. Κουρμούση βάζει μια δεύτερη, εξίσου σημαντική διάσταση. «Δεν αρκεί να καλλιεργηθεί μόνο η κριτική σκέψη. Χρειάζεται και συνείδηση, ενσυναίσθηση, κοινωνικο-συναισθηματική μάθηση. Γιατί το περιεχόμενο που φτάνει στα παιδιά δεν απευθύνεται μόνο στη λογική τους, αλλά και στο συναίσθημά τους. Συνεπώς, αν γονείς, εκπαιδευτικοί και επαγγελματίες υγείας κινηθούν μαζί, μπορούν να συμβάλουν στη διαμόρφωση παιδιών που θα εξελιχθούν σε πολίτες με κρίση, αίσθηση ευθύνης και ικανότητα συμμετοχής στη δημόσια σφαίρα».

Ιδιαίτερη θέση στη συζήτηση καταλαμβάνουν οι παιδίατροι. Ο καθηγητής Χρούσος θεωρεί ότι βρίσκονται σε προνομιακή θέση, επειδή οι γονείς τούς εμπιστεύονται από τα πρώτα στάδια της ζωής του παιδιού. «Αυτό δημιουργεί μια τεράστια δυνατότητα παρέμβασης. Οι παιδίατροι μπορούν να ενημερώνουν τους γονείς, όχι μόνο για τα εμβόλια και τη σωματική ανάπτυξη, αλλά και για την έκθεση των παιδιών στα μέσα, για τις οθόνες, για τα fake news, για τη συνολική ψηφιακή επιβάρυνση».

Το rewiring των παιδιών

Ο ίδιος πηγαίνει και ένα βήμα παραπέρα, περιγράφοντας ένα φαινόμενο που παρατηρείται στα πολύ μικρά παιδιά της γενιάς Α. Παιδιά που μεγαλώνουν μέσα σε οθόνες και social media εμφανίζουν «συμπτώματα που χαρακτηρίζουν παιδιά που έχουν είτε ΔΕΠΥ είτε αυτισμό». Η παρατήρηση αυτή συνδέεται με αυτό που ονομάζει rewiring, «ανακαλωδίωση του εγκεφάλου». Τα παιδιά μάθαιναν μέσα από το παιχνίδι και τη ζωντανή αλληλεπίδραση, ενώ σήμερα μπαίνει μια οθόνη στη μέση κι αλλάζει τον τρόπο που αναπτύσσονται.

Όλο αυτό οδηγεί σε μειωμένη προσοχή, αδυναμία συγκέντρωσης, δυσκολία στη μάθηση, περιορισμό της δημιουργικότητας. «Το attention span μειώνεται, η γνωστική επίδοση πιέζεται, η ευαλωτότητα στα fake news αυξάνεται. Τα παιδιά δεν κάθονται να το σκεφτούν, το παίρνουν όπως είναι». Γι’ αυτό ο παιδίατρος οφείλει να εντάξει τέτοιες ερωτήσεις ακόμη και στη λήψη ιστορικού. «Να ρωτά για την έκθεση στις οθόνες, να αναγνωρίζει εγκαίρως συμπτώματα, να καθοδηγεί τους γονείς. Πρέπει να ρωτήσει, είναι απαραίτητο».

Ο ρόλος του εκπαιδευτικού είναι εξίσου κρίσιμος. Η κ. Κουρμούση υπενθυμίζει ότι υπάρχουν ήδη θεσμοθετημένα εργαστήρια δεξιοτήτων στο σχολείο και ότι μπορούν να αξιοποιηθούν συστηματικά γι’ αυτόν ακριβώς τον σκοπό. «Το ζητούμενο είναι να διδαχθούν στα παιδιά μαθημένες συμπεριφορές. Δηλαδή συγκεκριμένοι τρόποι αντίδρασης απέναντι στην πληροφορία: να αναγνωρίζουν τι τους προκαλεί περιέργεια, να ελέγχουν την αλήθεια, να επιλέγουν υπεύθυνη συμπεριφορά».

Έμφαση στην πρόληψη

Και οι δύο υποστηρίζουν ότι η πρόληψη είναι εφικτή. «Βεβαίως προλαβαίνουμε και οφείλουμε να προλάβουμε», λέει ο κ. Χρούσος, ο οποίος κάνει λόγο για πρωτογενή και δευτερογενή πρόληψη, για δυνατότητα παρέμβασης ακόμη κι όταν έχει ήδη προκύψει κάποια ζημιά. Από την πλευρά της, η κ. Κουρμούση μιλά για πρακτική εκπαίδευση, για καλλιέργεια δεξιοτήτων, για ενδυνάμωση και όχι για τρομοκράτηση.

Το βιβλίο τους παρουσιάζεται ως εργαλείο: ένα μέσο με το οποίο ο γονέας και ο εκπαιδευτικός μπορούν να δείξουν στα παιδιά πόσο εύκολο είναι να παρασυρθεί κανείς και ποιες δεξιότητες χρειάζεται για να το αποφύγει. Όχι με ηθικολογία και φόβο, αλλά με ιστορία, παιχνίδι, ερωτήσεις, κριτική σκέψη και ενσυναίσθηση.